Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học: Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự và Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự và Nhà Nước Pháp Quyền ..., cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia luật

• Tác giả: Vũ Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Ngọc Vượng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự Và Nhà Nước Pháp Quyền Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TƯ TƯỞNG VỀ XÃ HỘI DÂN SỰ VÀ XÂY DỰNG XÃ HỘI DÂN SỰ Ở VIỆT NAM
• 1.1. Tư tưởng ngoài Mác xít về XHDS
• 1.1.1. Thời kỳ cổ đại và trung đại
• 1.1.2. Thời kỳ cận hiện đại
• 1.2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về XHDS
• 1.3. Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về XHDS
• 1.4. Các khái niệm về XHDS
• 2. CHƯƠNG 2: XÃ HỘI DÂN SỰ Ở VIỆT NAM VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA XÃ HỘI DÂN SỰ VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM
• 2.1. Một vài nét về XHDS ở Việt Nam
• 2.1.1. Sự hình thành các CSO ở Việt Nam
• 2.1.2. Cấu trúc, đặc điểm và chức năng của XHDS ở Việt Nam
• 2.1.3. Thực trạng của các CSO Việt Nam
• 2.2. Một vài nét về Nhà nước pháp quyền Việt Nam
• 2.2.1. Một số khái niệm cơ bản về Nhà nước pháp quyền (NNPQ)
• 2.2.2. Những đặc điểm cơ bản của NNPQ
• 2.2.3. Những quan điểm cơ bản về xây dựng NNPQ Việt Nam XHCN
• 2.3. Vị trí của XHDS trong mối quan hệ giữa XHDS với NNPQ Việt Nam và nền KTTT định hướng XHCN
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Những trở ngại trong việc thúc đẩy sự phát triển của XHDS ở Việt Nam
• 3.1.1. Sự bất cập về nhận thức của cán bộ và công dân đối với XHDS
• 3.1.2. Trình độ phát triển kinh tế còn thấp chưa tạo ra những điều kiện cần thiết cho XHDS phát triển
• 3.1.3. Môi trường kinh tế - xã hội, văn hoá và pháp lý còn nhiều bất cập
• 3.1.4. Trình độ dân chủ và sự minh bạch của các CSO chưa cao
• 3.1.5. Các nguồn lực cho phát triển XHDS còn hạn chế
• 3.2. Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng XHDS ở nước ta hiện nay
• 3.3. Phương hướng xây dựng và phát triển XHDS Việt Nam
• 3.3.1. Xây dựng và phát triển XHDS gắn liền với xây dựng và hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN
• 3.3.2. Xây dựng, phát triển XHDS gắn liền với việc đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN của dân, do dân và vì dân; phát huy dân chủ XHCN, bảo đảm toàn bộ quyền lực thuộc về nhân dân
• 3.3.3. Sớm ban hành và hoàn thiện các văn bản pháp luật về hội, tạo môi trường pháp lý cho việc thành lập và hoạt động của các CSO
• 3.4. Một số giải pháp nhằm phát triển XHDS Việt Nam trong mối quan hệ với NNPQ
• 3.4.1. Đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ, nhân dân về XHDS, về yêu cầu khách quan của việc xây dựng XHDS Việt Nam
• 3.4.2. Thực hiện đa dạng hoá các hình thức tập hợp và đa dạng hoá nguồn kinh phí cho hoạt động của các CSO
• 3.4.3. Đảng và Nhà nước cần có kế hoạch đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên trách, chuyên nghiệp cho các CSO
• 3.4.4. Tăng cường công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn phát triển lý luận về XHDS
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Sự Hình Thành và Phát Triển Các Tư Tưởng Về Xã Hội Dân Sự

Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền tại Việt Nam được hình thành từ những tư tưởng chính trị cổ đại đến hiện đại. Các tư tưởng này đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách hiểu và phát triển xã hội dân sự trong bối cảnh Việt Nam. Từ thời kỳ cổ đại, xã hội dân sự đã được xem như một phần không thể thiếu trong cấu trúc xã hội, nơi mà các công dân tham gia vào việc quản lý và điều hành các vấn đề chung. Đặc biệt, tư tưởng của các triết gia như Platon và Aristotle đã đặt nền tảng cho khái niệm xã hội dân sự như một xã hội của các công dân tự do, nơi mà quyền lợi và nghĩa vụ được phân định rõ ràng. Điều này cho thấy rằng xã hội dân sự không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực thể sống động trong đời sống chính trị và xã hội.

1.1. Tư Tưởng Ngoài Mác Xít Về XHDS

Tư tưởng về xã hội dân sự đã có từ rất sớm, với những khái niệm cơ bản được hình thành từ các nền văn minh cổ đại. Trong thời kỳ này, xã hội dân sự được hiểu như một phần của nhà nước, nơi mà các công dân tham gia vào việc quản lý xã hội. Sự phát triển của xã hội dân sự gắn liền với sự hình thành của các tổ chức và thể chế chính trị, phản ánh sự cần thiết của việc bảo vệ quyền con người và thúc đẩy công dân tham gia vào các hoạt động xã hội. Tư tưởng này đã được phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại, và vẫn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay.

