phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung cơ bản của luận văn bao gồm hai chƣơng, năm tiết. 11 CHƢƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ LÝ LUẬN CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG CỦA MÔNGTEXKIƠ 1. Môngtexkiơ - cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm Saclơ đơ Sơcôngđa Môngtexkiơ là nhà tƣ tƣởng có dòng dõi quý tộc. Ông sinh ngày 18 tháng 1 năm 1689 tại lâu đài La Brét ở Tây Nam nƣớc Pháp.
Cha ông là Giắc đơ Sơcôngđa - một quý tộc bị sa sút và đã có một thời gian làm đại uý vệ binh, sau đó lui về ở ẩn cho đến năm 1713 thì qua đời. Khi Môngtexkiơ lên 7 tuổi thì mẹ ông mất. Môngtexkiơ chịu ảnh hƣởng nhiều của ngƣời chú ruột - Giăng đơ Sơcôngđơ, ngƣời đã từng là Chủ tịch Nghị viện Boócđô. Năm 1700, Môngtexkiơ theo học tại một trƣờng trung học do những ngƣời theo giáo phái Ôratoa tổ chức ở Giuli gần Pari.
Trong thời gian học trung học, ông rất mê văn chƣơng, sử học và khoa học tự nhiên. Môngtexkiơ đã viết một số tác phẩm mà nhiều độc giả thời đó rất ƣa chuộng.Taranốp - tác giả của công trình 106 nhà thông thái, sau khi kết thúc công việc học tập, Môngtexkiơ đã quay trở lại lâu đài của ngƣời cha và tại đây, ông đã bắt đầu nghiên cứu luật học [Xem: 36, tr. Năm 1714, Môngtexkiơ vào làm việc tại Nghị viện Boócđô và hai năm sau, ông trở thành nam tƣớc Đờ Môngtexkiơ - Chủ tịch Nghị viện Boócđô (Chánh án toà án). Năm 1716, Môngtexkiơ trở thành thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Boócđô.
Thời gian làm Chủ tịch nghị viện - nghị viện khi đó cũng là cơ quan phán xử - đã ảnh hƣởng đến tƣ tƣởng của ông sau này, nhất là khi ông phân biệt rạch ròi giữa ba quyền. Mặc dù nắm giữ cƣơng vị là Chủ 12 tịch nghị viện, song điều đó vẫn không lấn át đƣợc lòng say mê khoa học, văn chƣơng và triết học ở Môngtexkiơ. Mất khá nhiều thời gian cho những hoạt động chính trị, xã hội, song ông vẫn dành nhiều tâm huyết cho những công trình nghiên cứu về những nguyên nhân của tiếng vang, về công dụng của các tuyến thận, về trọng lực…, về lợi ích của các môn khoa học [Xem: 47, tr. Tại Viện Hàn lâm Khoa học Boócđô, ông cũng đã trình bày một luận văn về đề tài tôn giáo của những ngƣời La Mã.
Trong luận văn đó, ông đã chứng minh rằng "tôn giáo là do các vua chúa và quý tộc La Mã bầy đặt ra để làm chỗ dựa cho quyền lực của họ và tăng cƣờng áp bức nhân dân” [Dẫn theo:47, tr. Khí chất của chàng thanh niên Môngtexkiơ ham tìm tòi, suy nghĩ với lòng khát khao hiểu biết trên nhiều lĩnh vực, đồng thời lại trực tiếp tiếp xúc với thực tiễn chính trị - xã hội của thời đại ở giai đoạn đƣợc coi là có sự bùng nổ của các cuộc đấu tranh quyết liệt chống phong kiến đã sớm nung nấu tinh thần của nhà triết học Khai sáng tƣơng lai. Tƣ tƣởng và tài năng của ông thực sự hoà làm một, kết tinh thành năng lực tƣ duy sáng tạo, khí phách kiên cƣờng của nhà triết học Khai sáng. Vào năm 1721, Môngtexkiơ đã cho ra đời tác phẩm đầu tay gây chấn động dƣ luận không riêng gì ở Pháp, mà cả ở châu Âu.
