Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nhà nước pháp quyền với tư cách là một học thuyết chính trị pháp lý bắt đầu xuất hiện ở Tâu Âu thế kỷ 17-18. Cùng với khẩu hiệu về dân chủ, nhà nước pháp quyền trở thành mô hình lý tưởng trong việc tập hợp lực lượng của giai cấp tư sản nhằm lật đổ chế độ phong kiến với những giá trị nhân văn đích thực của một nhà nước mà ở đó: Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, dân là gốc của quyền lực; các quan hệ xã hội căn bản phải được điều chỉnh bằng pháp luật với tư cách là những qui tắc xử sự chung, buộc mọi người phải tuân theo, không có ngoại lệ; pháp luật phải giữ vị trí điều chỉnh chủ đạo trong toàn xã hội trong đó tính tối cao thuộc về luật mà trước hết là hiến pháp [77]. Ở Việt Nam, tư tưởng về nhà nước pháp quyền lần đầu tiên được Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu vào năm 1919. Cùng với sự xuất hiện của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tư tưởng nhà nước pháp quyền của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được thể hiện rõ nét trong quá trình Người tổ chức quản lý và điều hành đất nước.
Tư tưởng này tiếp tục được thể hiện trong các bản Hiến pháp: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980, chính thức được pháp lí hóa tại Điều 2, Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001) và Hiến pháp năm 2013. Với ý nghĩa này, việc hệ thống các công trình nghiên cứu về nhà nước pháp quyền nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền sẽ có giá trị thiết thực cho việc tiếp tục nghiên cứu các vấn đề lí luận và đề xuất các kiến nghị cụ thể trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1.
Hệ thống các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến nhà nước pháp quyền Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền có sự kế thừa, phát triển những giá trị trong tư tưởng chính trị pháp lí phương Đông, phương Tây. Do đó 12 z trước khi nghiên cứu các công trình khoa học liên quan trực tiếp tới tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền, Luận án sẽ tìm hiểu các công trình nghiên cứu chung về nhà nước pháp quyền. Kết quả nghiên cứu của các công trình này sẽ góp phần xác định luận cứ khoa học, thực tiễn cho việc nghiên cứu 2 vấn đề trọng tâm của Luận án đó là: 1/Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền và 2/Những quan điểm cơ bản trong kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay. * Nhóm đề tài khoa học Đề tài khoa học cấp nhà nước - Chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước KX 04 (2001 -2005) gồm 9 đề tài xử lý những vấn đề cơ bản nhất ở những khía cạnh khác nhau về nhà nước pháp quyền.
Trong nhóm đề tài KX.04, kết quả nghiên cứu của đề tài KX.01: Cơ sở lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân do GS.VS Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm đề tài đã xác định những luận điểm cơ bản về nhà nước PQXHCN của dân, do dân, vì dân. Đề tài tập trung vào các nội dung cơ bản sau: 1/Khái quát lịch sử phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; 2/Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và NNPQ; 3/Khái niệm, những đặc trưng cơ bản và chức năng của nhà nước PQXHCN của dân, do dân, vì dân; 4/Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và các yếu tố qui định, chi phối quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam; 5/Phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam.02 “Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân giai đoạn 2001 – 2010” do GS.TS Đào Trí Úc làm chủ nhiệm đề tài. Trên cơ sở nghiên cứu, tổng kết, làm rõ các đặc trưng cơ bản của nhà nước PQXHCN đề tài đề xuất thiết kế mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của nhà nước PQXHCN Việt Nam trong xu hướng cải cách mạnh mẽ về lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đề tài được chia thành 2 phần: Phần thứ nhất: Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước PQXHCN Việt Nam.