1.2. Quan Điểm Của Đảng Cộng Sản Việt Nam Về XHDS

Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rõ vai trò của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Theo quan điểm của Đảng, xã hội dân sự không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực thể cần thiết cho sự phát triển bền vững của xã hội. Đảng đã khẳng định rằng việc phát triển xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao quyền tự do và công bằng xã hội, đồng thời tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các tổ chức xã hội. Điều này cho thấy sự kết nối chặt chẽ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền, nơi mà quyền lợi của công dân được bảo vệ và phát huy.

II. Xã Hội Dân Sự Ở Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam, xã hội dân sự đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt là sau khi thực hiện chính sách đổi mới. Các tổ chức xã hội dân sự (CSO) đã xuất hiện và hoạt động ngày càng mạnh mẽ, đóng góp vào việc bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc phát triển xã hội dân sự, bao gồm sự thiếu hụt về nhận thức và nguồn lực. Các CSO cần được tạo điều kiện thuận lợi để hoạt động, đồng thời cần có sự hỗ trợ từ nhà nước pháp quyền để đảm bảo rằng các quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách hiệu quả. Sự phát triển của xã hội dân sự không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước mà còn thúc đẩy công bằng xã hội.

2.1. Thực Trạng Của Các CSO Việt Nam

Thực trạng của các CSO tại Việt Nam cho thấy sự đa dạng và phong phú trong hoạt động. Các tổ chức này không chỉ hoạt động trong lĩnh vực xã hội mà còn tham gia vào các vấn đề chính trị, kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, sự phát triển của các CSO vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt về nguồn lực và sự hỗ trợ từ nhà nước. Điều này dẫn đến việc nhiều tổ chức không thể hoạt động hiệu quả, ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ quyền lợi của công dân. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ và phát triển các CSO, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự.

2.2. Vị Trí Của XHDS Trong Mối Quan Hệ Với NNPQ

Vị trí của xã hội dân sự trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền là rất quan trọng. Xã hội dân sự không chỉ là một phần của cấu trúc xã hội mà còn là một yếu tố cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của nhà nước pháp quyền. Sự tương tác giữa xã hội dân sự và nhà nước giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước. Điều này không chỉ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi của công dân, thúc đẩy công bằng xã hội và phát triển bền vững.

III. Phương Hướng Phát Triển Xã Hội Dân Sự

Phương hướng phát triển xã hội dân sự tại Việt Nam cần được xác định rõ ràng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có những chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy sự phát triển của các CSO, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho hoạt động của xã hội dân sự. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến xã hội dân sự là rất cần thiết, nhằm bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của cán bộ và công dân về vai trò của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Sự phát triển của xã hội dân sự không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước mà còn thúc đẩy công bằng xã hội.

3.1. Giải Pháp Để Phát Triển XHDS

Để phát triển xã hội dân sự, cần có những giải pháp cụ thể như: hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho các CSO hoạt động, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của xã hội dân sự. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước để các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân. Việc phát triển xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước, đồng thời thúc đẩy công bằng xã hội.

3.2. Tầm Quan Trọng Của XHDS Trong Xây Dựng NNPQ

Tầm quan trọng của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền không thể phủ nhận. Xã hội dân sự đóng vai trò là cầu nối giữa công dân và nhà nước, giúp bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Sự phát triển của xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của xã hội. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ và phát triển xã hội dân sự, từ đó góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực tiễn về sự tham gia của công dân ghi nhận 73,5% người dân Việt Nam là thành viên của ít nhất một tổ chức xã hội, với mật độ tham gia trung bình đạt 2,33 tổ chức trên mỗi cá nhân. Cùng với tiến trình Đổi mới, số lượng hiệp hội hoạt động ở cấp độ quốc gia đã gia tăng mạnh mẽ từ 143 tổ chức vào năm 1995 lên 320 tổ chức vào năm 2005. Trong cấu trúc phát triển của một quốc gia hiện đại bao gồm ba trụ cột: Nhà nước, thị trường và xã hội dân sự, khu vực xã hội dân sự tại Việt Nam vẫn là mắt xích còn nhiều khoảng trống về nhận thức lý luận lẫn khuôn khổ pháp lý.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để xây dựng mối quan hệ hài hòa, tương hỗ giữa xã hội dân sự và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Khi các đoàn thể quần chúng có xu hướng bị hành chính hóa và nhà nước hóa, việc phát huy tính tự chủ, năng động của các tổ chức xã hội dân sự trở thành yêu cầu cấp thiết để khơi dậy nguồn lực con người.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ quá trình hình thành, phát triển các tư tưởng về xã hội dân sự; phân tích thực trạng cấu trúc, chức năng của các tổ chức xã hội dân sự tại Việt Nam; và xác lập phương hướng hoàn thiện thể chế nhằm thúc đẩy sự phát triển của xã hội dân sự gắn liền với tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào bối cảnh chính trị, pháp lý và xã hội của Việt Nam từ dấu mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2010, có đối chiếu với các mô hình lý luận kinh điển và dữ liệu đánh giá chỉ số xã hội dân sự từ hơn 50 quốc gia trên thế giới.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc xác lập cơ sở khoa học để đổi mới tư duy lập pháp, góp phần hoàn thiện khung chính sách về quyền lập hội, nâng cao năng lực phản biện xã hội và thúc đẩy chỉ số quản trị công minh bạch, hiệu quả tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên hệ thống nền tảng lý thuyết triết học chính trị và pháp lý vững chắc:

