Nâng Cao Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm Theo Pháp Luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam từ thực tiễn xét, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lê Trung Dũng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Độ
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam Từ Thực Tiễn Xét Xử Của Các Tòa Án Quân Sự Quân Khu 2
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM
• 1.1. Khái niệm tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm trong tố tụng hình sự
• 1.2. Ý nghĩa của tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• 1.3. Các yếu tố tác động đến chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• 1.4. Tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự một số nước
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRANH TỤNG VÀ THỰC TIỄN TRANH TỤNG Ở CÁC TÒA ÁN QUÂN SỰ QUÂN KHU 2
• 2.1. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• 2.2. Thực tiễn tranh tụng trong xét xử sơ thẩm ở các Tòa án quân sự Quân khu 2
• 3. Chương 3: YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM
• 3.1. Yêu cầu nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• 3.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nâng Cao Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm

Chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm ở Việt Nam đang là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh cải cách tư pháp. Việc nâng cao chất lượng này không chỉ đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia mà còn góp phần vào việc xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp. Tranh tụng là một nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự, giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo và đảm bảo tính công bằng trong xét xử.

1.1. Khái Niệm Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm

Tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm là quá trình mà các bên tham gia, bao gồm bên buộc tội và bên bào chữa, thực hiện quyền của mình để bảo vệ lợi ích hợp pháp. Đây là giai đoạn quan trọng trong việc xác định sự thật khách quan của vụ án.

1.2. Ý Nghĩa Của Tranh Tụng Trong Tố Tụng Hình Sự

Tranh tụng không chỉ là một nguyên tắc pháp lý mà còn là phương tiện để đảm bảo quyền lợi của các bên. Nó giúp tạo ra một môi trường công bằng, nơi mà các quan điểm pháp lý được trình bày và tranh luận một cách minh bạch.

II. Các Vấn Đề Thách Thức Trong Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm

Mặc dù đã có nhiều cải cách, chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các yếu tố như sự thiếu hụt về đội ngũ luật sư, sự không đồng đều trong trình độ của các thẩm phán, và áp lực từ các cơ quan chức năng có thể ảnh hưởng đến chất lượng tranh tụng.

2.1. Thiếu Hụt Đội Ngũ Luật Sư Chất Lượng

Sự thiếu hụt về đội ngũ luật sư có thể dẫn đến việc bảo vệ quyền lợi của bị cáo không được thực hiện đầy đủ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tranh tụng và kết quả xét xử.

2.2. Áp Lực Từ Các Cơ Quan Chức Năng

Áp lực từ các cơ quan chức năng có thể làm giảm tính độc lập của thẩm phán và ảnh hưởng đến quyết định của họ trong quá trình xét xử. Điều này có thể dẫn đến việc không đảm bảo công bằng trong tranh tụng.

III. Phương Pháp Nâng Cao Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm

Để nâng cao chất lượng tranh tụng, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc cải cách pháp luật đến việc đào tạo đội ngũ luật sư và thẩm phán. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách đồng bộ và liên tục để đảm bảo hiệu quả.

3.1. Cải Cách Pháp Luật Về Tố Tụng Hình Sự

Cần xem xét và sửa đổi các quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình tranh tụng. Việc này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các bên tham gia.

3.2. Đào Tạo Đội Ngũ Luật Sư Và Thẩm Phán

Đào tạo và nâng cao trình độ cho đội ngũ luật sư và thẩm phán là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng tranh tụng mà còn đảm bảo tính công bằng trong xét xử.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Chất Lượng Tranh Tụng

Nghiên cứu thực tiễn về chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục. Việc áp dụng các giải pháp đã đề xuất sẽ giúp nâng cao chất lượng tranh tụng trong tương lai.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Tòa Án Quân Sự

Các nghiên cứu từ các tòa án quân sự cho thấy rằng chất lượng tranh tụng đã có sự cải thiện đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo tính công bằng.

