Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học: Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự và Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự và Nhà Nước Pháp Quyền ..., cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia luật

• Tác giả: Vũ Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Ngọc Vượng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự Và Nhà Nước Pháp Quyền Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Sự Hình Thành và Phát Triển Các Tư Tưởng Về Xã Hội Dân Sự

Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền tại Việt Nam được hình thành từ những tư tưởng chính trị cổ đại đến hiện đại. Các tư tưởng này đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách hiểu và phát triển xã hội dân sự trong bối cảnh Việt Nam. Từ thời kỳ cổ đại, xã hội dân sự đã được xem như một phần không thể thiếu trong cấu trúc xã hội, nơi mà các công dân tham gia vào việc quản lý và điều hành các vấn đề chung. Đặc biệt, tư tưởng của các triết gia như Platon và Aristotle đã đặt nền tảng cho khái niệm xã hội dân sự như một xã hội của các công dân tự do, nơi mà quyền lợi và nghĩa vụ được phân định rõ ràng. Điều này cho thấy rằng xã hội dân sự không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực thể sống động trong đời sống chính trị và xã hội.

1.1. Tư Tưởng Ngoài Mác Xít Về XHDS

Tư tưởng về xã hội dân sự đã có từ rất sớm, với những khái niệm cơ bản được hình thành từ các nền văn minh cổ đại. Trong thời kỳ này, xã hội dân sự được hiểu như một phần của nhà nước, nơi mà các công dân tham gia vào việc quản lý xã hội. Sự phát triển của xã hội dân sự gắn liền với sự hình thành của các tổ chức và thể chế chính trị, phản ánh sự cần thiết của việc bảo vệ quyền con người và thúc đẩy công dân tham gia vào các hoạt động xã hội. Tư tưởng này đã được phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại, và vẫn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay.

1.2. Quan Điểm Của Đảng Cộng Sản Việt Nam Về XHDS

Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rõ vai trò của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Theo quan điểm của Đảng, xã hội dân sự không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực thể cần thiết cho sự phát triển bền vững của xã hội. Đảng đã khẳng định rằng việc phát triển xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao quyền tự do và công bằng xã hội, đồng thời tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các tổ chức xã hội. Điều này cho thấy sự kết nối chặt chẽ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền, nơi mà quyền lợi của công dân được bảo vệ và phát huy.

II. Xã Hội Dân Sự Ở Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam, xã hội dân sự đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt là sau khi thực hiện chính sách đổi mới. Các tổ chức xã hội dân sự (CSO) đã xuất hiện và hoạt động ngày càng mạnh mẽ, đóng góp vào việc bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc phát triển xã hội dân sự, bao gồm sự thiếu hụt về nhận thức và nguồn lực. Các CSO cần được tạo điều kiện thuận lợi để hoạt động, đồng thời cần có sự hỗ trợ từ nhà nước pháp quyền để đảm bảo rằng các quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách hiệu quả. Sự phát triển của xã hội dân sự không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước mà còn thúc đẩy công bằng xã hội.

2.1. Thực Trạng Của Các CSO Việt Nam

Thực trạng của các CSO tại Việt Nam cho thấy sự đa dạng và phong phú trong hoạt động. Các tổ chức này không chỉ hoạt động trong lĩnh vực xã hội mà còn tham gia vào các vấn đề chính trị, kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, sự phát triển của các CSO vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt về nguồn lực và sự hỗ trợ từ nhà nước. Điều này dẫn đến việc nhiều tổ chức không thể hoạt động hiệu quả, ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ quyền lợi của công dân. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ và phát triển các CSO, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự.

2.2. Vị Trí Của XHDS Trong Mối Quan Hệ Với NNPQ

Vị trí của xã hội dân sự trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền là rất quan trọng. Xã hội dân sự không chỉ là một phần của cấu trúc xã hội mà còn là một yếu tố cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của nhà nước pháp quyền. Sự tương tác giữa xã hội dân sự và nhà nước giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước. Điều này không chỉ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi của công dân, thúc đẩy công bằng xã hội và phát triển bền vững.

III. Phương Hướng Phát Triển Xã Hội Dân Sự

Phương hướng phát triển xã hội dân sự tại Việt Nam cần được xác định rõ ràng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có những chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy sự phát triển của các CSO, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho hoạt động của xã hội dân sự. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến xã hội dân sự là rất cần thiết, nhằm bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của cán bộ và công dân về vai trò của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Sự phát triển của xã hội dân sự không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước mà còn thúc đẩy công bằng xã hội.

