Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ Hoạt động tố tụng hình sự và xử lý tội phạm là hoạt động mang tính tất yếu của bất kỳ nhà nước nào cũng phải thực hiện. Thực hiện chức năng này các nhà nước thiết lập ra các cơ quan để đảm nhiệm các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Lúc đầu những chức năng này chưa được tách khỏi bộ máy công quyền chung, nhưng khi xã hội phát triển các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp được tách bạch thì hoạt động tố tụng hình sự được tách khỏi bộ máy cai trị và trở thành một bộ phận của quyền tư pháp.
Tùy theo đặc điểm của từng nước mà cách thức tổ chức các cơ quan tiến hành tố tụng ở mỗi quốc gia cũng có sự khác biệt. "Ở những nơi nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc phân quyền thì quyền tư pháp chỉ là hoạt động xét xử và cơ quan tư pháp chỉ là Tòa án, cơ quan công tố và cơ quan điều tra là những cơ quan thuộc nhánh quyền hành pháp" [10, tr. Ngược lại, ở Việt Nam hoặc những nước mà việc tổ chức quyền lực nhà nước theo nguyên tắc tập quyền thì hoạt động tư pháp có phạm vi rộng hơn, không chỉ có hoạt động xét xử mà còn có cả hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố và thi hành án. Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Cơ quan thi hành án để đảm nhiệm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.
Hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự là hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện, mang tính quyền lực nhà nước, được quy định trong pháp luật tố tụng hình sự và trực tiếp liên quan đến quá trình giải quyết các vụ án hình sự. Cho dù các cơ quan này, với những nguyên tắc tổ chức bộ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com máy nhà nước khác nhau và nằm trong nhánh quyền lực nào thì hoạt động của nó cũng mang tính độc lập không bị chi phối bởi bất kỳ cơ quan, tổ chức cá nhân nào. Trong các nhà nước dù được tổ chức theo nguyên tắc nào thì Tòa án cũng là một trong số các cơ quan quyền lực nhà nước thực hiện chức năng xét xử và là đại diện hoặc là trung tâm của quyền lực tư pháp. Cơ quan tiến hành tố tụng hình sự là những cơ quan nhà nước đại diện cho quyền lực công để xét xử tội phạm, để thực hành quyền công tố truy cứu trách nhiệm hình sự một người ra trước Tòa án và để thi hành án hình sự.
Cá nhân, tổ chức thực hiện quyền tư tố không đại diện cho quyền lực nhà nước nên mặc dù có tham gia vào quá trình giải quyết vụ án hình sự nhưng không phải là cơ quan tiến hành tố tụng. - Quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mang tính quyền uy đảm bảo cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện việc áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Tùy tính phức tạp, nghiêm trọng và yêu cầu giải quyết vụ án phải chính xác, nhanh chóng, xử lý công minh, không làm oan người vô tội, không để lọt tội phạm, đồng thời do yêu cầu khách quan của việc giải quyết vụ án hình sự nên không phải bất kỳ cơ quan nhà nước nào cũng có thể tiến hành điều tra, truy tố, xét xử người phạm tội mà chỉ những cơ quan có chuyên môn và được pháp luật qui định mới có thẩm quyền tiến hành giải quyết vụ án hình sự. Vì vậy, trong giải quyết vụ án hình sự, ngoài cơ quan tiến hành tố tụng còn có các cơ quan nhà nước, tổ chức khác cùng tham gia.
Tuy nhiên, những cơ quan, tổ chức này không phải là cơ quan tiến hành tố tụng. Chẳng hạn, trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì ngoài các cơ quan tiến hành tố tụng là: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án còn có các cơ quan nhà nước khác được giao tiến hành một số hoạt động điều tra trong phạm vi lĩnh vực quản lý của mình, như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, các cơ quan nghiệp vụ trong Quân đội nhân dân và Công 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com an nhân dân. Khi phát hiện hành vi phạm tội trong phạm vi lĩnh vực mình quản lý, các cơ quan này có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án, tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu sau đó chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền trong thời hạn luật định. Sự khác nhau cơ bản giữa các cơ quan điều tra và cơ quan được tiến hành một số hoạt động điều tra là: Cơ quan điều tra được thực hiện đầy đủ các hành vi tố tụng trong giai đoạn điều tra.
