Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƢỜI TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN ĐỐI VỚI CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ NGUYÊN TẮC HOẠT ĐỘNG CỦA NGƢỜI TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN ĐỐI VỚI CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm ngƣời tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát nhân dân Quá trình tố tụng hình sự được chia thành nhiều giai đoạn khác nhau căn cứ vào các đặc điểm của những hoạt động tố tụng hình sự. Tương ứng với các giai đoạn đó, pháp luật quy định các cơ quan nhất định thực hiện những hoạt động tố tụng, các cơ quan này được gọi là cơ quan tiến hành tố tụng.
Trong mỗi cơ quan tiến hành tố tụng, pháp luật quy định những người có thẩm quyền tiến hành các hành vi tố tụng trong một giai đoạn tố tụng. Những người đó được gọi là người tiến hành tố tụng. Người tiến hành tố tụng là một trong các chủ thể của tố tụng hình sự, có vai trò quan trọng mang tính quyết định trong quá trình chứng minh, giải quyết vụ án hình sự. Những người tiến hành tố tụng có chức năng riêng, nhưng hoạt động trong mối liên hệ mật thiết, thống nhất với nhau và đều có trách nhiệm là nhằm phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội, bảo vệ lợi ích nhà nước, lợi ích xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
Theo quy định tại Điều 33 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 thì người tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát đối với các vụ án hình sự là một trong ba nhóm chủ thể của tố tụng hình sự, bao gồm: Viện trưởng, Phó Viện trưởng và Kiểm sát viên. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chức năng cơ bản của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự là thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự. Chức năng này được thực hiện bởi những người tiến hành tố tụng trong viện kiểm sát. Hệ thống tổ chức Viện kiểm sát ở nước ta gồm có: Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Các Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Các Viện kiểm sát nhân dân quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và các Viện kiểm sát quân sự (sau đây được gọi chung là Viện kiểm sát nhân dân).
Một người để được bổ nhiệm trở thành người tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát nhân dân, cần phải đáp ứng những yêu cầu về trình độ, thâm niên, năng lực công tác và sức khỏe theo quy định của pháp luật. Như vậy, có thể nêu khái niệm về người tiến hành tố tụng các vụ án hình sự trong Viện kiểm sát nhân dân như sau: Người tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát nhân dân đối với các vụ án hình sự, bao gồm Kiểm sát viên, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, những người được bổ nhiệm và có những nhiệm vụ, quyền hạn xác định theo quy định của pháp luật để thực hiện nhiệm vụ thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp nhằm phát hiện, xử lý kịp thời tội phạm và người phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, bảo đảm lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân. Vị trí, vai trò của ngƣời tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát nhân dân đối với các vụ án hình sự Về mặt lý luận, vị trí, vai trò của một chủ thể quan hệ pháp luật như cơ quan, tổ chức, cá nhân… được hiểu là tổng hợp các quy định của pháp luật làm cơ sở cho sự tồn tại, tổ chức, hoạt động cũng như thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chủ thể đó; làm căn cứ để phân biệt, tạo nên sự độc lập của chủ thể đó so với các chủ thể khác. Vị trí, vai trò của người tiến hành tố tụng trong việc kiểm sát, về nguyên tắc, phải thống nhất, không thể tách rời vị trí, vai trò của hệ thống cơ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan Viện kiểm sát nhân dân nói chung.
Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, quá trình hoạt động để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, Viện kiểm sát nhân dân không thể triển khai tác nghiệp tập thể mà phải thông qua những cá nhân đại diện thường xuyên. Những cá nhân này chính là Viện trưởng, Phó Viện trưởng và những Kiểm sát viên được phân công thực hiện nhiệm vụ trong từng giai đoạn, từng công việc cụ thể thuộc trách nhiệm của Viện kiểm sát [10, tr. Viện kiểm sát nhân dân có vị trí, vai trò rất quan trọng trong tố tụng hình sự. Theo quy định của Hiến pháp năm 1992 và đã được cụ thể hóa bằng Bộ luật Tố tụng hình sự thì Viện kiểm sát thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự, quyết định việc truy tố người phạm tội ra trước Tòa án; kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân này.
Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều phải được xử lý kịp thời; việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội. Các quy định của pháp luật nêu trên cho phép Viện kiểm sát nhân dân trong quá trình thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tố tụng hình sự có trách nhiệm áp dụng các biện pháp pháp lý nhằm đảm bảo việc điều tra truy tố, xét xử nhanh chóng, kịp thời và đúng pháp luật, góp phần đẩy mạnh công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm. Trong thực hiện chức năng của mình, Viện kiểm sát nhân dân mà đại diện trực tiếp là các Kiểm sát viên giữ vị trí vai trò đầu mối và là chủ thể xuyên suốt quá trình giải quyết vụ án từ khi kiểm sát hoạt động xử lý tố giác, tin báo về tội phạm của Cơ quan điều tra đến khi xét xử, thi hành án. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việc xác định vị trí, vai trò của Kiểm sát viên và của Viện kiểm sát trong việc giải quyết vụ án hình sự xuất phát từ vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong bộ máy nhà nước, chức năng đặc thù của ngành này, vừa thực hành quyền công tố vừa kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong các hoạt động tư pháp hình sự.
Viện kiểm sát nhân dân là một hệ thống cơ quan nhà nước có bộ máy tổ chức từ trung ương đến địa phương theo ngành dọc, do Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất thành lập và giao quyền. Với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân có phạm vi hoạt động và quyền năng pháp lý rộng lớn trong việc giải quyết các vụ án hình sự. Xuất phát từ vị trí, vai trò này, tại Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới nhấn mạnh: Viện kiểm sát các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát viện tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Hoạt động công tố phải được thực hiện ngay từ khi khởi tố vụ án và trong suốt quá trình tố tụng nhằm đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội, xử lý kịp thời sai phạm của những người tiến hành tố tụng trong thi hành nhiệm vụ… Viện kiểm sát các cấp chịu trách nhiệm về những oan sai trong việc bắt, tạm giữ, tạm giam thuộc phạm vi thẩm quyền của mình.
Các nguyên tắc trong hoạt động tố tụng của ngƣời tiến hành tố tụng các vụ án hình sự trong Viện kiểm sát nhân dân Các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự trong hệ thống các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự chiếm một vị trí quan trọng, thể hiện bản chất của tố tụng hình sự, là cơ sở cho mọi hoạt động tố tụng hình sự. Nguyên tắc của pháp luật tố tụng hình sự là tư tưởng chủ đạo và là định hướng cơ bản được thể hiện trong pháp luật tố tụng hình sự cũng như trong việc giải thích và trong thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự thông qua một hay nhiều quy phạm (chế định) của nó [2, tr. Do đó, người tiến hành tố tụng trong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng, nhiệm vụ giải quyết các vụ án hình sự cần phải tuân thủ theo các nguyên tắc đó, trong đó cần chú trọng các nguyên tắc sau: Nguyên tắc thứ nhất, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa (Điều 3 Bộ luật Tố tụng hình sự). Đây là nguyên tắc pháp lý cơ bản nhất trong hoạt động của cơ quan nhà nước và công dân được ghi nhận tại Điều 12 Hiến pháp năm 1992.
Nguyên tắc này là nguyên tắc bao trùm, được thể hiện trong tất cả các giai đoạn giải quyết một vụ án hình sự từ khi kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tin báo tố giác tội phạm, kiến nghị khởi tố cho đến giai đoạn cuối cùng là kiểm sát xét xử và thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của tòa án nhân dân. Nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa đảm bảo cho cuộc đấu tranh chống tội phạm được kiên quyết, triệt để, kịp thời, bảo đảm giáo dục người thực hiện hành vi phạm tội, đồng thời ngăn chặn việc làm oan sai cho người vô tội và ngăn ngừa việc hạn chế các quyền tự do dân chủ của công dân một cách trái pháp luật. Khi thực hiện chức năng thực hành quyền công tố đối với các vụ án hình sự, Viện trưởng, Phó Viện trưởng và Kiểm sát viên phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định của Bộ luật hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự, bảo đảm tất cả hành vi tội phạm phải được truy cứu trách nhiệm hình sự; việc truy tố phải bảo đảm tính khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.