Phần mở đầu, Chƣơng 1, Chƣơng 2, Chƣơng 3, Kết kuận và Danh mục tài liệu tham khảo. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƢỜI TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG CƠ QUAN ĐIỀU TRA 1. Khái niệm, đặc điểm ngƣời tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra.
Ngƣời tiến hành tố tụng là một trong các chủ thể của tố tụng hình sự, có vai trò quan trọng mang tính quyết định trong quá trình chứng minh, giải quyết vụ án hình sự. Ngƣời tiến hành tố tụng lµ mét trong ba nhóm chñ thÓ cña tè tông h×nh sù, vµ trên cơ sở phân loại theo các cơ quan tiến hành tố tụng th× cã: ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT, ngƣời tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát, ngƣời tiến hành tố tụng trong cơ quan Toà án. Ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT gồm có: Điều tra viên, Thủ trƣởng CQĐT và Phó Thủ trƣởng CQĐT. Luật TTHS hiện hành quy định quyền hạn, trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ đối với ngƣời tiến hành tố tụng nói chung và ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT nói riêng là cơ sở cho các hoạt động của họ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Các sách, tạp chí ở nƣớc ta thời gian gần đây đã có nhiều bình luận, nghiên cứu về ngƣời tiến hành tố tụng nhƣng chƣa có nghiên cứu nào đề cập toàn diện đến ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT nhƣ: khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, vai trò của loại ngƣời này trong TTHS. Mục này của luận văn sẽ làm rõ những nội dung trên. Vị trí, vai trò của người tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra. a) Người tiến hành tố tụng trong CQĐT trực tiếp thực hiện chức năng của CQĐT trong tố tụng hình sự.
Quá trình giải quyết vụ án hình sự đƣợc bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận thông tin ban đầu về tội phạm và kết thúc khi bản án hoặc quyết định của Toà án có hiệu lực thi hành. Trong khoa học pháp lý, quá trình này đƣợc chia thành các giai đoạn tố tụng khác nhau phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan tiến hành tố tụng và 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc diễn ra liên tục, kế tiếp nhau. Các giai đoạn đó bao gồm: giai đoạn khởi tố, giai đoạn điều tra, giai đoạn truy tố, giai đoạn xét xử, giai đoạn thi hành án. Các giai đoạn tố tụng là các “phần” độc lập, liên quan chặt chẽ với nhau, phân biệt với nhau bằng những ngƣời tham gia tố tụng tƣơng ứng, có thủ tục, trình tự thực hiện các hành vi tố tụng khác nhau [44, Tr 527].
Mỗi giai đoạn tố tụng gắn liền với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan. Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên. Ngay sau khi khởi tố vụ án hình sự thì CQĐT có trách nhiệm áp dụng mọi biện pháp điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự để tiến hành điều tra, thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, ngƣời phạm tội. Trên cơ sở kết luận điều tra, đề nghị truy tố của CQĐT, Viện kiểm sát thay mặt Nhà nƣớc thực hành quyền công tố của mình, truy tố ngƣời phạm tội ra trƣớc Toà án.
Việc xét xử vụ án hình sự thuộc trách nhiệm của Toà án căn cứ vào quyết định truy tố của Viện kiểm sát. Dựa trên bản án đã có hiệu lực pháp luật và các quyết định liên quan đến việc thi hành bản án đó thì cơ quan thi hành án có trách nhiệm thực thi. Do vậy, mỗi cơ quan tiến hành tố tụng đã có trách nhiệm trong một giai đoạn tố tụng nhất định và đều có trách nhiệm chung là không để lọt tội phạm, không ngƣời phạm tội nào trốn tránh đƣợc pháp luật. Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn TTHS, trong đó CQĐT có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật TTHS quy định để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, ngƣời phạm tội và những vấn đề khác có liên quan làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án [24, Tr11].
Nhƣ vậy, giai đoạn điều tra là giai đoạn tố tụng liền ngày sau giai đoạn khởi tố vụ án hình sự và là giai đoạn bắt buộc, có ý nghĩa tiền đề, cơ sở cho hoạt động xét xử - trung tâm của quá trình tố tụng. Các hoạt động tố tụng trong giai đoạn điều tra đƣợc tiến hành bởi cơ quan CQĐT có thẩm quyền kể từ khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự cho đến khi có kết luận điều tra, đề nghị 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra vụ án. Việc thực hiện các hoạt động tố tụng này chính là thực hiện chức năng, nhiệm vụ của CQĐT trong TTHS. Đó là: Thứ nhất, xác định có tội phạm xảy ra hay không.
Nếu có tội phạm xảy ra thì xác định ngƣời phạm tội và làm rõ tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm làm cơ sở cho việc ra quyết định truy tố, quyết định đƣa vụ án ra xét xử, hoặc quyết định đình chỉ vụ án; Thứ hai, xác định đƣợc tính chất, mức độ thiệt hại do tội phạm gây ra, làm cơ sở cho phán quyết của Toà án; Thứ ba, phát hiện nguyên nhân, điều kiện nẩy sinh tội phạm từ đó đƣa ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm; Thứ tư, góp phần vào việc giáo dục công dân ý thức chấp hành pháp luật và các quy tắc của đời sống xã hội chủ nghĩa. Thực hiện các chức năng, nhiệm vụ này, CQĐT phải tiến hành thông qua những con ngƣời cụ thể, đó là ngƣời đứng đầu CQĐT và các Điều tra viên. Vì vậy, có thể khẳng định ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT trực tiếp thực hiện chức năng, nhiệm vụ của CQĐT góp phần chứng minh, làm rõ và xử lý tội phạm cũng nhƣ thực hiện các biện pháp phòng ngừa. b) Người có người tiến hành tố tụng trong CQĐT khi tiến hành tố tụng đảm bảo tính độc lập trong hoạt động tư pháp.