Thứ nhất, tư tưởng ngoài Mác-xít về xã hội dân sự qua các thời kỳ lịch sử. Từ thời kỳ Cổ Hy Lạp với quan niệm của Platon và Aristotle về nhà nước như một chính thể đạo đức gắn liền với phẩm hạnh công dân, đến thời kỳ Cận hiện đại với Thuyết Khế ước xã hội và thuyết phân chia quyền lực của Thomas Hobbes, John Locke, J.J. Rousseau và Montesquieu. Locke và Rousseau chỉ rõ xã hội có trước nhà nước; quyền lực nhà nước bắt nguồn từ sự thỏa thuận ủy quyền của công dân nhằm bảo vệ các quyền tự nhiên. Trong khi đó, G.W.F. Hegel coi xã hội dân sự là hệ thống các nhu cầu dựa trên chế độ tư hữu, tồn tại tách rời nhưng chịu sự quản lý chính trị của nhà nước lập hiến.

Thứ hai, quan điểm duy vật lịch sử của C.Mác và Ph.Ăng-ghen. C.Mác đã đảo ngược quan niệm duy tâm của Hegel và khẳng định: "Không phải Nhà nước chế định và quyết định xã hội công dân mà xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nước". Xã hội dân sự là lĩnh vực của các quan hệ giao tiếp vật chất và quan hệ sản xuất, đóng vai trò cơ sở hạ tầng quyết định bản chất của kiến trúc thượng tầng nhà nước. Dưới chủ nghĩa xã hội, việc phân định giữa Nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự nhằm giải phóng con người khỏi vị kỷ, hướng tới các cộng đồng lao động tự do tự giác.

Mô hình nghiên cứu vận dụng cấu trúc ba trụ cột quản trị: Nhà nước (quản lý bằng pháp luật và công cụ cưỡng chế), Thị trường (vận hành theo quy luật lợi nhuận) và Xã hội dân sự (không gian tự nguyện, phi lợi nhuận vì lợi ích cộng đồng).

Hệ thống khái niệm chính bao gồm:

• Xã hội dân sự: Tổng thể các quan hệ, tổ chức và mạng lưới xã hội hoạt động theo nguyên tắc dân chủ, tự nguyện, tự chủ, tự trang trải kinh phí trong khuôn khổ pháp luật.
• Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Hình thức tổ chức quyền lực nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.
• Tổ chức xã hội dân sự (CSO): Các tổ chức quần chúng, hội nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ (NGO) và nhóm cộng đồng hoạt động phi lợi nhuận.
• Xã hội công dân: Thể chế xã hội bảo đảm sự bình đẳng pháp lý và quyền tự do của mọi công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp và luật học so sánh. Phương pháp luật học so sánh được lựa chọn nhằm đối chiếu kinh nghiệm thể chế hóa tổ chức xã hội của Việt Nam với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan (nơi có 11.000 CSO), Malaysia và các nước phát triển như Hungary (40.000 tổ chức) hay Hoa Kỳ (1,5 triệu tổ chức phi lợi nhuận).

Nguồn dữ liệu phân tích bao gồm hai hợp phần chính:

• Cỡ mẫu thực nghiệm: Phân tích số liệu từ cuộc khảo sát 322 tổ chức công dân tại Thành phố Hồ Chí Minh về cơ cấu quản trị và trình độ học vấn của đội ngũ nhân sự; kết hợp bộ chỉ số nghiên cứu CSI (Civil Society Index) thực hiện tại hơn 50 quốc gia theo phương pháp luận của Liên minh Toàn cầu vì sự tham gia của công dân (CIVICUS) và Báo cáo Đánh giá ban đầu về Xã hội dân sự tại Việt Nam năm 2006 do VIDS, UNDP và SNV triển khai.
• Dữ liệu văn bản pháp lý: Hệ thống các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc từ khóa VI đến khóa X; các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992; Sắc lệnh số 103/SL/L004 năm 1957 về quyền lập hội; Nghị định 88/2003/NĐ-CP; Nghị định 148/2007/NĐ-CP; và Quyết định 22/2002/QĐ-TTg về hoạt động tư vấn, phản biện xã hội.

