CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ MÔI TRƯỜNG ĐẦU TƯ VÀ MÔI TRƯỜNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1.1 Khái quát chung về môi trường đầu tư 1.1 Khái niệm môi trường đầu tư Tính đến nay có rất nhiều tác giả đề cập đến khái niệm MTĐT nhưng vẫn chưa có một khái niệm thống nhất. Khái niệm MTĐT có thể được xem xét theo nhiều khía cạnh khác nhau tùy thuộc vào mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Nhưng có thể một cách khái quát chung chung như sau: Môi trường đầu tư là tập hợp các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động đầu tư của doanh nghiệp. Môi trường đầu tư bao gồm các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tự nhiên, công nghệ.
Trong đó, chính sách của Chính phủ, các yếu tố về địa lý, về quy mô thị trường là quan trọng. Một môi trường đầu tư tốt không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư mà cho cả quá trình sản xuất kinh doanh cho đến khi nhà đầu tư chấm dứt hoạt động đầu tư.2 Các yếu tố của môi trường đầu tư Môi trường tự nhiên: gồm những yếu tố như vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên… Các yếu tố này có ảnh hưởng tới việc lựa chọn lĩnh vực đầu tư và khả năng sinh lời của dự án. Môi trường chính trị: Môi trường chính trị ổn định tạo ra nên kinh tế ổn định, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. Môi trường pháp luật: Là yếu tố quan trong do ảnh hưởng tới việc quản lý và thực hiện đầu tư hiệu quả.
Môi trường kinh tế: Được thể hiện qua các chỉ tiêu như tăng trưởng kinh tế, quy mô thị trường, nguồn lao động, cơ sở hạ tầng. Môi trường văn hoá, xã hội: Có ảnh hưởng lớn tới việc lựa chọn lĩnh vực đầu tư, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, ví dụ như khác biệt về ngôn ngữ, văn hoá,… dẫn tới thói quen tiêu dùng, thiết kế sản phẩm ở các thị trường là khác nhau.3 Các đặc điểm của môi trường đầu tư Có tính tổng hợp: Các yếu tố của môi trường đầu tư có mối quan hệ tương 9 tác lẫn nhau và gây tác động đến toàn bộ nền kinh tế. Có tính hai chiều: Môi trường đầu tư , chính phủ và nhà đầu tư tương tác với nhau. Môi trường đầu tư gây ảnh hưởng tới quá trình ra quyết định đầu tư, giá trị và cơ cấu vốn đầu tư.
Nhà đầu tư tác động lên môi trường đầu tư tích cực và tiêu cực, ví dụ nâng cao tay nghề người lao động hoặc làm ô nhiễm môi trường. Chính phủ tác động tới các yếu tố của môi trường đầu tư như chính trị, pháp luật, cơ sở hạ tầng. Có tính động: Môi trường đầu tư luôn vận động do các yếu tố cấu thành môi trường đầu tư luôn vận động. Có tính mở: Các yếu tố của môi trường đầu tư cấp tỉnh chịu ảnh hưởng của môi trường đầu tư quốc gia, môi trường đầu tư quốc gia lại chịu ảnh hưởng của môi trường đầu tư quốc tế.
Có tính hệ thống: Vì môi trường đầu tư là tổng hòa của các yếu tố tác động qua lại lẫn nhau, các yếu tố này luôn tự biến đổi, tương tác lẫn nhau qua các mối liên hệ, dẫn đến bản thân hệ thống môi trường đầu tư biến đổi liên tục.4 Khái niệm môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài Cũng giống như khái niệm môi trường đầu tư thì chưa có một khái niệm thống nhất nào nói về khái niệm môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài. Có thể hiểu ngắn gọn rằng: Môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài là tổng hòa các yếu tố của nước nhận đầu tư có ảnh hưởng tới hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài và phát triển kinh tế. (Bách khoa toàn thư mở) Trước tiên, môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài là tổng hợp hài hòa các yếu tố nước nhận đầu tư, khái niệm này chỉ nhắc tới môi trường ở nước nhận đầu tư mà không đề cập tới các yếu tố bên ngoài quốc gia. Tiếp theo môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài có ảnh hưởng tác động tới một dự án FDI, kể từ chu kỳ dự án bắt đầu tới khi dự án kết thúc.
Khái niệm này cũng muốn nhấn mạnh rằng một môi trường đầu tư tốt không chỉ lợi ích cho nhà đầu tư, hiệu quả cho nhà đầu tư mà còn mang lại lợi ích cho cả một nền kinh tế.2 Cấu thành môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Tình hình chính trị Yếu tố chính trị có ảnh hưởng rất nhiều tới môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài. Điều này không chỉ được thể hiện trong việc ban hành các đường lối, các chính sách mà còn thể hiện ở việc thực hiện chúng có hiệu quả không. Sự ổn định của chính trị: trong môi trường đầu tư, sự ổn định của chính trị được đo lường bởi nhận thức của các doanh nghiệp hay nhà đầu tư về một chính phủ rơi vào nguy cơ bất ổn hoặc bị lật đổ (Kaufmann và cộng sự, 2008). Hiểu một cách đơn giản một môi trường chính trị có tính ổn định cao thể hiện ở sự tính bền và tính toàn vẹn trong bộ máy điều hành của chính quyền, không có những tác động khủng bố, tác động tiêu cực gây tính bất ổn, nguy hiểm.