4.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Đã Đề Xuất

Việc áp dụng các giải pháp đã đề xuất trong thực tiễn sẽ giúp nâng cao chất lượng tranh tụng, từ đó cải thiện hiệu quả xét xử và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa Hình Sự Sơ Thẩm

Tương lai của chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự cải cách pháp luật, đào tạo đội ngũ luật sư và thẩm phán, cũng như sự tham gia tích cực của các bên liên quan. Việc nâng cao chất lượng này sẽ góp phần vào việc xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng và hiệu quả.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Cải Cách Tư Pháp

Cải cách tư pháp là yếu tố then chốt trong việc nâng cao chất lượng tranh tụng. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Định hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc cải thiện quy trình tố tụng, nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư và thẩm phán, từ đó đảm bảo chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, cải cách tư pháp được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm công lý và quyền con người. Tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm đóng vai trò then chốt, là khâu đột phá để nâng cao chất lượng xét xử theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị. Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã chính thức ghi nhận nguyên tắc bảo đảm tranh tụng tại Điều 26, việc áp dụng vào thực tiễn tại các cơ quan tài phán đặc thù vẫn gặp không ít thách thức.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện thực trạng lý luận và thực tiễn hoạt động tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm của hệ thống Tòa án quân sự Quân khu 2 trong khoảng thời gian 10 năm, từ tháng 7/2008 đến tháng 6/2018. Địa bàn nghiên cứu bao quát 09 tỉnh biên giới Tây Bắc gồm Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Sơn La và Điện Biên. Tổng quy mô khảo sát đạt 184 vụ án hình sự sơ thẩm với 327 bị cáo thuộc thẩm quyền của Tòa án quân sự cấp quân khu và hai Tòa án quân sự khu vực.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là phân tích sâu sắc các quy định pháp luật tố tụng hình sự hiện hành, đối chiếu với thực tiễn 184 vụ án đã xét xử sơ thẩm, từ đó chỉ ra những điểm nghẽn về thể chế lẫn kỹ năng tranh tụng. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng tỷ lệ tham gia của người bào chữa vượt mốc 10,3% vốn còn khiêm tốn trong giai đoạn 2008-2018, đồng thời giảm thiểu tối đa các sai sót chuyên môn để giữ vững tỷ lệ xét xử đúng pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 3 lý thuyết nền tảng trong khoa học luật tố tụng hình sự hiện đại:

Thứ nhất, lý thuyết về các mô hình tố tụng hình sự trên thế giới, bao gồm mô hình tranh tụng thuần túy tại các quốc gia theo hệ thống Thông luật như Hoa Kỳ, mô hình thẩm vấn truyền thống tại các nước thuộc hệ thống Dân luật ở châu Âu lục địa, và mô hình tố tụng hỗn hợp kết hợp giữa thẩm vấn với tranh tụng như tại Cộng hòa Pháp và Nhật Bản. Luận văn khẳng định Việt Nam đang phát triển theo mô hình hỗn hợp, lấy thẩm vấn làm nền tảng kết hợp mở rộng tranh tụng dân chủ.

Thứ hai, lý thuyết về quyền con người trong tư pháp hình sự và nguyên tắc suy đoán vô tội được quy định tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và khoản 1 Điều 31 Hiến pháp 2013, đòi hỏi trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Thứ ba, lý thuyết về sự phân định và cân bằng giữa 3 chức năng tố tụng cơ bản: chức năng buộc tội do Viện kiểm sát thực hiện, chức năng bào chữa do người bị buộc tội và luật sư đảm nhận, và chức năng xét xử độc lập do Hội đồng xét xử thực hiện.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: tranh tụng hình sự, phiên tòa sơ thẩm, địa vị pháp lý của chủ thể tham gia tranh tụng, và chứng cứ điện tử trong hoạt động xét hỏi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập trực tiếp từ 184 bản án hình sự sơ thẩm, 184 biên bản phiên tòa tương ứng, cùng hệ thống thông báo kiểm tra giám đốc án định kỳ của Tòa án quân sự Quân khu 2 trong suốt 10 năm, từ tháng 7/2008 đến tháng 6/2018.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ với cỡ mẫu khảo sát đạt 100% tổng số vụ án hình sự sơ thẩm thụ lý trên địa bàn 09 tỉnh Tây Bắc trong mốc thời gian quy định, bao gồm 327 bị cáo. Việc chọn mẫu toàn diện giúp loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu, phản ánh bức tranh chân thực về hoạt động tư pháp quân sự.