Đó là tiểu thuyết bằng thƣ Những bức thƣ Ba Tƣ. Tác phẩm ra mắt bạn đọc giữa lúc nƣớc Pháp đang ngả nghiêng trong cơn khủng hoảng về kinh tế, chính trị của thời đó. Sự mục nát của chế độ quân chủ và mặt trái của nhà thờ đã đƣợc Môngtexkiơ phơi bầy trong Những bức thƣ Ba Tƣ, qua con mắt của hai ngƣời Ba Tƣ đến thăm nƣớc Pháp sau khi đã đi qua một số nƣớc châu Âu. Đây là một trong ba tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp của Môngtexkiơ và là tác phẩm đƣợc công chúng Pháp nhiệt liệt hoan nghênh ngay khi mới ra đời.
Mặc dù là tác phẩm văn chƣơng, nhƣng Những bức thƣ Ba Tƣ đã khiến nhiều ngƣời dân Pháp khi đó phải suy nghĩ nghiêm túc về nền chuyên chế, về giáo 13 hội và giới giáo sỹ, về thân phận của con ngƣời trong sự cai trị độc đoán. Thông qua những bức thƣ của hai ngƣời Ba Tƣ đang lƣu trú tại châu Âu giử về quê hƣơng, Môngtexkiơ đã dựng lên một bức tranh về xã hội phƣơng Đông và xã hội phƣơng Tây. Thông qua hình tƣợng quan thái giám - kẻ tƣợng trƣng cho những con ngƣời mà trong một xã hội chuyên chế, ngay bản thân họ cũng không thể tự bảo vệ đƣợc mình trƣớc sự áp đặt của nhà nƣớc chuyên chế, Môngtexkiơ đã cho thấy xã hội phƣơng Đông khi đó là một xã hội mà ở đó, ngƣời ta đã “lấy từ thế giới này đem ném vào thế giới kia một ngƣời nào đó khéo chọn, ngƣời ấy cảm thấy rõ rệt tất cả cái phi lý mà chúng ta không cảm thấy, cái lạ lùng của tập quán, cái kỳ dị của luật pháp, cái đặc biệt của phong tục, tình cảm, tín ngƣỡng mà ai nấy đều thích nghi” [47, tr. Và, khi mƣợn lời hai vị khách Ba Tƣ, Môngtexkiơ đã cho công chúng Pháp thấy hình ảnh thật của Lui XIV.
Đó là một ông vua giàu có, tham quyền, xa hoa, trác táng…đẩy nhân dân vào cảnh cùng khổ và hơn thế nữa, còn là “ông vua quyền uy nhất châu Âu. Ông không có mỏ vàng nhƣ vua Tây Ban Nha láng giềng, nhƣng lại có nhiều của cải hơn, bởi vì của cải của ông đƣợc khai thác trong cái hƣ danh của thần dân, là một thứ kho vô tận, hơn cả mỏ vàng. Ông vua này chẳng qua chỉ là một nhà ảo thuật. "Ông ta áp đặt quyền lực vào ngay đầu óc thần dân.
Ông bắt trăm họ suy nghĩ nhƣ ông. Nếu trong ngân khố chỉ còn một triệu đồng êquy, ông chỉ cần hạ lệnh rằng một đồng ăn hai đồng khi ông cần chi tới hai triệu êquy. Dân cũng cứ tin tƣởng nhƣ vậy” [29, tr. Vấn đề tôn giáo cũng đƣợc Môngtexkiơ nêu một cách không kém phần gay gắt.
Nói tới nhà thờ Cơ Đốc giáo nhƣ một thiết chế xã hội với bộ mặt vô nhân đạo, đầy rẫy chuyện lụi bại, tàn bạo, đạo đức giả, thông qua hình tƣợng Lui XIV, Môngtexkiơ viết: “ Ông ta làm cho mọi ngƣời tin rằng ba chỉ là một: Rằng bánh ngƣời ta ăn không phải là bánh, hoặc rƣợu vang ngƣời ta 14 uống chẳng phải là rƣợu vang và nghìn trò khác đại loại nhƣ thế ” [Dẫn theo:47, tr. Mặc dù phê phán nhà thờ gay gắt, nhƣng trên bình diện triết học, Môngtexkiơ tỏ ra ôn hoà và thể hiện rõ ông là ngƣời theo thuyết tự nhiên thần luận. Sau khi tác phẩm Những bức thƣ Ba Tƣ ra đời, “Môngtexkiơ trở thành nhân vật nổi tiếng từ đấy và thƣờng lui tới phòng khách của phu nhân Đơ Lambe, gia nhập câu lạc bộ Ăngtơrơsơn - một thứ hàn lâm viện tự do, để cùng nhau nghiên cứu các vấn đề khoa học, đạo đức và chính trị ” [29, tr. Năm 1726, Môngtexkiơ thôi chức vụ Chủ tịch nghị viện Boócđô mà trƣớc đấy, ông đã làm thế chân ngƣời chú của mình.
