Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng bản đồ điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT Chương II: Các biện pháp sử dụng bản đồ điện tử nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945- 1954 lớp 12 trường THPT (chương trình chuẩn). Thực nghiệm sư phạm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BẢN ĐỒ ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông Theo “Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử” do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2006, về mục tiêu tổng quát, “nhằm giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội” [1,tr.
Các mục tiêu cụ thể của môn Lịch sử ở trường phổ thông được thể hiện trên ba phương diện. Về kiến thức: - Biết được các sự kiện lịch sử tiêu biểu, những bước phát triển chủ yếu, những chuyển biến quan trọng của lịch sử thế giới từ thời nguyên thủy đến nay. Chú trọng đến những nội dung quan trọng nhất để hiểu biết về quá trình phát triển của lịch sử loài người, những nền văn minh, những mô hình xã hội tiêu biểu, lịch sử của các nước trong khu vực và các sự kiện lịch sử thế giới có ảnh hưởng lớn, liên quan đến lịch sử nước ta. - Hiểu rõ quá trình phát triển của lịch sử dân tộc từ nguồn gốc đến nay, trên cơ sở nắm vững những sự kiện tiêu biểu từng thời kì, những chuyển biến lịch sử và sự phát triển hợp quy luật của lịch sử dân tộc trong sự phát triển chung của thế giới.
- Hiểu biết về một số nội dung cơ bản, cần thiết về nhận thức xã hội như: kết cấu xã hội loài người, mối quan hệ giữa các yếu tố trong cơ cấu hệ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống xã hội, vai trò to lớn của sản xuất (vật chất, tinh thần) trong tiến trình lịch sử, vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân, nguyên nhân và động lực tạo ra các chuyển biến lịch sử, quy luật vận động của lịch sử… Về kĩ năng: - Hình thành các kĩ năng cần thiết trong học tập bộ môn như: + Xem xét các sự kiện lịch sử trong các quan hệ thời gian, không gian. + Làm việc với sách giáo khoa và các nguồn sử liệu. + Phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử. - Bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết các vấn đề trong học tập lịch sử (từ kĩ năng điều tra, thu thập, xử lý thông tin…, đến kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào tiếp thu kiến thức mới và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống…).
- Hình thành năng lực tự học, tự làm giàu tri thức lịch sử cho học sinh thông qua các nguồn sử liệu khác nhau (đã có và phát hiện mới). Về tình cảm, thái độ, tư tưởng: - Có tình yêu quê hương, đất nước gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội, lòng tự hào dân tộc, có thái độ trân trọng đối với các di sản trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. - Trân trọng nền văn hóa của các dân tộc trên thế giới, có tinh thần quốc tế chân chính, vì hòa bình, tiến bộ xã hội. - Có niềm tin và sự phát triển từ thấp đến cao, từ lạc hậu đến văn minh của lịch sử nhân loại và lịch sử dân tộc.
- Có những phẩm chất cần thiết của người công dân: thái độ tích cực trong việc thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm đối với đất nước – cộng đồng; yêu lao động; sống nhân ái, có kỉ luật, tôn trọng và làm theo pháp luật, có tinh thần đoàn kết và đoàn kết quốc tế cao… 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để thực hiện mục tiêu của môn Lịch sử nêu trên và nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở trường THPT, cần tiến hành tổng thể các biện pháp. Trong đó, đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh là một trong những biện pháp hành đầu, có vai trò quyết định. Đặc điểm của kiến thức lịch sử. Kiến thức lịch sử mang tính quá khứ: Lịch sử là một một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ.
Đặc trưng cơ bản của môn Lịch sử là đi nghiên cứu tìm hiểu từ xa đến gần, từ quá khứ đến hiện tại, từ phức tạp đến đơn giản. Chính vì thế nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, phương tiện trực quan là một yếu tố hết sức cần thiết. Để đảm bảo nguyên tắc trực quan trong dạy học lịch sử, GV phải tạo được các biểu tượng lịch sử chân thực không những bằng ngôn ngữ mà phải kết hợp với các phương tiên phi ngôn ngữ khác, trong đó không thể không kể đến ĐDTQ mà BĐĐT là một trong những ĐDTQ quy ước tiêu biểu và hiện đại nhất.
Kiến thức lịch sử mang tính không lặp lại. Mọi sự kiện, hiện tượng lịch sử đều gắn với không gian, thời gian, nhân vật. nhất định nên nhìn chung kiến thức lịch sử mang tính không lặp lại. Nếu có sự “lặp lại” thì cũng là sự lặp lại trên cơ sở sự kế thừa, phát triển.