Khung thời gian nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào giai đoạn đổi mới thể chế từ năm 1986 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng và đối chiếu thể chế mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mật độ tham gia tổ chức xã hội tại Việt Nam ở mức rất cao nhưng mức độ tự giác chưa đồng đều. Khảo sát chỉ ra rằng trung bình mỗi người dân tham gia 2,33 tổ chức xã hội, cao hơn 150% so với Trung Quốc (0,93 tổ chức/người) và cao hơn 170% so với Singapore (0,86 tổ chức/người). Tỷ lệ người dân tham gia vào ít nhất một tổ chức đạt 73,5%. Tuy nhiên, phần lớn sự tham gia này tập trung vào các đoàn thể nhân dân truyền thống mang tính chất hành chính hóa, tỷ lệ tham gia chủ động và tự nguyện thực chất còn hạn chế.

Thứ hai, số lượng các tổ chức xã hội dân sự tăng trưởng nhanh nhưng phân bố không đồng đều giữa các nhóm. Từ 143 hiệp hội cấp quốc gia vào năm 1995 đã tăng trưởng 123,8% lên 320 hiệp hội vào năm 2005. Đến năm 2010, cả nước đã hình thành gần 300 hội toàn quốc, hơn 2.000 hội cấp tỉnh, thành phố và hàng chục vạn hội cấp cơ sở. Cấu trúc xã hội dân sự Việt Nam được định hình thành 7 nhóm chủ thể, trong đó Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể thành viên giữ vai trò nòng cốt với mạng lưới phủ kín từ trung ương đến cơ sở.

Thứ ba, sự phân hóa rõ nét về chất lượng nguồn nhân lực giữa các loại hình tổ chức. Khảo sát 322 tổ chức công dân tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng khối hội nghề nghiệp ngoài quốc doanh sở hữu tỷ lệ lãnh đạo có trình độ học vấn cao nhất, với 22% có trình độ Tiến sĩ và 24% có trình độ Thạc sĩ (tổng cộng 46% sau đại học). Ngược lại, tỷ lệ này ở các cơ quan nhà nước chỉ là 3% và ở các đoàn thể nhân dân chỉ đạt 1%. Ngược lại, khối cơ quan nhà nước chiếm ưu thế tuyệt đối về tỷ lệ nhân viên có trình độ Đại học và Cao đẳng với 71%, trong khi tỷ lệ này ở các đoàn thể nhân dân là 29% và các dạng tổ chức khác là 52%.

Thứ tư, sự phụ thuộc lớn về nguồn lực và rào cản pháp lý vận hành. Nguồn tài chính của các đoàn thể quần chúng phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách nhà nước, trong khi các tổ chức phi chính phủ địa phương dựa phần lớn vào các nguồn tài trợ quốc tế. Cơ chế phối hợp liên tổ chức còn phân tán; việc tiếp cận thông tin chính sách và phản biện xã hội vẫn gặp rào cản do thiếu các quy định pháp lý hướng dẫn chi tiết.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của thực trạng trên bắt nguồn từ giai đoạn lịch sử 1975–1986, khi cơ chế bao cấp dẫn đến việc hành chính hóa hầu hết các tổ chức quần chúng, làm triệt tiêu tính chủ động và năng lực tự chủ tài chính. Khi bước vào nền kinh tế thị trường, nhận thức của một bộ phận cán bộ về xã hội dân sự vẫn còn e ngại, định kiến, chưa phân biệt rõ giữa tổ chức xã hội dân sự lành mạnh với các hoạt động tranh chấp quyền lực chính trị.

Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, các tổ chức xã hội dân sự tại các nước phát triển đóng vai trò là nhà cung ứng dịch vụ công chuyên nghiệp và giảm tải gánh nặng ngân sách cho nhà nước. Tại Việt Nam, không gian xã hội dân sự đang mở rộng nhưng cấu trúc mang đặc điểm rộng về số lượng hội viên nhưng chưa sâu về chất lượng vận hành độc lập.

Về mặt biểu diễn dữ liệu, các phát hiện trên có thể được minh họa trực quan thông qua:

• Biểu đồ cột so sánh mật độ tham gia tổ chức xã hội giữa Việt Nam (2,33), Trung Quốc (0,93) và Singapore (0,86).
• Biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu trình độ học vấn của các nhà quản lý, làm nổi bật sự vượt trội về trình độ sau đại học (46%) tại các hội nghề nghiệp ngoài quốc doanh so với khối đoàn thể (1%).
• Bảng ma trận phân loại 7 nhóm tổ chức xã hội dân sự theo tiêu chí nguồn vốn, cơ cấu thành viên và mức độ liên kết với Nhà nước.