3.1. Giải Pháp Để Phát Triển XHDS

Để phát triển xã hội dân sự, cần có những giải pháp cụ thể như: hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho các CSO hoạt động, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của xã hội dân sự. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước để các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân. Việc phát triển xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước, đồng thời thúc đẩy công bằng xã hội.

3.2. Tầm Quan Trọng Của XHDS Trong Xây Dựng NNPQ

Tầm quan trọng của xã hội dân sự trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền không thể phủ nhận. Xã hội dân sự đóng vai trò là cầu nối giữa công dân và nhà nước, giúp bảo vệ quyền lợi và quyền con người. Sự phát triển của xã hội dân sự sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của xã hội. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ và phát triển xã hội dân sự, từ đó góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Khế ước xã hội, Rousseau đã phải thốt lên đau đớn rằng, “con ngƣời sinh ra là tự do, vậy mà ở khắp nơi, con ngƣời lại bị cùm kẹp”. Do vậy, cách tốt nhất để lấy lại sự tự do nhƣ là quyền tự nhiên của con ngƣời đó chính là việc cần phải tổ chức thiết chế xã hội sao cho quyền tự nhiên ấy không bị xâm phạm và tƣớc đi một cách tùy tiện từ phía nhà nƣớc và bộ máy công quyền. Đối với Hobbes và Rousseau đó là sự thỏa thuận bằng khế ƣớc xã hội, đối với Locke và Montesquieu, đó là sự phân chia quyền lực nhà nƣớc một cách độc lập và chế ƣớc lẫn nhau. Do đó, dân chủ gắn liền với NNPQ và xã hội công dân.

Nền dân chủ không thể sản sinh trong một xã hội mà ở đó nguyên tắc cai trị do các cá nhân tùy tiện và thao túng. Trái lại, dân chủ là kết quả trong một xã hội đƣợc tổ chức, thiết chế, và vận hành trên nguyên tắc luật pháp và phân chia quyền lực, cũng nhƣ có sự tham gia mạnh mẽ của các thiết chế phi chính trị và phi nhà nƣớc đóng vai trò là lực lƣợng xã hội đối trọng nhằm giám sát và cân bằng với thiết chế chính trị và nhà nƣớc trong việc thực thi dân chủ. 15 Xã hội càng phát triển, sự tách biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS càng rõ nét. Trƣớc Hê-ghen, ngƣời ta chủ yếu coi Nhà nƣớc và XHDS là tƣơng đồng nhau và phân biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS một bên, với trạng thái tự nhiên một bên.

Đến Hê-ghen, ông đã làm sáng tỏ quan điểm lịch sử về XHDS, và quan điểm về NNPQ trong mối liên hệ với XHDS và xã hội chính trị. Dựa trên cơ sở hệ thống hóa toàn bộ tƣ tƣởng chính trị - xã hội của Tây Âu thời kỳ khai sáng, Hê-ghen cho rằng: XHDS là một giai đoạn đặc biệt trong quá trình vận động từ gia đình tới Nhà nƣớc. XHDS sẽ chƣa trở thành “XHDS” khi nó chƣa đƣợc quản lý về phƣơng diện chính trị dƣới sự giám sát của nhà nƣớc. Chỉ có quyền lực tối cao là nhà nƣớc lập hiến, và chỉ khi thừa nhận và duy trì ở địa vị lệ thuộc nhà nƣớc thì XHDS mới đảm bảo phát triển tự do; vì nhà nƣớc là hình thức chân chính của ý niệm tuyệt đối, của lý trí khách quan.

XHDS, theo Hê-ghen bao gồm nền KTTT, các cá nhân, nhóm xã hội, các giai cấp - xã hội, nghiệp đoàn, hiệp hội tự nguyện, trƣờng học, bệnh viện, tổ chức của giới tri thức v. và các thể chế vận hành chúng. Với tính cách là “một hệ thống nhu cầu” dựa trên chế độ tƣ hữu, sự tác động qua lại của các yếu tố của XHDS đƣợc điều tiết bởi quyền công dân; và tự bản thân chúng tuy không phụ thuộc vào NNPQ nhƣng lại lệ thuộc vào cộng đồng lớn hơn, phức tạp hơn - đó là cộng đồng đƣợc tổ chức về phƣơng diện chính trị hay xã hội chính trị. Nhƣ vậy, theo Hê-ghen, XHDS là NNPQ hợp thành xã hội chính trị; trong đó XHDS tuy tồn tại song song (hay bên cạnh) Nhà nƣớc và tách khỏi NNPQ nhƣng vẫn ở địa vị lệ thuộc NNPQ.