Tƣ pháp độc lập là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của nhà nƣớc pháp quyền và của nền tƣ pháp dân chủ. Sự độc lập, khách quan, vô tƣ của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng là điều kiện quan trọng để đảm bảo công lý. Tuy nhiên, nhƣ đã đề cập ở trên, các cơ quan tiến hành tố tụng là những pháp nhân, nên chỉ có thể đánh giá tính độc lập, khách quan trong hoạt động của những cơ quan này thông qua thành viên của nó. Do đó luật TTHS xác định rõ vai trò và trách nhiệm cá nhân của ngƣời tiến hành tố tụng với các chức danh cụ thể có địa vị pháp lý độc lập nhƣ: Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thƣ ký phiên toà, Kiểm sát viên, Điều tra viên… Đồng thời, luật TTHS cũng có rất nhiều quy định để rằng buộc, bảo đảm tính độc lập, vô tƣ, khách quan của những ngƣời tiến hành tố tụng [14, Tr 53].
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng giống nhƣ những cơ quan tiến hành tố tụng khác, sự độc lập, vô tƣ của CQĐT chỉ có thể đánh giá qua những ngƣời tiến hành tố tụng cụ thể trong CQĐT. Pháp luật đã quy định ngƣời tiến hành tố tụng nói chung và ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT phải chịu trách nhiệm cá nhân về những hành vi, quyết định của mình. Yêu cầu đó xuất phát từ đặc thù của hoạt động điều tra là hoạt động tƣơng đối độc lập của Điều tra viên. Điều tra viên là ngƣời trực tiếp tiến hành điều tra theo quyết định, mệnh lệnh, phân công của Thủ trƣởng CQĐT.
Tuy nhiên, các quyết định, mệnh lệnh của Thủ trƣởng CQĐT là nhằm tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra hoạt động điều tra chứ không chi tiết hóa cách thức tiến hành các hoạt động điều tra cụ thể. Trong quá trình điều tra, Điều tra viên phải lập cả kế hoạch chung và kế hoạch cụ thể nhằm chi tiết hoá các bƣớc trong kế hoạch chung. Sau khi kế hoạch điều tra đã đƣợc Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng CQĐT phê duyệt thì Điều tra viên có trách nhiệm trực tiếp tổ chức thực hiện kế hoạch. Ngoài ra, Điều tra viên còn có nhiệm vụ theo dõi các công việc, tổng hợp tình hình báo cáo Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng CQĐT để kịp thời thay đổi, bổ sung kế hoạch điều tra.
Sau những khoảng thời gian nhất định, Điều tra viên chủ động tiến hành sơ kết việc thực hiện kế hoạch điều tra để đánh giá các kết quả đã đạt đƣợc, đồng thời kiểm tra, đánh giá các chứng cứ đã thu thập đƣợc, so với các vấn đề cần chứng minh trong vụ án hình sự để xây dựng kế hoạch điều tra tiếp theo. Cứ nhƣ vậy cho đến khi đã thu thập đƣợc đầy đủ các chứng cứ ràm rõ các vấn đề cần chứng minh, lúc đó mới đƣợc kết thúc điều tra vụ án. Do đó, phẩm chất cá nhân, khả năng độc lập hành động của Điều tra viên vẫn là thế mạnh và là điều kiện không thể thiếu đƣợc để có thể hoàn thành nhiệm vụ. Đối diện với sự đa dạng, phong phú, diễn biến không ngừng của các tình huống thực tiễn trong khi làm nhiệm vụ tiến hành tố tụng, Điều tra viên phải có chuyên môn, có bản lĩnh, có óc sáng tạo và sự linh hoạt trong khuôn khổ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật.
Chính vì vậy, hoạt động điều tra của Điều tra viên đƣợc coi là tƣơng đối độc lập. Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng CQĐT là những Điều tra viên nắm trọng trách đại diện, điều hành CQĐT nên càng phải đáp ứng yêu cầu về tính khách quan, độc lập trong hoạt động nhƣ những ngƣời tiến hành tố tụng khác. Nhƣ vậy, chính yêu cầu về tính độc lập, khách quan, vô tƣ của quá trình giải quyết vụ án đã đặt ra đòi hỏi về sự hiện diện của ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT với địa vị, trách nhiệm pháp lý rõ ràng và độc lập. c) Người tiến hành tố tụng trong CQĐT góp phần hướng tới mục tiêu phát hiện kịp thời, xử nhanh chóng, chính xác, đúng người, đúng tội, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
Nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn điều tra là phát hiện, thu thập, bảo toàn kịp thời, hợp pháp các chứng cứ của vụ án [19, Tr 235]. Sở dĩ nhƣ vậy là vì chứng cứ là những sự vật, hiện tƣợng tồn tại khách quan nên xuất hiện và thay đổi, biến dạng một cách tự nhiên chứ không tồn tại vĩnh viễn.