Một năm sau, ông đƣợc bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Đến năm 1728, ông tạm biệt các phòng khách ở Pari và lên đƣờng đi du lịch khắp nơi để hiểu phong tục tập quán, luật pháp và thể chế của các nƣớc châu Âu. Ông đã đi qua Đức, Áo, Hung, Ý, Thuỵ Sỹ, Hà Lan. Ở những nơi này, ông đã đƣợc chứng kiến những ngày tàn của chế độ phong kiến châu Âu, đƣợc tận mắt xem xét cuộc sống của dân chúng dƣới chế độ cộng hoà.
Ông lƣu lại 2 năm cuối ở Anh. Dƣới chế độ Quân chủ lập hiến, ông cảm thấy rất hài lòng và cho đó là một thể chế lý tƣởng, trái ngƣợc với nƣớc Pháp quân chủ chuyên chế. “Tại Nghị viện Anh, ngƣời ta cho phép ông có mặt trong các cuộc tranh luận giữa Chính phủ và phe đối lập kéo dài tới 12(!) giờ. Các tƣ tƣởng của ông về lý luận phân quyền đã bắt đầu chín muồi ở Anh” [36, tr.
Đây là thời gian đã làm cho Môngtexkiơ thấy thực sự quý báu và những cảm nhận của ông về những gì đã diễn ra ở đây đã trở thành tiền đề cho sự hình thành tƣ tƣởng của ông sau này. Năm 1731, Môngtexkiơ quay về Pháp và sống ở lâu đài Brét. Ở đây, ông tiếp tục hoạt động lý luận. Năm 1734, ông cho ra đời tác phẩm Nhận định về nguyên nhân cƣờng thịnh và suy thoái của Rôma.
Theo ông, nguyên nhân làm cho La Mã cƣờng thịnh là do tình yêu tự do, tình yêu tổ quốc và tình yêu lao động. Ông nhấn mạnh đến đƣờng lối quân sự, chính trị khôn ngoan đối 15 với các nƣớc bên cạnh để dựa vào đấy củng cố chính quyền của mình. Còn nguyên nhân của sự suy thoái chính là sự rộng lớn của đế chế. Đó là tình trạng “quân đội đồn trú quá xa trung ƣơng, do đó cũng xa tinh thần cộng hòa và chỉ biết có vị chỉ huy của mình; là cuộc nội chiến liên miên để giành giật đất đai, của cải giữa các vƣơng hầu…” [48, tr.
Môngtexkiơ cũng nhƣ nhiều triết gia khác của Pháp ở thế kỷ XVIII muốn khám phá những quy luật diễn biến của lịch sử, chống lại quan điểm cho rằng sự vận động của lịch sử là do sự sắp đặt của thần linh, do ý muốn chủ quan của một cá nhân, hay do ngẫu nhiên chi phối. Tuy nhiên, Môngtexkiơ chƣa thấy đƣợc đấu tranh giai cấp là động lực thúc đẩy lịch sử, mà chỉ chú ý đến những yếu tố tinh thần. Đây là hạn chế của ông và cũng là của thời đại. Trong tác phẩm này, Môngtexkiơ đã phê phán nền chính thể chuyên chế và tình trạng suy đồi ở những nƣớc theo chính thể này.
Ông viết: “Thật ra các luật của Rôma đã trở nên bất lực, không thể cai trị nƣớc cộng hoà đƣợc nữa; nhƣng đó là cái mà ngƣời ta luôn luôn thấy là “những luật hay” đã làm cho một nƣớc cộng hoà nhỏ trở thành nƣớc lớn, và “những luật hay” ấy trở thành gánh nặng khi nƣớc cộng hoà đã bành trƣớng quá mức, vì những luật này chỉ có tác dụng làm thành một dân tộc lớn, chứ không có tác dụng cai trị dân tộc đó” [29, tr. Theo ông, những thiết chế quân sự và đời sống tinh thần của công dân trong các nhà nƣớc đó khi đạt đến độ cực thịnh thì nội chiến nổ ra lên miên và điều đó khiến cho nền cộng hoà trở thành nhà nƣớc chuyên chế độc quyền.