Đặc điểm này đặt ra yêu cầu: dạy học Lịch sử phải xem xét tính cụ thể cả về thời gian, không gian, nhân vật. làm nảy sinh, tác động đến sự kiện. Kiến thức lịch sử mang tính cụ thể được biểu hiện ở mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử đều gắn với những không gian, thời gian, nhân vật. riêng; lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc, vùng miền.
có diện mạo riêng; tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc không giống nhau. Vì vậy, dạy học Lịch 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử càng cụ thể bao nhiêu, càng sinh động bao nhiêu thì càng hấp dẫn bấy nhiêu. Về mặt phương tiện dạy học Lịch sử, thực hiện yêu cầu này, hệ thống các ĐDTQ nói chung, BĐĐT nói riêng phải đầy đủ và sinh động. Trong quá trình thực hiện một bài học nội khóa, sử dụng BĐĐT lịch sử là một trong những biện pháp có ưu thế hàng đầu trong việc hình thành ở HS những biểu tượng lịch sử về không gian địa lý – nơi diễn ra các sự kiện lịch sử một cách chân thực, sinh động nhất đặc biệt trong điều kiện mới với sự ứng dụng hiệu quả của CNTT.
Kiến thức lịch sử mang tính hệ thống (tính lôgíc lịch sử). Về mặt phương pháp luận, khái niệm lịch sử được hiểu ở hàm nghĩa thứ nhất là bao gồm tất cả những gì đã diễn ra trong xã hội loài người trên mọi phương diện; kinh tế, chính trị, văn hóa, quân sự… SGK Lịch sử ở trường phổ thông dù tinh giản song cũng phải bao quát được các mặt đó. Những nội dung kiến thức lịch sử này có mối quan hệ ngang dọc, trước sau phức tạp. Tùy từng mức độ cụ thể, dạy học Lịch sử ở trường phổ thông phải có được tư duy lôgic, biện chứng.
Do vậy, trong dạy học Lịch sử, GV cần phát triển tính tích cực của HS mà cao nhất là phát triển tư duy độc lập của các em. Ngoài các đặc điểm trên, kiến thức lịch sử mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận”. Yếu tố “sử” bao gồm những sự kiện, hiện tượng lịch sử đã diễn ra, được khoa học xác minh, thuộc về hiện thực khách quan, tồn tại độc lập với ý thức của con người. Bên cạnh đó, yếu tố “luận” kinh nghiệm… trên cơ sở yếu tố “sử”.
Tính thống nhất giữa “sử” và “luận” biểu hiện ở chỗ; mọi nhận xét, đánh giá, bình luận… phải trên cơ sở hiện thực khách quan. Chỉ có đứng trên lập trường mácxít – lêninnít, trên lập trường của giai cấp công nhân mới đảm bảo tính thống nhất này. Mặt khác, yếu tố “luận” tạo điều kiện để phát triển tư duy HS. Nó chứng tỏ rằng, học tập lịch sử không phải nhớ một cách máy móc mà rất cần tư duy, trí thông minh của HS.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong dạy học Lịch sử, tùy trình độ nhận thức của HS, GV không dừng ở mức độ tái hiện bức tranh lịch sử khách quan một cách đơn thuần mà trên cơ sở bức tranh hiện thực khách quan đó, GV phải hướng HS rút ra những nhận xét, đánh giá, bình luận… xác đáng, hữu ích. Thực hiện yêu cầu này, bên cạnh việc quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, của Đảng, Nhà nước về nhận thức, về giáo dục và giáo dục lịch sử còn đòi hỏi ở người GV lịch sử phải phát huy tính tích cực của HS, phải định hướng tư duy HS. Những đặc điểm trên đây quy định con đường hình thành kiến thức lịch sử cho HS được thực hiện thông qua việc cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, nêu quy luật, rút ra bài học kinh nghiệm lịch sử cho hiện tại và tương lai. Để thực hiện tốt con đường này trong dạy học Lịch sử, người GV cần thiết phải sử dụng ĐDTQ nói chung, BĐĐT nói riêng khi có sự đảm bảo của điều kiện vật chất trường lớp.
Đặc diểm tâm lý của học sinh trung học phổ thông Ở lứa tuổi này, do sự phát triển và hoàn thiện dần về trí tuệ và thể chất, dẫn đến những thay đổi lớn về tâm lý và sự định hình nhân cách. Trong đó tâm lý muốn trở thành người lớn và năng lực tích cực, độc lập suy nghĩ là đặc điểm chủ đạo. Nếu như HS trung học cơ sở về nhận thức mới dừng lại ở nhận thức cảm tính thì đến THPT (nhất là HS lớp 12), nhận thức lý tính ngày càng biểu hiện rõ nét và đóng vai trò chủ đạo trong hoạt động nhận thức.