Quan niệm của ông về sự bảo hiểm lý tính của Nhà nƣớc đối với XHDS đã gây ra không ít tranh luận khoa học. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về XHDS Trên cơ sở kế thừa tƣ tƣởng Rousseau cho rằng, sự xuất hiện của XHDS là dấu hiệu con ngƣời đã vĩnh viễn bƣớc ra khỏi trạng thái tự nhiên, C. Ăng-ghen (1820-1895) trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức đã xác định: XHDS là thành tựu vĩ đại của loài ngƣời, là hình thức tổ chức xã hội đầu tiên trong lịch sử đem lại cho mọi thành viên xã hội một quy chế chính trị ngang nhau. Hê-ghen, các ông cho rằng, XHDS là một hiện tƣợng lịch sử, chứ không phải trạng thái tự nhiên có sẵn.

Mác, XHDS, theo đúng nghĩa của nó, đƣợc sinh ra từ xã hội tƣ sản. Nó đƣợc hình thành bởi những định chế lịch sử - xã hội, bởi những hình thức quan hệ sản xuất đặc biệt, bởi những hình thức quan hệ và đấu tranh giai cấp và đƣợc bảo vệ bởi những cơ chế chính trị - pháp lý tƣơng ứng. Thêm vào đó, bản thân XHDS không thể tồn tại vĩnh viễn; vì nó tạo ra giai cấp vô sản - ngƣời đào mồ chôn xã hội tƣ sản và chôn luôn XHDS tƣ sản. Vấn đề XHDS đƣợc C.

Mác bàn đến lần đầu tiên trong bản thảo Góp phần phê phán triết học pháp quyền Hê-ghen vào năm 1843. Bản thảo này đã phê phán các tiết 261 đến 313 trong tác phẩm của Hê-ghen Những nguyên lý của triết học pháp quyền. Mác, không phải nhà nƣớc đƣợc Hê-ghen mô tả nhƣ là “đỉnh của toàn bộ ngôi nhà”, mà ngƣợc lại, XHDS bị Hê-ghen rất coi thƣờng, mới là lĩnh vực ngƣời ta phải đi vào, để tìm ra chiếc chìa khóa, qua đó hiểu đƣợc quá trình phát triển lịch sử của loài ngƣời. Đến năm 1844, trong tác phẩm Gia đình thần thánh, C.Ăng- ghen đã phân tích sâu sắc mối quan hệ qua lại giữa nhà nƣớc và XHDS để hình thành cơ sở đề xuất học thuyết về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thƣợng tầng.

Hai ông nhận định: Giống nhƣ cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc cổ đại là chế độ nô lệ, cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc hiện đại là xã hội thị dân. Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (1845-1846), C.Ăng-ghen đã sử dụng khái niệm “Xã hội công dân” (XHDS) để chỉ toàn bộ các quan hệ 17 giao tiếp vật chất của cá nhân trong một giai đoạn phát triển nhất định của phƣơng thức sản xuất, trong đó đặc biệt phải kể đến quan hệ giao tiếp trong quan hệ sản xuất; và đóng vai trò là cơ sở của toàn bộ lịch sử (sinh hoạt nhà nƣớc, sản phẩm lý luận, mọi hình thái ý thức v. hay của nhà nƣớc và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng). Về đối ngoại, nó thể hiện ra nhƣ một dân tộc, còn về đối nội, nó vẫn phải tự tổ chức thành một nhà nƣớc.

Và trong tác phẩm về Lịch sử Liên đoàn những người cộng sản, C.Ăng-ghen đã khẳng định: “Không phải Nhà nƣớc chế định và quyết định xã hội công dân mà xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc”. Ăng-ghen khẳng định rằng, trong mỗi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra - cả hai cái đó cấu thành cơ sở của lịch sử chính trị, tƣ tƣởng của thời đại ấy. Trong thƣ gửi P.W An-nen-cốp (28-12-1846), C.Mác cho rằng, khi xét một trình độ phát triển nhất định của sản xuất, trao đổi và tiêu dùng, sẽ thấy một xã hội công dân nhất định với tính cách là tổng thể của chế độ xã hội nhất định, của một hình thức tổ chức nhất định của gia đình, của các đẳng cấp và giai cấp. Và chế độ chính trị chỉ là thể hiện chính thức của xã hội công dân.

