Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền - Những quan điểm cơ bản và giá trị kế thừa

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu tư tưởng hồ chí minh về nhà nước pháp quyền những quan điểm cơ bản và giá trị kế thừa trong xây, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Thu An
• Người hướng dẫn: GS.TS Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền và giá trị kế thừa trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.4. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 2.1. Những vấn đề lí luận cơ bản về nhà nước pháp quyền
• 2.2. Khái niệm nhà nước pháp quyền
• 2.3. Khái quát về lịch sử phát triển
• 2.4. Các đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền
• 2.5. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 2.6. Quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 2.7. Nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 2.8. Quá trình phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 2.9. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 3.1. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về quyền con người trong nhà nước pháp quyền
• 3.2. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Hiến pháp trong nhà nước pháp quyền
• 3.3. Bản chất và nhiệm vụ của Hiến pháp
• 3.4. Cơ chế kiểm soát quyền lực trong Hiến pháp
• 3.5. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chủ thể quyền lực nhà nước và trách nhiệm của nhà nước trong Nhà nước pháp quyền
• 3.6. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chủ thể quyền lực nhà nước
• 3.7. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về trách nhiệm của nhà nước
• 3.8. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 3.9. Pháp luật phải được thượng tôn, pháp luật là sự phản ánh tính dân chủ của nhà nước và là công cụ để giới hạn quyền lực nhà nước
• 3.10. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức
• 3.11. Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hiện pháp luật
• 3.12. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIÁ TRỊ KẾ THỪA CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam và các nguyên tắc cơ bản trong việc kế thừa giá trị của tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 4.2. Quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam
• 4.3. Những nguyên tắc cơ bản trong việc kế thừa quan điểm Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
• 4.4. Kế thừa các giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người
• 4.5. Kế thừa các giá trị trong tư tưởng Hồ Chí về Hiến pháp và pháp luật
• 4.6. Hiến pháp phải xác lập nguyên tắc chủ quyền Nhân dân
• 4.7. Hiến pháp phải xác lập cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước khi thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp
• 4.8. Hiến pháp phải xác lập cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước có sự phân định thẩm quyền giữa cơ quan nhà nước ở trung ương với chính quyền địa phương
• 4.9. Bảo đảm cơ chế bảo vệ Hiến pháp
• 4.10. Kế thừa các giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước
• 4.11. Xây dựng nhà nước thực sự của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân
• 4.12. Xây dựng nền công vụ liêm chính
• 4.13. Kế thừa các giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức
• 4.14. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Nhà Nước Pháp Quyền

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặt nền móng cho Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Dù Người chưa trực tiếp sử dụng khái niệm này, nhưng tư tưởng về nhà nước của dân, do dân, vì dân, về pháp luật, Hiến pháp và quyền con người đã thể hiện rõ nét quan điểm pháp quyền. Nghiên cứu tư tưởng của Người là nhiệm vụ quan trọng để xây dựng và phát triển đất nước. Tuyên ngôn độc lập 2/9/1945 và Hiến pháp 1946 là những dấu mốc lịch sử quan trọng. Quá trình phát triển từ Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến Nhà nước CHXHCN Việt Nam cho thấy sự kế thừa và phát triển liên tục. Việc nghiên cứu này góp phần thống nhất nhận thức và tư tưởng trong quá trình phát triển Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện đại.

1.1. Cơ Sở Hình Thành Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Pháp Quyền

Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền bắt nguồn từ lòng yêu nước, thương dân sâu sắc. Người tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Khát vọng độc lập dân tộc, tự do cho nhân dân là động lực thôi thúc Người xây dựng một Nhà nước mạnh mẽ, bảo vệ quyền lợi chính đáng của mọi người dân. Tư tưởng này được thể hiện rõ trong các tác phẩm, bài nói, và hoạt động thực tiễn của Người.

1.2. Ý Nghĩa Nghiên Cứu Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Nhà Nước

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền có ý nghĩa to lớn trong bối cảnh hiện nay. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất, đặc trưng của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Đồng thời, cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm quyền con người, và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước. Việc nghiên cứu này cũng góp phần đấu tranh chống lại các luận điệu xuyên tạc, sai trái về tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

II. Vấn Đề Đặt Ra Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Hiện Nay

Sau gần 30 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Hệ thống pháp luật còn nhiều bất cập, hiệu quả quản lý nhà nước chưa cao, tình trạng tham nhũng, lãng phí vẫn còn nghiêm trọng. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện lý luận về Nhà nước pháp quyền, đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nâng cao năng lực cán bộ, công chức, và tăng cường kiểm soát quyền lực.

2.1. Bất Cập Trong Hệ Thống Pháp Luật Hiện Hành

Hệ thống pháp luật Việt Nam còn thiếu đồng bộ, thống nhất, và khả thi. Nhiều quy định còn chung chung, thiếu cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng. Một số văn bản pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn, tạo kẽ hở cho tham nhũng, lợi ích nhóm. Thủ tục hành chính còn rườm rà, phức tạp, gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp. Cần khẩn trương rà soát, sửa đổi, bổ sung, và ban hành mới các văn bản pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

2.2. Thách Thức Về Quản Lý Nhà Nước Và Kiểm Soát Quyền Lực

Hiệu quả quản lý nhà nước còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, cửa quyền vẫn còn diễn ra nghiêm trọng. Cơ chế kiểm soát quyền lực chưa thực sự hiệu quả, chưa ngăn chặn được tình trạng lạm quyền, vi phạm pháp luật. Cần tăng cường cải cách hành chính, nâng cao năng lực cán bộ, công chức, và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực để xây dựng một Nhà nước trong sạch, vững mạnh.

III. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Quyền Con Người Trong Pháp Quyền

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người là một nội dung quan trọng trong tư tưởng của Người về Nhà nước pháp quyền. Người khẳng định quyền con người là quyền tự nhiên, thiêng liêng, bất khả xâm phạm. Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ và bảo đảm thực hiện quyền con người. Quyền con người phải gắn liền với quyền dân tộc, quyền độc lập, tự do của đất nước. Tư tưởng này là nền tảng để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

3.1. Quan Điểm Của Bác Hồ Về Quyền Tự Do Dân Chủ

Hồ Chí Minh luôn đề cao quyền tự do, dân chủ của nhân dân. Người cho rằng, dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân. Nhà nước phải bảo đảm cho nhân dân có đầy đủ quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp, tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Đồng thời, nhân dân phải có trách nhiệm tham gia vào công việc của Nhà nước, giám sát hoạt động của cán bộ, công chức.

3.2. Trách Nhiệm Của Nhà Nước Trong Bảo Vệ Quyền Con Người

Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ quyền con người bằng pháp luật và bằng các biện pháp hành chính, kinh tế, xã hội. Nhà nước phải xây dựng một hệ thống pháp luật đầy đủ, đồng bộ, và khả thi để bảo đảm quyền con người. Đồng thời, phải có cơ chế hiệu quả để giải quyết các khiếu nại, tố cáo của người dân về vi phạm quyền con người. Nhà nước cũng phải tạo điều kiện để mọi người dân được hưởng thụ các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa.

IV. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Pháp Luật Và Hiến Pháp Trong Pháp Quyền

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, pháp luật và Hiến pháp có vai trò đặc biệt quan trọng trong Nhà nước pháp quyền. Pháp luật phải được thượng tôn, là công cụ để quản lý nhà nước, điều chỉnh các quan hệ xã hội, và bảo vệ quyền con người. Hiến pháp là luật cơ bản của Nhà nước, thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân, và là cơ sở để xây dựng hệ thống pháp luật. Pháp luật và Hiến pháp phải phản ánh tính dân chủ, công bằng, và tiến bộ.

4.1. Vai Trò Thượng Tôn Pháp Luật Trong Quản Lý Nhà Nước

Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh vai trò thượng tôn pháp luật trong quản lý nhà nước. Người cho rằng, Nhà nước phải quản lý xã hội bằng pháp luật, mọi người phải sống và làm việc theo pháp luật. Pháp luật phải được thực thi nghiêm minh, không có ngoại lệ. Cán bộ, công chức phải gương mẫu chấp hành pháp luật, không được lạm quyền, vi phạm pháp luật.

4.2. Hiến Pháp Cơ Sở Pháp Lý Cho Nhà Nước Pháp Quyền

Hiến pháp là cơ sở pháp lý cho sự tồn tại và hoạt động của Nhà nước pháp quyền. Hiến pháp phải xác định rõ bản chất, mục tiêu, nhiệm vụ của Nhà nước, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, và các quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân. Hiến pháp phải được xây dựng trên cơ sở dân chủ, công khai, và minh bạch, thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân.

V. Kế Thừa Tư Tưởng Hồ Chí Minh Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền là nhiệm vụ quan trọng để xây dựng và phát triển đất nước. Cần quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nâng cao năng lực cán bộ, công chức, và tăng cường kiểm soát quyền lực.

5.1. Quan Điểm Của Đảng Về Kế Thừa Tư Tưởng Hồ Chí Minh

Đảng Cộng sản Việt Nam xác định tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng và Nhà nước. Đảng chủ trương kế thừa, phát triển, và vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong đó, đặc biệt chú trọng đến việc kế thừa tư tưởng của Người về Nhà nước pháp quyền, quyền con người, dân chủ, và pháp luật.

5.2. Giải Pháp Vận Dụng Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Pháp Quyền

Để vận dụng hiệu quả tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau: (1) Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, và khả thi; (2) Đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý; (3) Nâng cao năng lực cán bộ, công chức, xây dựng đội ngũ cán bộ vừa hồng vừa chuyên; (4) Tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí; (5) Phát huy vai trò của nhân dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền.

VI. Kết Luận Về Tư Tưởng Hồ Chí Minh Và Nhà Nước Pháp Quyền

Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền là một di sản vô giá của dân tộc Việt Nam. Nó có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Việc nghiên cứu, kế thừa, và vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người là trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên, và mỗi người dân Việt Nam. Cần tiếp tục phát huy tinh thần yêu nước, độc lập, tự cường, dân chủ, và pháp quyền để xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

6.1. Giá Trị Trường Tồn Của Tư Tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền có giá trị trường tồn, bởi vì nó phản ánh những khát vọng chính đáng của nhân dân Việt Nam về một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Nó cũng phù hợp với xu thế phát triển của thời đại, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Tư tưởng Hồ Chí Minh là ngọn đuốc soi đường cho dân tộc Việt Nam trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội.

