Chương 1: Một số vấn đề về cơ sở khoa học quản lý dạy học ở trường THPT. Chương 2: Thực trạng dạy học và quản lý quá trình dạy học ở các trường THPT huyện vùng cao Sơn Động, tỉnh Bắc Giang. Chương 3: Các biện pháp quản lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường THPT huyện vùng cao Sơn Động, tỉnh Bắc Giang. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ DẠY HỌC Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề : Việc nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta rất coi trọng sự nghiệp giáo dục. Với chủ trương “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”. Cả nước và toàn dân đều có ý thức chăm lo cho sự nghiệp giáo dục với phương châm “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ”.
Luật Giáo dục năm 2005 đã khẳng định: “Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển”, Phát triển giáo dục phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học, công nghệ, củng cố quốc phòng, an ninh; thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; bảo đảm cân đối về cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vùng miền; mở rộng quy mô trên cơ sở bảo đảm chất lượng và hiệu quả; kết hợp giữa đào tạo và sử dụng”. Trong những năm 80, nhiều nhà sư phạm (Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Kỳ, Thái Duy Tuyên, Trần Kiều, Hồ Ngọc Đại …) đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vần đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học trên lớp đối với việc nâng cao chất lượng dạy học. Những ưu điểm và nhược điểm của hình thức tổ chức dạy học trên lớp, bản chất và mối quan hệ giữa các hoạt động học, vai trò của người dạy và người học; việc 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đổi mới nội dung và cách tổ chức tiến hành các hình thức tổ chức dạy học trên lớp. Những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và đổi mới nội dung, phương pháp dạy học nói riêng, nhiều người nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục học, tâm lý học (Phan Trọng Luận, Vũ Văn Tảo, Trần Đức Xước, Đỗ Đình Hoan, Phạm Viết Vượng, Nguyễn Văn Đản, Đặng Thành Hưng và Tôn Thân …) đã đi sâu nghiên cứu về đổi mới nội dung dạy học theo hướng nâng cao tính hiện đại và gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy học sinh làm trung tâm hoạt động dạy học.
Như vậy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học từ lâu đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm trong những năm cuối thế kỷ XX khi mà xã hội sắp bước vào một giai đoạn phát triển mới thì hơn bao giờ hết, vần đề này được quan tâm nhiều hơn và trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội, đặc biệt là của các nhà nghiên cứu giáo dục. Ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng điểm chung mà chúng ta thấy trong các công trình nghiên cứu của họ là: khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ở các cấp học. Đây cũng chính là một trong những tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển giáo dục của Đảng ta “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục đào tạo”. Quản lý hoạt động dạy học (HĐDH) thực sự là vấn đề bức xúc đã được quan tâm nghiên cứu và cần tiếp tục nghiên cứu để đổi mới nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường.
Có người quản lý (hiệu trưởng) giỏi sẽ có đội ngũ nhà giáo giỏi, từ đó ắt sẽ có học sinh giỏi. Chính vì lẽ đó, vấn đề quản lý nhà trường, quản lý HĐDH luôn được các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý giáo dục đề cập trong các công trình nghiên cứu khoa học và giáo trình giảng dạy ở các 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường đại học như: Khoa Sư phạm Đại học quốc gia Hà Nội; Khoa Quản lý giáo dục, Trường ĐH sư phạm Hà Nội và Trường Cán bộ quản lý Giáo dục và Đào tạo (nay là Học viện Quản lý giáo dục). Các luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục cũng đã có một số tác giả viết về lĩnh vực này. Tuy nhiên, ở huyện vùng cao đây vẫn là vấn đề còn hết sức mới mẻ, tác giả nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý giáo dục hoạt động dạy học ở các trường THPT huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý nhằm nâng cao chất lượng trong giai đoạn hiện nay.
Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm dạy học. Theo tác giả Phạm Minh Hạc: "Dạy học là một chức năng xã hội, nhằm truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm xã hội đã tích luỹ được, nhằm biến kiến thức, kinh nghiệm thành phẩm chất và năng lực cá nhân"[15 - 8]. Theo thuyết hoạt động, dạy học gồm hai hoạt động: hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò, hai hoạt động này luôn luôn gắn bó mật thiết với nhau, tồn tại trong quá trình giáo dục tổng thể của nhà trường.