Ý nghĩa lý luận rút ra khẳng định: Xã hội dân sự không hề đối lập mà là nền tảng tất yếu của Nhà nước pháp quyền. Một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh của nhân dân chỉ có thể được vận hành hiệu quả khi có một xã hội dân sự phát triển tự chủ, lành mạnh và có trách nhiệm giải trình cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm phát triển xã hội dân sự đồng bộ với tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền:

Thứ nhất, hoàn thiện khung khổ pháp lý và ban hành Luật về Hội. Quốc hội cần sớm đưa dự án Luật về Hội vào chương trình xây dựng luật và thông qua trong giai đoạn 2011–2015. Mục tiêu là thay thế Sắc lệnh năm 1957, đơn giản hóa 100% thủ tục hành chính về đăng ký thành lập hội, chuyển từ cơ chế xin - cho sang cơ chế đăng ký công khai và tạo hành lang pháp lý minh bạch cho hơn 3.000 hội đoàn hoạt động đúng tôn chỉ.

Thứ hai, đổi mới cơ chế tài chính và phi hành chính hóa các tổ chức xã hội. Chính phủ và Bộ Tài chính cần ban hành chính sách đấu thầu dịch vụ công, áp dụng ưu đãi thuế cho các quỹ xã hội, từ thiện. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ tài chính của các tổ chức xã hội lên mức tối thiểu 50% trước năm 2020, giảm dần sự bao cấp trực tiếp từ ngân sách nhà nước đối với các hoạt động phong trào thuần túy.

Thứ ba, chuẩn hóa và đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên trách. Bộ Nội vụ phối hợp cùng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) xây dựng khung đào tạo nghiệp vụ quản trị tổ chức phi lợi nhuận. Phấn đấu đến năm 2015 có 80% cán bộ lãnh đạo các tổ chức xã hội được bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng điều hành, vận động chính sách và quản trị dự án.

Thứ tư, thể chế hóa cơ chế tư vấn, giám sát và phản biện xã hội. Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Chính phủ cần ban hành quy chế bắt buộc 100% các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật và chương trình phát triển kinh tế - xã hội trọng điểm phải qua quy trình lấy ý kiến phản biện độc lập của các tổ chức xã hội chuyên môn trước khi trình cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách (Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Nội vụ, Ban Dân vận Trung ương): Cung cấp cơ sở lý luận Mác-xít vững chắc và luận cứ thực tiễn phục vụ việc thẩm tra, xây dựng dự thảo Luật về Hội cũng như hoàn thiện cơ chế dân chủ ở cơ sở.

2. Lãnh đạo các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội nghề nghiệp (VUSTA, các liên hiệp hội và NGO địa phương): Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng nguồn nhân lực và thể chế, hỗ trợ các nhà quản trị hoạch định chiến lược đa dạng hóa nguồn tài chính và nâng cao hiệu quả phản biện chính sách.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Khoa học Chính trị: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật hệ thống về lịch sử tư tưởng triết học chính trị phương Tây, quan điểm Mác - Lênin và số liệu khảo sát thực chứng 322 tổ chức tại Việt Nam.

4. Các tổ chức quốc tế và đối tác phát triển (UNDP, SNV, CIVICUS, Ngân hàng Thế giới): Cung cấp góc nhìn khách quan, chuẩn xác về đặc thù chính trị - xã hội của Việt Nam, giúp tối ưu hóa thiết kế các chương trình tài trợ dự án phát triển cộng đồng và nâng cao năng lực quản trị công.

Câu hỏi thường gặp

1. Xã hội dân sự có đối lập với bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam không? Hoàn toàn không đối lập. Theo học thuyết Mác - Lênin, xã hội dân sự là cơ sở tự nhiên và quyết định nhà nước. Xã hội dân sự tại Việt Nam giữ vai trò bổ trợ, phối hợp cùng Nhà nước giải quyết các vấn đề an sinh xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân và kiểm soát việc thực thi quyền lực công thông qua cơ chế phản biện xã hội.

2. Cấu trúc xã hội dân sự Việt Nam gồm những nhóm thành phần chủ yếu nào? Theo báo cáo đánh giá của VIDS và CIVICUS, xã hội dân sự Việt Nam được cấu thành bởi 7 nhóm chính: Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể quần chúng; các tổ chức liên hiệp; các hội nghề nghiệp; các tổ chức phi chính phủ (NGO) trong nước; các nhóm cộng đồng không chính thức; các tổ chức tín ngưỡng từ thiện; và các tổ chức phi chính phủ quốc tế.

3. Thực trạng chất lượng nguồn nhân lực tại các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam phân bố ra sao? Khảo sát 322 tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy sự phân hóa lớn: Khối hội nghề nghiệp ngoài quốc doanh có tỷ lệ quản lý trình độ sau đại học cao nhất (22% Tiến sĩ, 24% Thạc sĩ), trong khi khối cơ quan nhà nước và đoàn thể quần chúng chủ yếu tập trung nhân sự trình độ cử nhân (71%) và tỷ lệ sau đại học chỉ chiếm 1% đến 3%.