6.2. Hướng Phát Triển Trong Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền

Trong tương lai, Nhà nước pháp quyền Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng: (1) Bảo đảm quyền con người, quyền công dân một cách đầy đủ và thực chất; (2) Xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, công bằng, và hiệu quả; (3) Nâng cao năng lực quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế; (4) Tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí; (5) Phát huy vai trò của nhân dân trong xây dựng và giám sát hoạt động của Nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh lý luận và thực tiễn pháp lý Việt Nam sau khi Quốc hội thông qua Hiến pháp năm 2013 đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN). Tại Khoản 1, Điều 2 Hiến pháp năm 2013, Nhà nước ta khẳng định rõ: "Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân...". Nhằm đáp ứng mục tiêu thể chế hóa Cương lĩnh xây dựng đất nước (bổ sung, phát triển năm 2011) và Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII (2016), luận án tiến sĩ luật học "Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền - Những quan điểm cơ bản và giá trị kế thừa trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay" của tác giả Nguyễn Thu An, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Hoàng Thị Kim Quế tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Lí luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, Mã số: 62 38 01 01), là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh dưới lăng kính khoa học pháp lý hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Chương trình cấp nhà nước KX.02.13 do PGS.TS Nguyễn Đình Lộc chủ nhiệm, hay KX.04.01 của GS.VS Nguyễn Duy Quý) chủ yếu tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh dưới góc độ chính trị học hoặc lịch sử tư tưởng tổng quát về "nhà nước của dân, do dân, vì dân", mà chưa có một công trình chuyên sâu cấp luận án tiến sĩ luật học nào luận giải có hệ thống bản chất pháp quyền tự nhiên (natural law), các giá trị của chủ nghĩa hợp hiến (constitutionalism), cũng như cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước và mối quan hệ biện chứng giữa "đức trị" và "pháp trị" trong tư tưởng Hồ Chí Minh để vận dụng vào giai đoạn triển khai Hiến pháp năm 2013.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 5 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cốt lõi:

• RQ1: Học thuyết NNPQ trên thế giới chứa đựng những giá trị phổ quát nào, và tư tưởng Hồ Chí Minh phản ánh, tiếp biến các giá trị đó ra sao?
• RQ2: Cấu trúc nội dung tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh bao gồm những thành tố nền tảng nào?
• RQ3: Những nguyên tắc phương pháp luận nào chi phối việc kế thừa tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay?
• RQ4: Những định hướng, giải pháp lập hiến và lập pháp cụ thể nào cần được áp dụng để thể chế hóa tư tưởng pháp quyền của Người sau Hiến pháp năm 2013?

Hệ thống giả thuyết khẳng định:

• H1: Tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm toàn diện về một nhà nước đủ năng lực bảo đảm độc lập dân tộc, tự do và hạnh phúc của con người.
• H2: Tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh phản ánh sâu sắc giá trị pháp quyền tự nhiên – pháp luật phải hợp lòng dân, công lý và kiểm soát quyền lực nhà nước.
• H3: Tư tưởng của Người là sự kết tinh chọn lọc giữa học thuyết pháp quyền phương Tây và truyền thống phương Đông, được bản địa hóa sáng tạo vào điều kiện cách mạng Việt Nam.
• H4: Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi thái độ tôn trọng nguyên bản kết hợp với tư duy phát triển biện chứng, tránh giáo điều máy móc.
• H5: Vận dụng tư tưởng của Người là điều kiện tất yếu, đóng vai trò nền tảng phương pháp luận để xây dựng thành công NNPQ XHCN Việt Nam hiện đại.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết pháp quyền tự nhiên (John Locke, Thomas Hobbes), triết học pháp quyền của G.W.F. Hegel, chủ nghĩa hợp hiến tự do (The Federalist Papers của Alexander Hamilton, James Madison, John Jay), lý luận Mác - Lênin và học thuyết NNPQ XHCN hiện đại. Về phạm vi, luận án khảo cứu toàn bộ di sản văn bản lập hiến (Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992, 2013), hơn 200 tác phẩm, sắc lệnh, bài phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh giai đoạn từ năm 1919 (bản Yêu sách của nhân dân An Nam) đến năm 1969, kết hợp hệ thống văn kiện đổi mới từ năm 1986 đến 2016. Ý nghĩa đột phá của luận án là xác lập luận cứ pháp lý làm tiền đề cho các cải cách lập pháp, hành pháp và tư pháp tại Việt Nam trong thế kỷ 21.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy sự phát triển qua nhiều giai đoạn:

1. Giai đoạn nền tảng (1991–2000): Khởi đầu với Chương trình KX.02, tiêu biểu là đề tài nhánh KX.02.13 do PGS.TS Nguyễn Đình Lộc chủ nhiệm đã đặt nền móng cho khái niệm "Nhà nước của dân, do dân, vì dân". Các học giả như Vũ Đình Hòe, PGS Song Thành, PTS Uông Chu Lưu và GS Đoàn Trọng Truyến bước đầu giải mã tư tưởng pháp quyền, tổ chức bộ máy hành pháp và tư pháp.
2. Giai đoạn thể chế hóa lý luận (2001–2010): Chương trình KX.04 với hai công trình tiêu biểu: đề tài KX.04.01 của GS.VS Nguyễn Duy Quý xác lập 4 đặc trưng của NNPQ XHCN, và đề tài KX.04.02 do GS.TS Đào Trí Úc chủ nhiệm đã thiết kế mô hình tổng thể phân công, phối hợp giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đồng thời, công trình "Sự hạn chế của quyền lực nhà nước" (2005) của GS.TS Nguyễn Đăng Dung đã dẫn luận sâu sắc triết lý Thomas Hobbes trong tác phẩm Leviathan (1651): "Cuộc sống mà không có nhà nước hiệu lực để duy trì trật tự, thì rất đơn độc, nghèo nàn, đồi bại, tàn bạo và ngắn ngủi" [9, tr. 17], từ đó chứng minh Hiến pháp chính là công cụ tối thượng để kiểm soát sự tha hóa quyền lực. Năm 2011, GS.TS Trần Ngọc Đường chủ biên công trình "Một số vấn đề về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước PQXHCN Việt Nam", nhấn mạnh chuyển đổi phương thức hoạt động của Quốc hội sang cơ chế Ủy ban chuyên trách [24, tr. 19].
3. Giai đoạn pháp điển hóa học thuật (2011–2016): Giáo trình "Nhà nước pháp quyền" (2015) của GS.TSKH Đào Trí Úc đã định hình 3 trụ cột của NNPQ: (1) Tôn trọng, bảo vệ quyền con người; (2) Tính chính đáng, hợp pháp của quyền lực gắn với chủ quyền nhân dân; (3) Giới hạn và kiểm soát quyền lực bằng pháp luật [96, tr. 61-105].

