phần mở đầu và kết luận, luận án sẽ bao gồm bốn chƣơng với nội dung cụ thể nhƣ sau : 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Nội dung chính của chƣơng tổng quan làm rõ những việc đã làm đƣợc và chƣa làm đƣợc của những công trình về nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản, những công trình chuyên khảo về Soka Gakkai và Komeito, những công trình về đời sống và chính sách tôn giáo ở Nhật Bản để từ đó rút ra nhiệm vụ cần làm của luận án. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn của mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và Giáo hội ở Nhật Bản từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai qua trƣờng hợp Soka Gakkai Nội dung chính của chƣơng 2 này làm rõ cơ sở lý luận của khái niệm về nhà nƣớc, khái niệm về giáo hội (giáo phái, giáo đoàn, tôn giáo mới…), quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản; đồng thời làm rõ cơ sở thực tiễn từ bối cảnh chính trị- kinh tế- xã hội, là cơ sở để hình thành nên mối quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản. Bối cảnh đó đƣợc hình thành chính từ ba gốc : sự tác động của cải cách chiếm đóng, ảnh hƣởng của truyền thống tế chính nhất trí, sự vận động của xã hội dẫn tới nhu cầu mới của các tôn giáo. Chƣơng 3: Quan hệ của giáo phái Soka Gakkai với Nhà nƣớc Nhật Bản thông qua Komeito (1945- 1995) Nội dung chƣơng 3 tập trung giới thiệu Soka Gakkai, Komeito và trình tự ba giai đoạn tham chính của Soka Gakkai : giai đoạn khởi đầu tham chính, giai đoạn đỉnh cao của tham chính của đảng chính trị và tôn giáo cho tới khi Komeito ly khai khỏi Soka Gakkai và cuối cùng là giai đoạn Komeito phát triển ổn định, khẳng định đƣợc vị trí trong nền chính trị Nhật Bản dƣới sự trợ giúp đằng sau của Soka Gakkai.
Chƣơng 4: Một số nhận xét và đánh giá rút ra từ việc nghiên cứu mối quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản từ sau kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai tới năm 1995 qua trƣờng hợp Soka Gakkai Nội dung chƣơng 4 tập trung làm rõ những nhận xét thể hiện tính đặc thù về mối quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản, và đƣa ra những nhận định, dẫn chứng chỉ ra rằng chính sách tôn giáo, mô hình nhà thế thê tục ở Nhật Bản rất tiến bộ và khác biệt. Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, nghiên cứu sinh rút ra một số liên hệ với Việt Nam. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Tại Việt Nam hiện nay, nghiên cứu vấn đề tôn giáo và chính trị ở Nhật Bản sau Chiến tranh Thế giới thứ hai cũng nhƣ nghiên cứu về giáo phái ảnh hƣởng tới chính trị, xã hội nhƣ Soka Gakkai còn là một chủ đề mới mẻ.
Mặc dù vậy, ở nƣớc ngoài đã có không ít những nghiên cứu của các học giả liên quan đến chủ đề này. Sau đây là tổng quan các công trình nghiên cứu trong nƣớc có liên quan đến đề tài của luận án. Những công trình nghiên cứu đề cập đến quan hệ của Nhà nước và Giáo hội ở Nhật Bản Tôn giáo và chính trị, nhà nƣớc và giáo hội là những chủ đề đƣợc dành quan tâm khá sâu sắc trong giới nghiên cứu tôn giáo và lịch sử Nhật Bản từ sau kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai đến nay. Việc thực thi nguyên tắc tự do tôn giáo và nguyên tắc chính giáo phân li (phân tách giữa nhà nƣớc và giáo hội theo mô hình của phƣơng Tây) trong bối cảnh truyền thống tế chính nhất trí (sự hợp nhất giữa tôn giáo giáo và chính trị) hàng nghìn năm bị giải thể đã làm xuất hiện không ít những vấn đề nảy sinh và trở thành chủ đề cho giới nghiên cứu trong và ngoài Nhật Bản.