Trong khi đó, cơ quan được tiến hành một số hoạt động điều tra chỉ được tiến hành một số hoạt động điều tra khi tội phạm xảy ra trong phạm vi lĩnh vực mình quản lý và hành vi phạm tội đó cần thiết phải áp dụng các biện pháp không cho tội phạm tiếp tục được thực hiện, ngăn chặn kịp thời tội phạm đang xảy ra, chứ không được thực hiện trọn vẹn tất cả các hành vi tố tụng của giai đoạn điều tra. Sau khi thực hiện xong một số hoạt động tố tụng, các cơ quan này phải chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền trong thời hạn luật định để tiếp tục giải quyết vụ án. Các cơ quan này được tiến hành một số hoạt động sau: + Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng, thì ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án; + Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án. Riêng đối với các cơ quan nghiệp vụ trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân thì chỉ được tiến hành một số hoạt động như: khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.
Khi tiến hành hoạt động điều tra, các cơ quan này phải thực hiện 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đúng nguyên tắc, trình tự, thủ tục tố tụng đối với hoạt động điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra của các cơ quan này. Trong quá trình tiến hành tố tụng còn có các cơ quan, tổ chức tham gia vào việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án. Các cơ quan này có chức năng thực hiện một số nhiệm vụ liên quan đến việc đưa quyết định, bản án của Tòa án đã có hiệu lực ra thi hành nhưng cũng không phải là cơ quan tiến hành tố tụng. Điểm khác biệt giữa cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan, tổ chức có trách nhiệm đưa bản án, quyết định đã có hiệu lực ra thi hành ở chỗ: các cơ quan này chỉ thực hiện một số nhiệm vụ đưa bản án, quyết định đã có hiệu lực ra thi hành, còn việc ra quyết định đưa bản án đã có hiệu lực pháp luật vào thi hành và giám sát các hoạt động liên quan đến việc thi hành quyết định, bản án đó lại do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện.
- Giải quyết vụ án khách quan, công bằng là mục đích mà các cơ quan tiến hành tố tụng phải hướng tới trong quá trình tiến hành tố tụng. Khi vụ án xảy ra thì việc xác định sự thật khách quan và giải quyết vụ án kịp thời, đảm bảo công bằng là đòi hỏi tất yếu của trách nhiệm hình sự trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, khi điều tra, truy tố, xét xử thường có sự không "cân bằng", không bình đẳng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng với bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác do một bên là đại diện cho công quyền với đầy đủ sức mạnh của quyền lực, của pháp luật, một bên là những người bị nghi là phạm tội không có những sức mạnh và điều kiện như vậy. Người tiến hành tố tụng là những người thay mặt nhà nước ở các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm làm rõ bản chất vụ án.
Việc vô tư của họ khi tiến hành tố tụng có ý nghĩa quan trọng góp phần vào việc giải quyết vụ án một cách khách quan nên luật tố tụng hình sự các quốc gia cũng như trong các thiết chế tư pháp quốc tế đều coi bảo đảm sự vô tư của những người tiến hành tố tụng là nền tảng, là nguyên tắc cơ bản của hoạt động tố tụng hình sự [8]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính khách quan trong giải quyết vụ án hình sự thể hiện trên những khía cạnh sau: + Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm thu thập chứng cứ, khôi phục lại sự thật khách quan vụ án; + Khi tiến hành tố tụng, tất cả mọi quyết định, phán quyết của cơ quan tiến hành tố tụng đều phải dựa trên cơ sở chứng cứ, trên cơ sở sự thật khách quan đã được thu thập.