[Tiến trình Nghiên cứu Lý luận NNPQ tại Việt Nam]
   1991-1995: Đề tài KX.02.13 (Nguyễn Đình Lộc) -> Khai phá Nhà nước của dân, do dân, vì dân
   2001-2005: Đề tài KX.04.01 (Nguyễn Duy Quý), KX.04.02 (Đào Trí Úc) -> Mô hình hóa NNPQ XHCN
   2005-2011: Nguyễn Đăng Dung, Trần Ngọc Đường -> Giới hạn & Kiểm soát quyền lực nhà nước
   2013-2015: Hiến pháp 2013 & Giáo trình Đào Trí Úc (2015) -> Xác lập chuẩn mực 3 trụ cột NNPQ
   2017: Luận án Nguyễn Thu An -> Hệ thống hóa tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh hậu Hiến pháp 2013

Trong học thuật quốc tế, luận án đối sánh trực tiếp với các luồng tư tưởng kinh điển:

• G.W.F. Hegel trong Các nguyên lí của triết học pháp quyền (Grundlinien der Philosophie des Rechts, 1821; bản dịch tiếng Việt của Bùi Văn Nam Sơn, 2010) với mệnh đề triết học: "Cái gì hợp lí tính là hiện thực, cái gì hợp hiện thực là lí tính" [25, tr. 35], coi pháp quyền là sự hiện hữu của ý chí tự do và gắn kết chặt chẽ giữa NNPQ với Nhà nước xã hội.
• Barry M. Hager (1999) trong The Rule of Law – A Lexicon for Policy Makers (Trung tâm Mansfield) đã xác lập 8 tiêu chí phổ quát của Rule of Law: chủ nghĩa lập hiến, chính phủ bị giới hạn bởi luật, tư pháp độc lập, áp dụng luật công bằng - nhất quán, minh bạch, hiệu quả về thời gian, bảo vệ quyền tài sản và quy trình sửa đổi luật minh bạch.
• Lý Ba (Li Bo, 2012) phân biệt rạch ròi giữa "cai trị bằng pháp luật" (rule by law - nhà nước đứng trên pháp luật, coi luật là công cụ thống trị) và "pháp trị" (rule of law - cơ chế độc lập không chủ thể nào được vượt qua pháp luật) [33, tr. 27-39].

Tác giả luận án định vị công trình của mình tại điểm giao thoa giữa luật học so sánh và triết học chính trị: làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh không dừng lại ở "pháp trị" thuần túy của trường phái Pháp gia phương Đông, cũng không sao chép máy móc "rule of law" phương Tây, mà là một sự dung hòa độc đáo mang bản sắc nhân văn Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết pháp quyền tự nhiên và chủ nghĩa hợp hiến khi chứng minh rằng trong tư tưởng Hồ Chí Minh:

1. Pháp quyền tự nhiên bắt nguồn từ quyền dân tộc tự quyết: Bắt đầu từ bản Yêu sách của nhân dân An Nam (1919) với đòi hỏi "Trăm điều phải có thần linh pháp quyền" đến Tuyên ngôn Độc lập (1945), Hồ Chí Minh đã nâng tầm quyền tự nhiên của cá nhân (quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc) thành quyền độc lập, tự chủ thiêng liêng của toàn thể dân tộc.
2. Quyền lực nhà nước chịu sự ủy quyền có điều kiện: Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực; nhà nước chỉ là thiết chế được ủy thác quyền lực mang tính ủy trị công. Do đó, chính phủ phải chịu trách nhiệm giải trình toàn diện trước nhân dân.
3. Sự tích hợp giữa "Đức trị" và "Pháp trị": Pháp luật là chuẩn mực tối cao bắt buộc thi hành, nhưng đạo đức cách mạng là nền tảng bảo đảm cho sự công chính, vô tư của bộ máy thực thi pháp luật.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa chiều 3 cấu phần:

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết xác định rõ: tư tưởng NNPQ Hồ Chí Minh vận hành trong khuôn khổ chính thể cộng hòa dân chủ, dưới sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền đại diện cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn thể dân tộc Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên lập trường triết học hiện thực phản tư (critical realism) và thông diễn học pháp lý (legal hermeneutics), kết hợp liên ngành giữa Luật học thực chứng, Lịch sử nhà nước và pháp luật, cùng Lý luận nhà nước và pháp luật.

Phương pháp luận của luận án vận dụng nguyên lý chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phân tích các hiện tượng pháp lý trong mối liên hệ mật thiết với bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể của Việt Nam qua các thời kỳ: 1945–1954 (kháng chiến kiến quốc), 1954–1975 (xây dựng CNXH ở miền Bắc, đấu tranh thống nhất), 1975–1986 (thời kỳ sau chiến tranh) và 1986 đến nay (thời kỳ Đổi mới và hội nhập).