4. Vì sao việc sớm ban hành Luật về Hội lại mang ý nghĩa then chốt? Luật về Hội sẽ tạo hành lang pháp lý thống nhất thay thế các quy định cũ, giúp hơn 2.300 hội cấp tỉnh và toàn quốc hoạt động minh bạch, thuận lợi trong việc huy động vốn xã hội, bảo đảm quyền lập hội theo Hiến pháp và ngăn ngừa nguy cơ lợi dụng danh nghĩa tổ chức xã hội để vi phạm pháp luật.

5. Mối quan hệ giữa kinh tế thị trường định hướng XHCN và xã hội dân sự được thể hiện thế nào? Kinh tế thị trường giải phóng quyền tự do kinh doanh và quyền sở hữu, tạo tiền đề kinh tế độc lập cho công dân. Nền kinh tế thị trường phát triển đòi hỏi các hiệp hội ngành nghề và tổ chức xã hội ra đời để liên kết, bảo vệ quyền lợi hội viên và hỗ trợ nhà nước điều tiết các khiếm khuyết thị trường.

Kết luận

• Luận văn khẳng định xã hội dân sự là thực thể khách quan, là nền tảng kinh tế - xã hội quyết định sự hình thành và vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Thực tiễn ghi nhận sự phát triển nhanh chóng của các tổ chức xã hội dân sự với 73,5% người dân tham gia và hơn 320 hiệp hội cấp quốc gia, nhưng mô hình vận hành còn bị hành chính hóa.
• Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý phân bổ nguồn nhân lực khi khối hội ngoài quốc doanh sở hữu 46% cán bộ có trình độ thạc sĩ, tiến sĩ nhưng chưa được khai phóng tối đa không gian hoạt động.
• Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và xây dựng Nhà nước phục vụ là tiền đề tiên quyết để chuyển đổi vai trò của các tổ chức xã hội dân sự từ thụ động sang đối tác kiến tạo phát triển.
• Xác lập 4 giải pháp đồng bộ: ban hành Luật về Hội, đa dạng hóa nguồn tài chính, chuẩn hóa 80% cán bộ chuyên trách và thể chế hóa 100% cơ chế phản biện xã hội bắt buộc.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là làm sáng tỏ bản chất duy vật lịch sử của mối quan hệ giữa xã hội dân sự và Nhà nước pháp quyền, khắc phục những ngộ nhận lý luận và định kiến thực tiễn.

Giai đoạn 2011–2020 đòi hỏi các nhà lập pháp và cơ quan quản lý cần khẩn trương hoàn thiện thể chế quyền lập hội, chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy bao cấp sang cơ chế hợp tác công - tư bình đẳng.

Các nhà khoa học, nhà quản lý và các tổ chức xã hội hãy tích cực khai thác những phát hiện của công trình này để chung tay hoàn thiện thể chế quản trị quốc gia, thúc đẩy một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Khế ước xã hội, Rousseau đã phải thốt lên đau đớn rằng, “con ngƣời sinh ra là tự do, vậy mà ở khắp nơi, con ngƣời lại bị cùm kẹp”. Do vậy, cách tốt nhất để lấy lại sự tự do nhƣ là quyền tự nhiên của con ngƣời đó chính là việc cần phải tổ chức thiết chế xã hội sao cho quyền tự nhiên ấy không bị xâm phạm và tƣớc đi một cách tùy tiện từ phía nhà nƣớc và bộ máy công quyền. Đối với Hobbes và Rousseau đó là sự thỏa thuận bằng khế ƣớc xã hội, đối với Locke và Montesquieu, đó là sự phân chia quyền lực nhà nƣớc một cách độc lập và chế ƣớc lẫn nhau. Do đó, dân chủ gắn liền với NNPQ và xã hội công dân.

Nền dân chủ không thể sản sinh trong một xã hội mà ở đó nguyên tắc cai trị do các cá nhân tùy tiện và thao túng. Trái lại, dân chủ là kết quả trong một xã hội đƣợc tổ chức, thiết chế, và vận hành trên nguyên tắc luật pháp và phân chia quyền lực, cũng nhƣ có sự tham gia mạnh mẽ của các thiết chế phi chính trị và phi nhà nƣớc đóng vai trò là lực lƣợng xã hội đối trọng nhằm giám sát và cân bằng với thiết chế chính trị và nhà nƣớc trong việc thực thi dân chủ. 15 Xã hội càng phát triển, sự tách biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS càng rõ nét. Trƣớc Hê-ghen, ngƣời ta chủ yếu coi Nhà nƣớc và XHDS là tƣơng đồng nhau và phân biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS một bên, với trạng thái tự nhiên một bên.