Phần này gồm các nội dung: 1/Khái niệm mô hình và mô hình NNPQ; 2/Cơ sở nhận thức của việc xây dựng mô hình tổ chức 13 z và hoạt động của Nhà nước PQXHCN Việt Nam. Trên cơ sở nghiên cứu các lí thuyết về mô hình, mô hình nhà nước pháp quyền nói chung và lí giải sự khác biệt của các mô hình này dưới góc độ sự lựa chọn của cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước, sự khác biệt trong tính chất của nền kinh tế thị trường, sự khác biệt của văn hóa và đạo đức truyền thống và sự khác biệt về truyền thống pháp luật; các mô hình hiến pháp, các mô hình phân quyền… các tác giả cho rằng: Trong việc tiếp cận và sử dụng các mô hình nhà nước pháp quyền, chúng ta cần xem xét một cách cụ thể quan điểm lí luận và thực tiễn ở nước ta trên hai bình diện quan trọng của các mối liên hệ, đó là mức độ hài hòa của các giá trị pháp luật với những giá trị xã hội khác và mức độ tiếp thu các giá trị phổ biến của nhà nước pháp quyền của thế giới vào những điều kiện cụ thể của Việt Nam [97, tr. Từ đó các tác giả xác định 2 cơ sở nhận thức của việc xây dựng mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam, gồm: 1/Tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử và những giá trị hiện tại; 2/Các yêu cầu và nguyên tắc của việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Phần thứ hai: Mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của nhà nước QPXHCN Việt Nam.
Phần này gồm các nội dung: 1/Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước QPXHCN Việt Nam – mô hình quan điểm; 2/Mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của các thiết chế nhà nước trong Nhà nước QPXHCN Việt Nam. Các mô hình dự kiến được trình bày đều xuất phát từ quan điểm thống nhất của nhóm tác giả đó là đảm bảo nguyên tắc phân quyền mạnh giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp; phân quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương. Tác giả luận án cho rằng các nội dung tại phần này không chỉ có ý nghĩa lí luận mà có giá trị định hướng, gợi mở cụ thể cho việc tiếp tục nghiên cứu mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam nói chung và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói riêng trong các công trình nghiên cứu sau này. Đặc biệt là quan điểm và cách lí giải của tác giả về “tính trội” của Quốc hội trong mối quan hệ với các thiết chế quyền lực nhà nước khác, về chức năng của Viện Kiểm sát nhân dân, về mô hình tư pháp, về chính quyền địa phương và cách thức kiểm soát quyền lực giữa các thiết chế cao nhất trong bộ máy nhà nước của mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam.
- Chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước KX.10: “Tiếp tục đổi mới và 14 z hoàn thiện hệ thống chính trị của nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” với 10 đề tài nhánh. Trong đó có những đề tài liên quan đến vấn đề nhà nước pháp quyền như: Mô hình đổi mới, hoàn thiện nhà nước CHXHCN Việt Nam trong hệ thống chính trị giai đoạn 2006 – 2015; Cơ sở khoa học và thực tiễn để xác định thẩm quyền và trách nhiệm của Đảng cầm quyền và bộ máy nhà nước trong việc thực hiện quyền lực nhân dân;… Nhóm đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: - Đề tài: Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện NNPQ Việt Nam XHCN giai đoạn 2011 - 2020; Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Nguyễn Như Phát. Đề tài được chia thành các phần: 1/Một số vấn đề lý luận về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam; 2/Thực trạng xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam; 3/Quan điểm và giải pháp tiếp tục hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020. Với kết cấu này đề tài tập trung giải quyết các vấn đề như: Tổng quan về thực trạng xây dựng Nhà nước PQXHCN ở Việt Nam; Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân, hậu quả của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn xây dựng NNPQ Việt Nam; Mô hình lý luận tổng thể của Nhà nước PQXHCN Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; Hệ thống đồng bộ các giải pháp cấp bách nhằm tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; - Đề tài: Xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất trong NNPQ Việt Nam.
Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Nguyễn Như Phát. Trên cơ sở giải quyết các vấn đề cơ bản về giá trị và các thuộc tính cơ bản của hệ thống pháp luật; thực trạng hệ thống pháp luật trong NNPQ Việt Nam hiện nay; Các yêu cầu đối với hệ thống pháp luật đề tài xây dựng hệ thống các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật (hệ thống các giải pháp chung và hệ thống các giải pháp cụ thể trong một số lĩnh vực pháp luật cấp bách). * Giáo trình “Nhà nước pháp quyền” của GS.TSKH Đào Trí Úc, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2015.
Đây là cuốn giáo trình mới nhất tính đến thời điểm hiện nay về nhà nước pháp quyền. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về nhà nước pháp quyền song cuốn giáo trình này đã giải quyết một cách hệ thống, toàn diện, triệt để những vấn 15 z đề lí luận nền tảng về nhà nước pháp quyền như: Quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng nhà nước pháp quyền (Phần 1); Các giá trị và đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền (Phần 2); Các mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới (Phần 3); Xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam (Phần 4).