Nhƣ vậy cả C. Ăng-ghen đều cho rằng, xã hội công dân (hay XHDS) theo đúng nghĩa của nó là do sản xuất KTTT tƣ bản chủ nghĩa mà ra. Cả hai cái đó cấu thành cơ sở của chế độ nhà nƣớc tƣ sản và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng tƣ sản. Xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc tƣ sản, nhà nƣớc tƣ sản chỉ là biểu hiện của xã hội, chứ không chế định đƣợc xã hội công dân nhƣ Hê-ghen lầm tƣởng.

Sự phát triển của XHDS diễn ra phù hợp với sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội: Tƣơng ứng với xã hội cộng sản nguyên thủy là xã hội cộng đồng với tính dân sự tự phát. Cùng với sự xuất hiện nhà nƣớc, thì nhà nƣớc là biểu hiện chính thức của XHDS, nhƣng XHDS lại bị phụ thuộc vào nhà nƣớc; mức độ phụ thuộc này giảm dần theo sự phát triển của xã hội. Trong các xã hội có mâu thuẫn đối kháng giai 18 cấp, thì quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS đƣợc từng bƣớc thể chế hóa bằng luật pháp, tuy nhiên, sự thể chế hóa này còn tùy thuộc vào lợi ích của giai cấp cầm quyền. Dƣới chủ nghĩa xã hội, mối quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS từng bƣớc trở nên hài hòa trên cơ sở khắc phục sự đối kháng và phân hóa giai cấp, để cuối cùng hình thành XHDS tự giác - hay xã hội loài ngƣời đƣợc xã hội hóa sâu sắc cùng với sự tiêu vong của nhà nƣớc và sự phát triển của các “cộng đồng lao động tự do” (Ph.

Ăng-ghen) dƣới chủ nghĩa cộng sản. Với sự phát triển của XHDS, theo C. Mác, những quan hệ pháp luật thay đổi và có một hình thức văn minh. Ngƣời ta không còn coi những quan hệ đó là những quan hệ cá nhân, mà là những quan hệ chung: xã hội công dân là lĩnh vực của những quan hệ kinh tế, là yếu tố quyết định nhà nƣớc.

Và con ngƣời với tƣ cách là thành viên của xã hội công dân có ý nghĩa là con ngƣời theo đúng nghĩa của nó. Bởi lẽ, nhƣ C. Mác viết trong tác phẩm Về vấn đề Do Thái, giải phóng chính trị là quy con ngƣời, một mặt, thành thành viên của xã hội công dân, thành cá nhân vị kỷ, độc lập; và mặt khác, thành công dân của nhà nƣớc, thành pháp nhân. Chính nhu cầu thực tiễn và chủ nghĩa vị kỷ là nguyên tắc của xã hội công dân; xã hội công dân đẻ ra Nhà nƣớc chính trị từ trong lòng bản thân nó.

NNPQ là biểu hiện chính thức của xã hội công dân; mối quan hệ qua lại giữa những cá nhân độc lập của xã hội công dân đƣợc biểu thị trong pháp luật. Cách mạng xã hội chủ nghĩa nhƣ C. Mác nhấn mạnh, quan hệ với XHDS, nhƣ là quan hệ với cơ sở xã hội - văn hóa của nó, nhằm từng bƣớc giải phóng chính trị. Việc phân chia giữa NNPQ với XHDS là để đảm bảo tốt hơn việc thực hiện quyền công dân và quyền con ngƣời, nhằm từng bƣớc hình thành XHDS mang tính tự giác của các “cộng đồng lao động tự do” dƣới chủ nghĩa cộng sản.

Để tiếp cận đúng XHDS (hay xã hội công dân), C. Mác đòi hỏi trong Luận cƣơng về Phoi-ơ-bắc, phải xuất phát từ “quan điểm của chủ nghĩa duy 19 vật mới là xã hội loài ngƣời, hay loài ngƣời xã hội hóa” và phải vƣợt qua quan điểm của chủ nghĩa duy vật cũ là xã hội “công dân”.