Quy trình nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Khảo sát văn bản gốc (Corpus Analysis): Thu thập toàn bộ 15 tập trong Hồ Chí Minh Toàn tập (NXB Chính trị Quốc gia), trích xuất 100% các văn kiện pháp lý trực tiếp do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành (hơn 110 sắc lệnh tổ chức bộ máy, tư pháp và bảo vệ quyền công dân giai đoạn 1945–1946).
2. Phân tích lập hiến so sánh (Comparative Constitutional Method): Lập bảng đối chiếu 5 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013) theo 6 trục tiêu chí: quy định chủ quyền nhân dân, chế định nguyên thủ quốc gia, phân định nhánh quyền lực, quyền tư pháp, quyền con người và cơ chế bảo hiến.
3. Phương pháp lịch sử - quy phạm: Đặt từng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tọa độ thời gian và bối cảnh chính trị cụ thể (như thời điểm Tổng tuyển cử 06/01/1946, ban hành Hiến pháp 1946) để làm rõ giá trị sử liệu và giá trị thời đại.
4. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa (a) trước tác lý luận của Hồ Chí Minh, (b) các sắc lệnh, quy phạm pháp luật thực định và (c) nhật ký, hồi ký của các chuyên gia lập pháp đương thời (Vũ Đình Hòe, Phan Anh, Nguyễn Đình Lộc).

          [NGUỒN DỮ LIỆU TƯ LIỆU GỐC]
   (15 tập Hồ Chí Minh Toàn tập; 110+ Sắc lệnh 1945-1946)
          [TAM GIÁC ĐẠC PHÁP LÝ]
Văn bản quy phạm  Văn kiện lập hiến   Hồi ký nhân chứng
thực định         (1946, 1959, 2013)  (Vũ Đình Hòe, v.v.)
       [PHÂN TÍCH QUY PHẠM SO SÁNH]
 (Đối chiếu 6 trục tiêu chí nhà nước pháp quyền)
       [KẾT QUẢ & ĐỀ XUẤT THỂ CHẾ HÓA]

Xử lý và kiểm định độ tin cậy

Luận án tiến hành mã hóa tư liệu định tính (qualitative coding) thông qua các nhóm chủ đề pháp lý: Quyền con người, Tối thượng pháp luật, Độc lập xét xử, Chống quan liêu tham nhũng, Trách nhiệm công vụ. Tính giá trị (construct and internal validity) được bảo đảm nhờ phương pháp giải thích văn bản nguyên gốc, đối chiếu với các nguyên lý pháp quyền kinh điển của thế giới (Hegel, Dicey, Montesquieu) để loại bỏ các suy diễn chủ quan, áp đặt thời đại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện mang tính đột phá khoa học:

1. Phát hiện 1 - Tư tưởng pháp quyền tự nhiên định hình từ năm 1919: Khẳng định nhận thức pháp quyền của Hồ Chí Minh đã xuất hiện từ rất sớm qua câu thơ sắc bén: "Bảy xin hiến pháp ban hành / Trăm điều phải có thần linh pháp quyền". Đây chính là sự khẳng định sớm nhất trong lịch sử tư tưởng hiện đại Việt Nam về tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật.
2. Phát hiện 2 - Mô hình chính thể cộng hòa dân chủ linh hoạt trong Hiến pháp 1946: Luận án chứng minh bản Hiến pháp 1946 do Hồ Chí Minh làm Trưởng ban soạn thảo là sự kết hợp tài tình giữa mô hình đại nghị và tổng thống chế, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực độc đáo: Nghị viện nhân dân bầu ra Chính phủ, nhưng Chủ tịch nước có quyền phủ quyết tương đối đối với các đạo luật chưa phù hợp (Điều 31 Hiến pháp 1946).
3. Phát hiện 3 - Tư pháp độc lập là hòn đá tảng của bảo vệ công lý: Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 quy định rõ các thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, các cơ quan hành chính tuyệt đối không được can thiệp vào hoạt động xét xử. Đây là bằng chứng thực chứng bác bỏ định kiến cho rằng tư tưởng chính trị cách mạng xem nhẹ nguyên tắc độc lập tư pháp.
4. Phát hiện 4 - Trách nhiệm bồi thường và xin lỗi của Nhà nước: Hồ Chí Minh xác lập nguyên lý: Nhà nước sai thì phải công khai nhận lỗi và bồi thường thiệt hại cho công dân, thể hiện qua các phát biểu và chỉ đạo sau cải cách ruộng đất (1956).
5. Phát hiện 5 - Lý thuyết đạo đức công vụ liêm chính: Xây dựng mô hình công chức "là công bộc, là đầy tớ của nhân dân", kiểm soát quyền lực bằng đạo đức tự giác kết hợp với kỷ luật pháp luật nghiêm minh ("Pháp luật không phân biệt thứ bậc, ai phạm tội cũng phải xử lý").

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý luận (Theoretical Implications)

Bổ sung cho lý thuyết NNPQ XHCN Việt Nam luận điểm: Pháp quyền không đối lập với bản chất giai cấp công nhân, mà là phương thức tối ưu hiện thực hóa quyền lực của nhân dân; làm sáng tỏ quy luật phát triển từ Nhà nước dân chủ nhân dân tiến lên Nhà nước pháp quyền XHCN.

Kiến nghị chính sách và hoàn thiện pháp luật (Policy Recommendations)

• Hoàn thiện cơ chế bảo hiến: Đề xuất lộ trình thành lập Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp chuyên trách để phán quyết về tính hợp hiến của các đạo luật, văn bản dưới luật theo tinh thần Điều 119 Hiến pháp năm 2013.
• Cải cách tư pháp: Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử; quy định thẩm phán độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; phân định thẩm quyền tòa án theo thẩm quyền xét xử chứ không theo địa giới hành chính.
• Phân định rành mạch thẩm quyền trung ương - địa phương: Áp dụng nguyên tắc bổ trợ (subsidiarity), tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho chính quyền địa phương, tránh cơ chế "xin - cho".
• Xây dựng Luật Đạo đức công vụ: Thể chế hóa các chuẩn mực liêm chính, minh bạch hóa tài sản và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cơ quan nhà nước.