Trong phạm vi những tài liệu nghiên cứu ở nƣớc ngoài mà luận án tiếp cận, xin nêu một số công trình điển hình về chủ đề quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản sau đây. Trƣớc hết, tác giả luận án đề cập tới công trình “Tôn giáo và xã hội Nhật Bản sau chiến tranh” (戦後の宗教と社会) của Kishimoto Hideo do nhà xuất bản Keiei phát hành ngày 10 tháng 4 năm 1976. Tác phẩm tập trung vào làm rõ vấn đề Thần đạo với tƣ cách là tôn giáo chính tại Nhật Bản. Sau chiến tranh, tƣ tƣởng Thần đạo vốn cổ xúy tƣ tƣởng quân phiệt tại Nhật Bản đã có hƣớng đi mới, nó vẫn tiếp tục tồn tại và ảnh hƣởng lớn trong cộng đồng ngƣời dân Nhật nhƣng theo hƣớng tích cực.
Tác phẩm đề cập đến vấn đề triển vọng phát triển của toàn giới tôn giáo sau chiến tranh trong bối cảnh nƣớc Nhật có sự thay đổi mới, mạnh mẽ. Bên cạnh vấn đề của Thần đạo, tác giả dành một số trang nêu quan điểm về thế giới ma trong cái nhìn nhận của ngƣời Nhật và nhận thức của giới trẻ theo tôn giáo ở Nhật Bản. Đáng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lƣu ý, cuốn sách dành hơn năm mƣơi trang miêu tả quá trình dung nhận tự do tôn giáo vào Nhật Bản. Phần này, cuốn sách thể hiện đƣợc cảm nhận tích cực của ngƣời dân khi nhà nƣớc thực hiện tự do tôn giáo.
Ở phần cuối của tác phẩm, tác giả đƣa ra định nghĩa về tôn giáo theo cách nhìn riêng. Những nghiên cứu của Kishimoto Hideo góp phần làm rõ hơn bức tranh tôn giáo của Nhật Bản sau chiến tranh. Tuy nhiên, giai đoạn mà tác phẩm đề cập là 20 năm kể từ sau năm 1945, đây là giai đoạn thế tục hóa thời kỳ đầu tại Nhật Bản. Cũng viết về tôn giáo và chính trị nhƣng tác phẩm tập trung về vấn đề Thần đạo trong quan hệ với nhà nƣớc.
Đây đƣợc xem là tác phẩm có những giá trị nhất định cho giới nghiên cứu tôn giáo và độc giả quan tâm chủ đề này. Cuốn sách tiêu biểu thứ hai đƣợc xem làm căn cứ cho mọi thảo luận xoay quanh vấn đề nhà nƣớc và giáo hội ở Nhật Bản có tựa đề là Chủ nghĩa lập pháp và Hiến pháp Nhật Bản（立憲主義と日本国憲法） của tác giả Kazuyuki Takahashi do Nhà xuất bản Yuhikaku, xuất bản lần thứ nhất năm 1945, tái bản lần cuối vào năm 2020. Cuốn sách làm nổi bật khái niệm nhà nƣớc, quá trình thay đổi tên gọi Thể chế Thần quyền tức Thể chế Thiên hoàng – trong đó Thiên hoàng là ngƣời thao túng mọi quyền lực của chính trị Nhật Bản trƣớc Chiến tranh Thế giới hai sang Thể chế mới - Thiên hoàng chỉ còn là biểu tƣợng văn hóa của Nhật Bản. Hiến pháp cũng thể hiện rõ nội dung của nguyên tắc Tự do tôn giáo và nguyên tắc Chính giáo phân li.