Đến Hê-ghen, ông đã làm sáng tỏ quan điểm lịch sử về XHDS, và quan điểm về NNPQ trong mối liên hệ với XHDS và xã hội chính trị. Dựa trên cơ sở hệ thống hóa toàn bộ tƣ tƣởng chính trị - xã hội của Tây Âu thời kỳ khai sáng, Hê-ghen cho rằng: XHDS là một giai đoạn đặc biệt trong quá trình vận động từ gia đình tới Nhà nƣớc. XHDS sẽ chƣa trở thành “XHDS” khi nó chƣa đƣợc quản lý về phƣơng diện chính trị dƣới sự giám sát của nhà nƣớc. Chỉ có quyền lực tối cao là nhà nƣớc lập hiến, và chỉ khi thừa nhận và duy trì ở địa vị lệ thuộc nhà nƣớc thì XHDS mới đảm bảo phát triển tự do; vì nhà nƣớc là hình thức chân chính của ý niệm tuyệt đối, của lý trí khách quan.

XHDS, theo Hê-ghen bao gồm nền KTTT, các cá nhân, nhóm xã hội, các giai cấp - xã hội, nghiệp đoàn, hiệp hội tự nguyện, trƣờng học, bệnh viện, tổ chức của giới tri thức v. và các thể chế vận hành chúng. Với tính cách là “một hệ thống nhu cầu” dựa trên chế độ tƣ hữu, sự tác động qua lại của các yếu tố của XHDS đƣợc điều tiết bởi quyền công dân; và tự bản thân chúng tuy không phụ thuộc vào NNPQ nhƣng lại lệ thuộc vào cộng đồng lớn hơn, phức tạp hơn - đó là cộng đồng đƣợc tổ chức về phƣơng diện chính trị hay xã hội chính trị. Nhƣ vậy, theo Hê-ghen, XHDS là NNPQ hợp thành xã hội chính trị; trong đó XHDS tuy tồn tại song song (hay bên cạnh) Nhà nƣớc và tách khỏi NNPQ nhƣng vẫn ở địa vị lệ thuộc NNPQ.

Quan niệm của ông về sự bảo hiểm lý tính của Nhà nƣớc đối với XHDS đã gây ra không ít tranh luận khoa học. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về XHDS Trên cơ sở kế thừa tƣ tƣởng Rousseau cho rằng, sự xuất hiện của XHDS là dấu hiệu con ngƣời đã vĩnh viễn bƣớc ra khỏi trạng thái tự nhiên, C. Ăng-ghen (1820-1895) trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức đã xác định: XHDS là thành tựu vĩ đại của loài ngƣời, là hình thức tổ chức xã hội đầu tiên trong lịch sử đem lại cho mọi thành viên xã hội một quy chế chính trị ngang nhau. Hê-ghen, các ông cho rằng, XHDS là một hiện tƣợng lịch sử, chứ không phải trạng thái tự nhiên có sẵn.

Mác, XHDS, theo đúng nghĩa của nó, đƣợc sinh ra từ xã hội tƣ sản. Nó đƣợc hình thành bởi những định chế lịch sử - xã hội, bởi những hình thức quan hệ sản xuất đặc biệt, bởi những hình thức quan hệ và đấu tranh giai cấp và đƣợc bảo vệ bởi những cơ chế chính trị - pháp lý tƣơng ứng. Thêm vào đó, bản thân XHDS không thể tồn tại vĩnh viễn; vì nó tạo ra giai cấp vô sản - ngƣời đào mồ chôn xã hội tƣ sản và chôn luôn XHDS tƣ sản. Vấn đề XHDS đƣợc C.

Mác bàn đến lần đầu tiên trong bản thảo Góp phần phê phán triết học pháp quyền Hê-ghen vào năm 1843. Bản thảo này đã phê phán các tiết 261 đến 313 trong tác phẩm của Hê-ghen Những nguyên lý của triết học pháp quyền. Mác, không phải nhà nƣớc đƣợc Hê-ghen mô tả nhƣ là “đỉnh của toàn bộ ngôi nhà”, mà ngƣợc lại, XHDS bị Hê-ghen rất coi thƣờng, mới là lĩnh vực ngƣời ta phải đi vào, để tìm ra chiếc chìa khóa, qua đó hiểu đƣợc quá trình phát triển lịch sử của loài ngƣời. Đến năm 1844, trong tác phẩm Gia đình thần thánh, C.Ăng- ghen đã phân tích sâu sắc mối quan hệ qua lại giữa nhà nƣớc và XHDS để hình thành cơ sở đề xuất học thuyết về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thƣợng tầng.

Hai ông nhận định: Giống nhƣ cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc cổ đại là chế độ nô lệ, cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc hiện đại là xã hội thị dân. Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (1845-1846), C.Ăng-ghen đã sử dụng khái niệm “Xã hội công dân” (XHDS) để chỉ toàn bộ các quan hệ 17 giao tiếp vật chất của cá nhân trong một giai đoạn phát triển nhất định của phƣơng thức sản xuất, trong đó đặc biệt phải kể đến quan hệ giao tiếp trong quan hệ sản xuất; và đóng vai trò là cơ sở của toàn bộ lịch sử (sinh hoạt nhà nƣớc, sản phẩm lý luận, mọi hình thái ý thức v. hay của nhà nƣớc và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng). Về đối ngoại, nó thể hiện ra nhƣ một dân tộc, còn về đối nội, nó vẫn phải tự tổ chức thành một nhà nƣớc.