Lĩnh vực thể chế	Tư tưởng cốt lõi Hồ Chí Minh	Yêu cầu thể chế hóa sau Hiến pháp 2013
Quyền con người	Quyền tự nhiên gắn liền độc lập dân tộc	Hoàn thiện Luật Trưng cầu ý dân, Luật Tiếp cận thông tin
Tổ chức quyền lực	Phân công, phối hợp, kiểm soát lẫn nhau	Phân định rạch ròi lập pháp - hành pháp - tư pháp
Tư pháp	Thẩm phán độc lập, xét xử công bằng	Thực hiện nguyên tắc tranh tụng, Tòa án độc lập
Bảo hiến	Hiến pháp là đạo luật tối cao	Xây dựng cơ chế phán quyết vi hiến hiệu quả
Công vụ	Cán bộ là công bộc của nhân dân	Ban hành quy chế đạo đức liêm chính, giải trình minh bạch

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu (Limitations)

1. Giới hạn nguồn tư liệu lịch sử: Một số văn bản chỉ đạo nội bộ hoặc biên bản họp kín của Chính phủ kháng chiến giai đoạn 1946–1954 chưa được giải mật hoàn toàn, gây khó khăn cho việc thống kê đầy đủ 100% quyết sách hành chính.
2. Khung thời gian nghiên cứu: Luận án tập trung đánh giá bối cảnh triển khai Hiến pháp năm 2013 trong giai đoạn đầu (đến năm 2017), chưa thể đánh giá toàn diện tác động dài hạn của các đạo luật lớn ban hành sau đó (như Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sửa đổi 2024, Luật Đất đai sửa đổi).
3. Phạm vi so sánh quốc tế: Chủ yếu đối chiếu với các nền tảng triết học pháp quyền lục địa (Civil Law) và thông luật (Common Law) kinh điển, chưa mở rộng so sánh sâu với các quốc gia chuyển đổi thể chế tại Đông Âu hoặc các nền kinh tế đang nổi tại châu Á.

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

• Nghiên cứu mô hình Tòa án Hiến pháp chuyên trách phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam dựa trên tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.
• Xây dựng chỉ số đo lường văn hóa pháp quyền (Rule of Law Index) dành riêng cho các cơ quan hành chính công tại Việt Nam.
• Ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong kiểm soát quyền lực hành chính và tăng cường tính minh bạch, công khai của nền công vụ liêm chính.
• Khảo sát so sánh chuyên sâu giữa tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh với tư tưởng pháp quyền của Sun Yat-sen (Tôn Trung Sơn) và Jawaharlal Nehru.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật học, Triết học và Xây dựng Đảng; tạo cơ sở cho hàng chục bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành như Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các cơ quan của Quốc hội (Ủy ban Pháp luật, Ủy ban Tư pháp) trong quá trình rà soát, sửa đổi, bổ sung các đạo luật về tổ chức bộ máy nhà nước (Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức TAND).
• Tác động cải cách công vụ: Thúc đẩy phong trào học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong khối cơ quan tư pháp và hành chính công, chuyển từ tư duy quản lý mệnh lệnh sang tư duy phục vụ nhân dân.
• Tầm ảnh hưởng quốc tế: Giúp giới học giả quốc tế hiểu đúng đắn, khách quan về bản chất nhân văn, dân chủ và giá trị phổ quát của NNPQ XHCN Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận liên ngành tiên tiến để giải mã các vấn đề lý luận nhà nước và pháp luật.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu luật học: Sử dụng khung lý thuyết và hệ thống tư liệu đã được hệ thống hóa để giảng dạy các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử tư tưởng pháp lý.
• Cơ quan hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội: Nhận diện cơ sở lý luận vững chắc để thiết kế các quy định kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí.
• Đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư: Thấm nhuần triết lý độc lập tư pháp và phụng sự công lý theo phong cách Hồ Chí Minh.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án?

Luận án đã chứng minh một cách thuyết phục rằng tư tưởng Hồ Chí Minh về NNPQ không phải là một tập hợp các quan điểm tản mạn mà là một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, phát triển sáng tạo học thuyết pháp quyền tự nhiên. Bằng việc gắn kết hữu cơ quyền con người với quyền độc lập dân tộc, Người đã hóa giải mâu thuẫn kinh điển giữa tự do cá nhân và quyền lực nhà nước: Nhà nước pháp quyền không sinh ra để cai trị dân chúng mà để bảo đảm cho nhân dân thực hiện đầy đủ các quyền tự nhiên thiêng liêng nhất.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

So với đề tài KX.02.13 (1992) hay KX.04.01 (2005) vốn thiên về phân tích chính trị học hoặc mô tả quy phạm thuần túy, luận án của NCS Nguyễn Thu An đã sử dụng phương pháp thông diễn học pháp lý kết hợp tam giác đạc dữ liệu thực chứng (Corpus analysis trên 110+ Sắc lệnh 1945–1946 đối chiếu 5 bản Hiến pháp). Phương pháp này giúp phân tích rạch ròi giữa bản văn pháp lý thực định và tư tưởng lập pháp, từ đó lượng hóa và hệ thống hóa được các nguyên tắc pháp quyền mang tính phổ quát.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất được dữ liệu chứng minh là gì?