Xét trong quá trình tổng thể của giáo dục, dạy học là một bộ phận của quá trình tổng thể giáo dục nhân cách toàn vẹn, là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh, nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kỹ năng, kỹ xảo, hoạt động nhận thức và thực tiễn để trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển nhân cách, phát triển năng lực sáng tạo và các phẩm chất của người học. Dạy học là khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học. Dạy học bao gồm hai hoạt động, đó là hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò, hai hoạt động này luôn gắn bó mật thiết với nhau, tồn tại cho nhau và vì nhau. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, hoạt động dạy học là một trong những hoạt động giao tiếp sư phạm mang ý nghĩa xã hội.
Chủ thể của hoạt động dạy học bao gồm người dạy và người học, họ tiến hành các hoạt động khác nhau, song song tồn tại và phát triển trong cùng một quá trình nhưng không hề đối lập nhau mà được thống nhất và hỗ trợ cho nhau. Kết quả học tập của học sinh được đánh giá không chỉ là kết quả của hoạt động học mà còn là kết quả của hoạt động dạy, kết quả dạy của thầy không thể đánh giá tách rời kết quả học tập của trò.2 Quá trình dạy học: 1.1 Quan niệm và cấu trúc của quá trình sư phạm: Có nhiều quan niệm về khái niệm quá trình dạy học: * Theo cách tiếp cận hệ thống, tác giả Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt quan niệm: “Quá trình dạy học là một quá trình sư phạm bộ phận, một phương tiện để trau rồi học vấn, phát triển năng lực và giáo dục phẩm chất, nhân cách thông qua sự tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm truyền thụ và lĩnh hội một cách có hệ thống những tri thức khoa học, những kỹ năng, kỹ xảo, nhận thức và thực hành” [23-25]. Tác giả Nguyễn Ngọc Quang khẳng định: “Quá trình dạy học là một hệ toàn vẹn bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học luôn luôn tương tác với nhau, thâm nhập vào nhau, sinh thành ra nhau (hai cái tồn tại là vì nhau, của nhau, bởi nhau). Sự tương tác giữa dạy và học mang tính chất cộng tác (cộng đồng và hợp tác), trong đó dạy giữ vai trò chủ đạo”.
[25-52] Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang, cấu trúc của quá trình dạy học có thể được mô tả theo sơ đồ sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com KHÁI NIỆM KHOA HỌC DẠY HỌC Truyền đạt Lĩnh hội HOẠT ĐỘNG CỘNG TÁC Điều khiển Tự điều khiển Hình 1. Cấu trúc của quá trình dạy học theo thuyết hoạt động. Trong quá trình dạy học, vai trò chủ đạo của giáo viên luôn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng với tư cách là người không thể thay thế bằng bất kỳ phương tiện nào khác trong quá trình dạy học và đối với việc bảo đảm chất lượng của học sinh. Trong quá trình dạy học giáo viên là người định hướng, tổ chức, điều khiển các hoạt động trực tiếp ở trên lớp.
Vai trò chủ động, tích cực, tự giác và tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập có ý nghĩa quyết định đối với việc phát triển trí tuệ, lĩnh hội tri thức và hoàn thiện nhân cách của bản thân với ý nghĩa là chủ thể sáng tạo không thể thay thế của việc học. Với ý nghĩa như vậy, giảng dạy và học tập là hai mặt của một quá trình toàn vẹn, có tác động qua lại với nhau, bổ sung cho nhau, chế ước lẫn nhau đồng thời là động lực bên trong kích thích của mỗi chủ thể phát triển. Trong quá trình dạy và học, các nhân tố mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học, vận động và kết hợp chặt chẽ với nhau thông qua hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò. Hoạt động dạy 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của thầy và hoạt động học của trò là hai hoạt động trung tâm của quá trình dạy học, là hai hoạt động khác nhau song thống nhất với nhau trong mối quan hệ giữa thầy với trò, giữa dạy và học, cùng lúc diễn ra trong những điều kiện vật chất-kĩ thuật nhất định.
*Theo cách tiếp cận hệ thống, quá trình dạy học được cấu thành theo một hệ thống đa thành tố mang dấu hiệu đặc trưng của quá trình sư phạm và có tính xã hội. Theo đó, cấu trúc quá trình sư phạm bao gồm các thành tố cơ bản sau: + Mục đích dạy học. + Nội dung dạy học. + Phương pháp dạy học (trong đó phản ánh các yếu tố về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và hình thức dạy học).
+ Kết quả dạy học (trong đó phản ánh quá trình tổ chức kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học).