Cụ thể là, Hiến pháp giúp mọi ngƣời nắm bắt đƣợc phạm vi quyền Tự do tôn giáo dƣới Hiến pháp Minh Trị là quyền tự do còn nhiều hạn chế, quyền Tự do tôn giáo quy định trong Hiến pháp mới do Bộ tổng tƣ lệnh quân chiếm đóng (viết tắt là GHQ) biên soạn có những thay đổi tiến bộ, có giá trị đích thực với ngƣời dân Nhật Bản. Về nguyên tắc phân li giữa chính trị - tôn giáo, Hiến pháp cho ngƣời đọc, công dân Nhật Bản sự hiểu biết, phân loại các loại hình quan hệ chính giáo, nội dung đầy đủ của nguyên tắc phân li chính giáo, tác động qua lại giữa Tự do tôn giáo và Phân li chính giáo. Hiến pháp Nhật Bản dù ra đời hơn 70 năm, nhiều nội dung không còn phù hợp với sự thay đổi của xã hội hiện tại nhƣng là văn bản pháp quy có giá trị cao cho tác giả luận án trong việc tìm kiếm chìa khóa cơ sở cho bài viết của mình. Tuy nhiên, phạm vi đề cập của nội dung rất rộng, bên cạnh các nội dung trên, quá 90% nội dung tập trung vào các vấn đề của nội các, quốc hội, quyền tự do cá nhân con ngƣời, quyền tham chính… của công dân Nhật.
Nhƣng điểm chú ý là, phần cuối của cuốn sách có mục cải chính hiến pháp, song không có nội dung đề cập đến vấn đề 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của tôn giáo dù rằng làn sóng dƣ luận xã hội đã lên án và yêu cầu sửa đổi một số nội dung liên quan đến tôn giáo. Cuốn sách thứ ba tiêu biểu mang tựa đề Chính giáo Phân li, Nhà nước và Giáo hội ở Nhật Bản và Mỹ của tác giả Yoshiya Abe, đƣợc Nhà xuất bản Simul phát hành lần đầu năm 1989, tái bản năm 2000. Tác phẩm đã thành công trong việc làm rõ nội dung của các chính sách tôn giáo do GHQ vận dụng từ mô hình của Mỹ vào Nhật Bản, làm rõ nội dung của nguyên tắc chính giáo phân ly mà GHQ soạn thảo cho Nhật Bản giai đoạn buổi đầu sau kết thúc chiến tranh. Bên cạnh đó, cuốn sách đã dành 21 trang cho đọc giả thấy các vấn đề quan hệ giữa chính trị và tôn giáo ở Nhật Bản ngay sau chiến tranh, trình bày các hoạt động tôn giáo ở Nhật Bản và sự mâu thuẫn đối với nguyên tắc chính giáo phân ly, nguyên tắc chính giáo phân ly trong cuộc chiến phản đối phong trào Thần đạo.
Tác phẩm khẳng định rằng, khác với các nƣớc, ở Nhật Bản, tƣ tƣởng Thần đạo (tƣ tƣởng cổ xúy tƣ tƣởng quân phiệt) gắn với truyền thống văn hóa lâu đời, đã ngấm sâu trong tƣ tƣởng mỗi ngƣời dân Nhật Bản. Đây là tƣ tƣởng hỗ trợ mạnh cho thể chế Thần quyền, nguyên tắc Tế chính nhất trí. Tác giả cũng nhận xét rằng việc áp dụng nguyên tắc tách bạch giữa Nhà nƣớc (chính trị) và tôn giáo (Thần đạo) ở Nhật Bản sau năm 1945 là vấn đề rất khó khăn đối với thể chế mới. Với dung lƣợng ngắn đề cập đến vấn đề tôn giáo chính trị tại Nhật, song đối với tác giả luận án, cuốn sách vẫn giúp tác giả luận án có thêm kiến thức giúp ích cho công việc nghiên cứu của mình.
Tìm hiểu về nguồn gốc của tự do tôn giáo và nguyên tắc phân li chính giáo - yếu tố tác động đến tôn giáo và chính trị của Nhật Bản, cuốn “Thiên Hoàng và Thần đạo” (1972) (The Allied Occupation of Japan 1945 – 1952 and Japanese Religion) của tác giả William P. Woodard đƣợc viết bằng tiếng Anh đã đƣợc nhà xuất bản Simul phát hành lần đầu tiên. Do giá trị của cuốn sách có nhiều nội dung quan trọng nên đến năm 1988, dịch giả Abe Yoshiya đã truyền tải sang ngôn ngữ Nhật Bản với tên gọi (天皇と神道―GHQ の宗教政策/ Thiên Hoàng và Thần Đạo - Chính sách tôn giáo của GHQ).