Và trong tác phẩm về Lịch sử Liên đoàn những người cộng sản, C.Ăng-ghen đã khẳng định: “Không phải Nhà nƣớc chế định và quyết định xã hội công dân mà xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc”. Ăng-ghen khẳng định rằng, trong mỗi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra - cả hai cái đó cấu thành cơ sở của lịch sử chính trị, tƣ tƣởng của thời đại ấy. Trong thƣ gửi P.W An-nen-cốp (28-12-1846), C.Mác cho rằng, khi xét một trình độ phát triển nhất định của sản xuất, trao đổi và tiêu dùng, sẽ thấy một xã hội công dân nhất định với tính cách là tổng thể của chế độ xã hội nhất định, của một hình thức tổ chức nhất định của gia đình, của các đẳng cấp và giai cấp. Và chế độ chính trị chỉ là thể hiện chính thức của xã hội công dân.

Nhƣ vậy cả C. Ăng-ghen đều cho rằng, xã hội công dân (hay XHDS) theo đúng nghĩa của nó là do sản xuất KTTT tƣ bản chủ nghĩa mà ra. Cả hai cái đó cấu thành cơ sở của chế độ nhà nƣớc tƣ sản và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng tƣ sản. Xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc tƣ sản, nhà nƣớc tƣ sản chỉ là biểu hiện của xã hội, chứ không chế định đƣợc xã hội công dân nhƣ Hê-ghen lầm tƣởng.

Sự phát triển của XHDS diễn ra phù hợp với sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội: Tƣơng ứng với xã hội cộng sản nguyên thủy là xã hội cộng đồng với tính dân sự tự phát. Cùng với sự xuất hiện nhà nƣớc, thì nhà nƣớc là biểu hiện chính thức của XHDS, nhƣng XHDS lại bị phụ thuộc vào nhà nƣớc; mức độ phụ thuộc này giảm dần theo sự phát triển của xã hội. Trong các xã hội có mâu thuẫn đối kháng giai 18 cấp, thì quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS đƣợc từng bƣớc thể chế hóa bằng luật pháp, tuy nhiên, sự thể chế hóa này còn tùy thuộc vào lợi ích của giai cấp cầm quyền. Dƣới chủ nghĩa xã hội, mối quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS từng bƣớc trở nên hài hòa trên cơ sở khắc phục sự đối kháng và phân hóa giai cấp, để cuối cùng hình thành XHDS tự giác - hay xã hội loài ngƣời đƣợc xã hội hóa sâu sắc cùng với sự tiêu vong của nhà nƣớc và sự phát triển của các “cộng đồng lao động tự do” (Ph.

Ăng-ghen) dƣới chủ nghĩa cộng sản. Với sự phát triển của XHDS, theo C. Mác, những quan hệ pháp luật thay đổi và có một hình thức văn minh. Ngƣời ta không còn coi những quan hệ đó là những quan hệ cá nhân, mà là những quan hệ chung: xã hội công dân là lĩnh vực của những quan hệ kinh tế, là yếu tố quyết định nhà nƣớc.

Và con ngƣời với tƣ cách là thành viên của xã hội công dân có ý nghĩa là con ngƣời theo đúng nghĩa của nó. Bởi lẽ, nhƣ C. Mác viết trong tác phẩm Về vấn đề Do Thái, giải phóng chính trị là quy con ngƣời, một mặt, thành thành viên của xã hội công dân, thành cá nhân vị kỷ, độc lập; và mặt khác, thành công dân của nhà nƣớc, thành pháp nhân. Chính nhu cầu thực tiễn và chủ nghĩa vị kỷ là nguyên tắc của xã hội công dân; xã hội công dân đẻ ra Nhà nƣớc chính trị từ trong lòng bản thân nó.

NNPQ là biểu hiện chính thức của xã hội công dân; mối quan hệ qua lại giữa những cá nhân độc lập của xã hội công dân đƣợc biểu thị trong pháp luật. Cách mạng xã hội chủ nghĩa nhƣ C. Mác nhấn mạnh, quan hệ với XHDS, nhƣ là quan hệ với cơ sở xã hội - văn hóa của nó, nhằm từng bƣớc giải phóng chính trị. Việc phân chia giữa NNPQ với XHDS là để đảm bảo tốt hơn việc thực hiện quyền công dân và quyền con ngƣời, nhằm từng bƣớc hình thành XHDS mang tính tự giác của các “cộng đồng lao động tự do” dƣới chủ nghĩa cộng sản.

Để tiếp cận đúng XHDS (hay xã hội công dân), C. Mác đòi hỏi trong Luận cƣơng về Phoi-ơ-bắc, phải xuất phát từ “quan điểm của chủ nghĩa duy 19 vật mới là xã hội loài ngƣời, hay loài ngƣời xã hội hóa” và phải vƣợt qua quan điểm của chủ nghĩa duy vật cũ là xã hội “công dân”.