Đó là sự hiện diện của cơ chế kiềm chế và đối trọng (checks and balances) rất tiến bộ trong bản Hiến pháp năm 1946. Mặc dù đặt trong hoàn cảnh "ngàn cân treo sợi tóc" của chính quyền cách mạng non trẻ năm 1946, Hồ Chí Minh và ban soạn thảo đã thiết kế quyền phủ quyết đạo luật của Chủ tịch nước đối với Nghị viện và trao quyền độc lập tuyệt đối cho các cơ quan xét xử, chứng minh tư duy pháp quyền vượt thời đại của Người.

4. Công trình có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa thông qua hệ thống mã hóa 6 trục tiêu chuẩn pháp quyền quốc tế, danh mục 191 tài liệu tham khảo trong và ngoài nước được trích dẫn chính xác, cùng bộ tiêu chí đối sánh lập hiến rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng lại toàn bộ các lập luận và kết luận khoa học.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Lộ trình hướng tới: (1) Hoàn thiện lý thuyết phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các nhánh quyền lực trong kỷ nguyên số; (2) Thiết kế mô hình Hội đồng Bảo hiến / Tòa án Hiến pháp tại Việt Nam; (3) Chuẩn hóa bộ quy tắc đạo đức công vụ liêm chính cho toàn bộ hệ thống hành chính công.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thu An đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập định nghĩa khoa học và các yếu tố cấu thành tư tưởng Hồ Chí Minh về NNPQ như một hệ tư tưởng chính trị - pháp lý độc lập, tiến bộ.
2. Chứng minh cội nguồn pháp quyền tự nhiên: Khẳng định khát vọng độc lập, tự do và quyền con người là hạt nhân xuyên suốt di sản lập hiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
3. Làm sáng tỏ mô hình tổ chức quyền lực: Phân tích sâu sắc nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát nghiêm ngặt, chống nguy cơ lạm quyền.
4. Hài hòa giữa Đức trị và Pháp trị: Xác định mối quan hệ tương hỗ giữa chuẩn mực đạo đức cách mạng và tính tối cao của hệ thống pháp luật trong quản trị quốc gia.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp thể chế hóa: Kiến nghị các giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện tổ chức bộ máy nhà nước, cải cách tư pháp và xây dựng cơ chế bảo vệ Hiến pháp sau năm 2013.

Công trình mở ra các hướng nghiên cứu mới về văn hóa pháp lý, chủ nghĩa hợp hiến và quản trị nhà nước hiện đại, khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh mãi là kim chỉ nam soi đường cho sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam vững mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nhà nước pháp quyền với tư cách là một học thuyết chính trị pháp lý bắt đầu xuất hiện ở Tâu Âu thế kỷ 17-18. Cùng với khẩu hiệu về dân chủ, nhà nước pháp quyền trở thành mô hình lý tưởng trong việc tập hợp lực lượng của giai cấp tư sản nhằm lật đổ chế độ phong kiến với những giá trị nhân văn đích thực của một nhà nước mà ở đó: Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, dân là gốc của quyền lực; các quan hệ xã hội căn bản phải được điều chỉnh bằng pháp luật với tư cách là những qui tắc xử sự chung, buộc mọi người phải tuân theo, không có ngoại lệ; pháp luật phải giữ vị trí điều chỉnh chủ đạo trong toàn xã hội trong đó tính tối cao thuộc về luật mà trước hết là hiến pháp [77]. Ở Việt Nam, tư tưởng về nhà nước pháp quyền lần đầu tiên được Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu vào năm 1919. Cùng với sự xuất hiện của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tư tưởng nhà nước pháp quyền của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được thể hiện rõ nét trong quá trình Người tổ chức quản lý và điều hành đất nước.

Tư tưởng này tiếp tục được thể hiện trong các bản Hiến pháp: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980, chính thức được pháp lí hóa tại Điều 2, Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001) và Hiến pháp năm 2013. Với ý nghĩa này, việc hệ thống các công trình nghiên cứu về nhà nước pháp quyền nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền sẽ có giá trị thiết thực cho việc tiếp tục nghiên cứu các vấn đề lí luận và đề xuất các kiến nghị cụ thể trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1.

Hệ thống các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến nhà nước pháp quyền Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền có sự kế thừa, phát triển những giá trị trong tư tưởng chính trị pháp lí phương Đông, phương Tây. Do đó 12 z trước khi nghiên cứu các công trình khoa học liên quan trực tiếp tới tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền, Luận án sẽ tìm hiểu các công trình nghiên cứu chung về nhà nước pháp quyền. Kết quả nghiên cứu của các công trình này sẽ góp phần xác định luận cứ khoa học, thực tiễn cho việc nghiên cứu 2 vấn đề trọng tâm của Luận án đó là: 1/Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền và 2/Những quan điểm cơ bản trong kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay. * Nhóm đề tài khoa học Đề tài khoa học cấp nhà nước - Chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước KX 04 (2001 -2005) gồm 9 đề tài xử lý những vấn đề cơ bản nhất ở những khía cạnh khác nhau về nhà nước pháp quyền.