Sự ổn định của chính trị là yếu tố cốt lõi để hoàn thiện môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài nói riêng và sự ổn định phát triển của kinh tế- xã của của một quốc gia nói chung. Hiệu quả điều hành của chính quyền: đây là một yếu tố quan trọng trong phương diện chính trị rất được các nhà đầu tư quan tâm khi tham gia vào môi trường đầu tư tại nước sở tại. Các tổ chức chính quyền từ trung ương tới địa phương không chỉ có vai trò quan trọng trong việc ban hành các chính sách, quy định mà còn có vai trò trong việc thực hiện các chính sách đó có hiệu quả. Các vấn đề bảo đảm an ninh, trật tự an toàn xã hội, phòng chống tham nhũng rất được cái nhà đầu tư quan tâm.
Môi trường ĐTTTNN được đánh giá tốt khi các yếu tố tiêu cực được đảm bảo không có hoặc có ít nếu có các hoạt động như trong hạn chế thương mại, kiểm soát giá cả, cung cấp tín dụng,… được kiểm soát chặt chẽ nhằm hạn chế tham nhũng. Ngoài vấn đề tham nhũng thì công bằng và minh bạch cũng là vấn đề được đặt ra cho các tổ chức chính quyền.2 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên cũng là yếu tố ảnh hưởng rất lớn tới các nhà đầu tư khi lựa chọn môi trường ĐTTTNN. Vị trí và điều kiện tự nhiên bao gồm các yếu tố khoảng cách, khí hậu, địa điểm, tài nguyên thiên nhiên,… có tác động đến việc sinh lãi lỗ, rủi ro với các hoạt động đầu tư. Cho nên yếu tố này cũng trở thành điểm bất lợi hoặc thuận lợi so với môi trường đầu tư của quốc gia khác.
11 Vị trí và điều kiện tự nhiên thuận lợi có thể giúp cho việc vận chuyển giảm chi phí, đa dạng hóa được nhiều lĩnh vực đầu tư, thu hút nhiều nguồn đầu tư và các loại hình đầu tư khác nhau, cung cấp nguồn nguyên nhiên liệu dồi dào, phong phú với sự sẵn có mang lại giá thành rẻ và thị trường tiêu thụ tiềm năng,… Các yếu tố này không những tạo được sản phẩm giá thành rẻ mà còn thu hút được các nhà đầu tư tìm kiếm nguồn nguyên nhiên liệu tự nhiên và thị trường tiêu thụ rộng lớn.3 Chính sách- Pháp luật Môi trường đầu tư có hấp dẫn không? Có hoàn thiện không? Phụ thuộc nhiều vào các chính sách và quy định về LĐT. Nguyên do chính sách- pháp luật là một phần tạo nên môi trường đầu tư còn bởi quá trình đầu tư liên quan đến rất nhiều hoạt động của tổ chức, cá nhân và tiến hành trong một thời gian khá dài nên các nhà đầu tư sẵn sàng ưu tiên lựa chọn một môi trường đầu tư có chính sách, pháp lý ổn định. Những pháp lý này không chỉ những đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư còn là tiêu chí để họ tính toán làm ăn lâu dài ở nước nhận đầu tư. Những yếu tố pháp lý tác động tới nhà đầu tư nước ngoài có thể bao gồm: Hệ thống pháp lý có ổn định, đồng bộ và hợp nhất không hay hệ thống pháp lý nước nhận đầu tư có tính chuẩn mực và hội nhập thế nào, có cập nhập kịp tốc độ hội nhập kinh tế thế giới và có xung đột với các luật quốc tế mà nước nhận đầu tư tham gia hay không? Pháp luật phải đảm bảo quyền lợi và sự cạnh tranh công bằng cho các nhà đầu tư.
Pháp luật có sự quy định như nào về giải quyết các mâu thuẫn, xung đột trong hợp đồng quốc tế và năng lực thực thi của cơ quan các cấp và tòa án. Các nhà đầu tư cũng rất quan tâm tới quy định: Các quy định về chuyển tiền ra nước ngoài, về xuất nhập khẩu, hải quan, xin giấy phép đầu tư. Quy định về thuế và ưu đãi thuế. Quy định về tiêu chuẩn chất lượng, tiêu chuẩn môi trường và điều kiện lao động.
Quy định bảo vệ quyền và lợi ích của các nhà đầu tư. Và rất nhiều các quy định khác để đảm bảo môi trường pháp lý là đủ điều kiện để có chiến lược kinh doanh dài hạn, có sự ổn định, rõ ràng trong định hướng đầu tư của nước nhận đầu tư. Một môi trường đầu tư sẽ thực sự thu hút được nhiều nhà đầu tư khi có các chính sách tốt. Ngoài môi trường pháp lý ổn định nói chung thì việc đặt ra các chính sách ưu đãi đầu tư cũng là một cách để các quốc gia tăng dòng FDI.
Các quy định 12 về chính sách ưu đãi đầu tư đặc biệt phải được thay đổi và cập nhập kịp thời. Việc áp dụng ưu đãi đặc biệt như vậy sẽ kích thích, thúc đẩy thu hút vốn đầu tư trong nhiều lĩnh lực và đặc biệt khuyến khích một số dự án đầu tư có tác động lớn đến việc phát triển kinh tế xã hội.4 Trình độ phát triển kinh tế Nhìn vào trình độ phát triển kinh tế của một quốc gia để đánh giá mức độ phát triển của quốc gia đó thì cũng có thể dựa vào môi trường kinh tế để đánh giá môi trường đầu tư trực tiếp nước ngoài, cụ thể bởi các yếu tố: Tốc độ phát triển kinh tế của một quốc gia là yếu tố được các nhà đầu tư nước ngoài quan tâm nhiều nhất.