Trong nhóm đề tài KX.04, kết quả nghiên cứu của đề tài KX.01: Cơ sở lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân do GS.VS Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm đề tài đã xác định những luận điểm cơ bản về nhà nước PQXHCN của dân, do dân, vì dân. Đề tài tập trung vào các nội dung cơ bản sau: 1/Khái quát lịch sử phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; 2/Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và NNPQ; 3/Khái niệm, những đặc trưng cơ bản và chức năng của nhà nước PQXHCN của dân, do dân, vì dân; 4/Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và các yếu tố qui định, chi phối quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam; 5/Phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam.02 “Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân giai đoạn 2001 – 2010” do GS.TS Đào Trí Úc làm chủ nhiệm đề tài. Trên cơ sở nghiên cứu, tổng kết, làm rõ các đặc trưng cơ bản của nhà nước PQXHCN đề tài đề xuất thiết kế mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của nhà nước PQXHCN Việt Nam trong xu hướng cải cách mạnh mẽ về lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đề tài được chia thành 2 phần: Phần thứ nhất: Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước PQXHCN Việt Nam.

Phần này gồm các nội dung: 1/Khái niệm mô hình và mô hình NNPQ; 2/Cơ sở nhận thức của việc xây dựng mô hình tổ chức 13 z và hoạt động của Nhà nước PQXHCN Việt Nam. Trên cơ sở nghiên cứu các lí thuyết về mô hình, mô hình nhà nước pháp quyền nói chung và lí giải sự khác biệt của các mô hình này dưới góc độ sự lựa chọn của cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước, sự khác biệt trong tính chất của nền kinh tế thị trường, sự khác biệt của văn hóa và đạo đức truyền thống và sự khác biệt về truyền thống pháp luật; các mô hình hiến pháp, các mô hình phân quyền… các tác giả cho rằng: Trong việc tiếp cận và sử dụng các mô hình nhà nước pháp quyền, chúng ta cần xem xét một cách cụ thể quan điểm lí luận và thực tiễn ở nước ta trên hai bình diện quan trọng của các mối liên hệ, đó là mức độ hài hòa của các giá trị pháp luật với những giá trị xã hội khác và mức độ tiếp thu các giá trị phổ biến của nhà nước pháp quyền của thế giới vào những điều kiện cụ thể của Việt Nam [97, tr. Từ đó các tác giả xác định 2 cơ sở nhận thức của việc xây dựng mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam, gồm: 1/Tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử và những giá trị hiện tại; 2/Các yêu cầu và nguyên tắc của việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Phần thứ hai: Mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của nhà nước QPXHCN Việt Nam.

Phần này gồm các nội dung: 1/Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước QPXHCN Việt Nam – mô hình quan điểm; 2/Mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của các thiết chế nhà nước trong Nhà nước QPXHCN Việt Nam. Các mô hình dự kiến được trình bày đều xuất phát từ quan điểm thống nhất của nhóm tác giả đó là đảm bảo nguyên tắc phân quyền mạnh giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp; phân quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương. Tác giả luận án cho rằng các nội dung tại phần này không chỉ có ý nghĩa lí luận mà có giá trị định hướng, gợi mở cụ thể cho việc tiếp tục nghiên cứu mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam nói chung và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói riêng trong các công trình nghiên cứu sau này. Đặc biệt là quan điểm và cách lí giải của tác giả về “tính trội” của Quốc hội trong mối quan hệ với các thiết chế quyền lực nhà nước khác, về chức năng của Viện Kiểm sát nhân dân, về mô hình tư pháp, về chính quyền địa phương và cách thức kiểm soát quyền lực giữa các thiết chế cao nhất trong bộ máy nhà nước của mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam.

- Chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước KX.10: “Tiếp tục đổi mới và 14 z hoàn thiện hệ thống chính trị của nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” với 10 đề tài nhánh. Trong đó có những đề tài liên quan đến vấn đề nhà nước pháp quyền như: Mô hình đổi mới, hoàn thiện nhà nước CHXHCN Việt Nam trong hệ thống chính trị giai đoạn 2006 – 2015; Cơ sở khoa học và thực tiễn để xác định thẩm quyền và trách nhiệm của Đảng cầm quyền và bộ máy nhà nước trong việc thực hiện quyền lực nhân dân;… Nhóm đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: - Đề tài: Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện NNPQ Việt Nam XHCN giai đoạn 2011 - 2020; Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Nguyễn Như Phát. Đề tài được chia thành các phần: 1/Một số vấn đề lý luận về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam; 2/Thực trạng xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam; 3/Quan điểm và giải pháp tiếp tục hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020. Với kết cấu này đề tài tập trung giải quyết các vấn đề như: Tổng quan về thực trạng xây dựng Nhà nước PQXHCN ở Việt Nam; Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân, hậu quả của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn xây dựng NNPQ Việt Nam; Mô hình lý luận tổng thể của Nhà nước PQXHCN Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; Hệ thống đồng bộ các giải pháp cấp bách nhằm tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước PQXHCN Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; - Đề tài: Xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất trong NNPQ Việt Nam.

Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Nguyễn Như Phát. Trên cơ sở giải quyết các vấn đề cơ bản về giá trị và các thuộc tính cơ bản của hệ thống pháp luật; thực trạng hệ thống pháp luật trong NNPQ Việt Nam hiện nay; Các yêu cầu đối với hệ thống pháp luật đề tài xây dựng hệ thống các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật (hệ thống các giải pháp chung và hệ thống các giải pháp cụ thể trong một số lĩnh vực pháp luật cấp bách). * Giáo trình “Nhà nước pháp quyền” của GS.TSKH Đào Trí Úc, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2015.

Đây là cuốn giáo trình mới nhất tính đến thời điểm hiện nay về nhà nước pháp quyền. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về nhà nước pháp quyền song cuốn giáo trình này đã giải quyết một cách hệ thống, toàn diện, triệt để những vấn 15 z đề lí luận nền tảng về nhà nước pháp quyền như: Quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng nhà nước pháp quyền (Phần 1); Các giá trị và đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền (Phần 2); Các mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới (Phần 3); Xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam (Phần 4).