Về phương pháp xử lý, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thống kê xã hội học pháp luật để phân loại các chỉ số xét xử, phương pháp phân tích luật học so sánh giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, cùng phương pháp tổng kết kinh nghiệm thực tiễn từ 2 cấp Tòa án quân sự Quân khu 2. Các phương pháp này bảo đảm luận cứ khoa học vững chắc và có độ tin cậy cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 184 vụ án hình sự sơ thẩm với 327 bị cáo trong giai đoạn 2008-2018 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tỷ lệ vụ án phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung chiếm 10,3% tổng số án thụ lý, tương đương 19 vụ trên 184 vụ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc thiếu chứng cứ buộc tội vững chắc hoặc phát sinh thêm đồng phạm và tội phạm mới chưa được làm rõ trong giai đoạn điều tra ban đầu.

Thứ hai, chất lượng xét xử và hiệu lực phán quyết sơ thẩm qua tranh tụng đạt mức độ ổn định cao. Trong 184 vụ án đã xử, chỉ có 36 vụ có kháng cáo hoặc kháng nghị, chiếm tỷ lệ 19,5%. Trong số 36 vụ xét xử phúc thẩm này, Tòa án cấp phúc thẩm tuyên y án sơ thẩm 19 vụ, đạt 52,8%; sửa hình phạt hoặc biện pháp tư pháp 16 vụ, chiếm 44,4%; và chỉ hủy án sơ thẩm 1 vụ duy nhất, chiếm tỷ lệ rất thấp 2,7%.

Thứ ba, sự tham gia của người bào chữa tại phiên tòa còn rất hạn chế. Toàn bộ 10 năm chỉ có 19 vụ án có sự tham gia của luật sư hoặc người bào chữa, chiếm tỷ lệ 10,3%. Trong 19 vụ có luật sư này, có tới 12 vụ do cơ quan tiến hành tố tụng chỉ định, chiếm 63,2%, trong khi số vụ do bị cáo tự mời luật sư chỉ có 7 vụ, chiếm 36,8%.

Thứ tư, tính chủ động đối đáp của các đương sự chưa đồng đều. Có 95 vụ án bị cáo và bị hại trực tiếp tranh luận với Kiểm sát viên, chiếm 51,6%, trong khi số vụ các đương sự dân sự khác tham gia tranh luận chỉ đạt 23 vụ trên 184 vụ, chiếm 12,5%.

Thảo luận kết quả

Thực tế 10,3% vụ án có người bào chữa phản ánh sự chênh lệch lớn về vị thế giữa bên buộc tội và bên gỡ tội tại các phiên tòa quân sự vùng cao. Nguyên nhân chủ yếu do điều kiện kinh tế khó khăn tại 09 tỉnh biên giới Tây Bắc, cùng với việc số lượng luật sư và trợ giúp viên pháp lý trên địa bàn còn mỏng. Trong 89,7% số vụ án còn lại, bị cáo tự thực hiện quyền bào chữa chủ yếu dừng lại ở mức trả lời xét hỏi và xin giảm nhẹ hình phạt mà không đưa ra được các lập luận đối đáp pháp lý chuyên sâu.

Những dữ liệu trên có thể được trực quan hóa rất rõ ràng thông qua một biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu người bào chữa với 89,7% vụ án không có luật sư, kết hợp cùng một biểu đồ cột phân bổ 184 vụ án theo từng năm để minh chứng cho bước chuyển biến tích cực trong việc nâng tỷ lệ y án phúc thẩm lên 52,8%.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu tố tụng hình sự tại các Tòa án nhân dân địa phương, cho thấy rào cản từ thói quen thẩm vấn áp đặt vẫn còn tồn tại ở một số Thẩm phán chủ tọa, đôi khi giải thích sai lệch về quyền thành khẩn khai báo thay vì chỉ tập trung điều hành tranh tụng theo quy định của pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm nâng cao toàn diện chất lượng tranh tụng hình sự sơ thẩm:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật tố tụng hình sự. Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết Điều 298 và Điều 322 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Quy định rõ nghĩa vụ của Kiểm sát viên phải đối đáp đến cùng 100% các ý kiến của người bào chữa, đồng thời làm rõ thẩm quyền xét xử tội danh nặng hơn của Hội đồng xét xử. Thời gian thực hiện: giai đoạn 2019-2022. Target metric: giảm tỷ lệ sửa và hủy án xuống dưới 2% trên tổng số án thụ lý.

Thứ hai, nâng cao kỹ năng điều khiển phiên tòa và đối đáp tranh luận cho đội ngũ Thẩm phán và Kiểm sát viên quân sự. Tòa án Quân sự Trung ương và Viện Kiểm sát Quân sự Trung ương cần định kỳ tổ chức ít nhất 2 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng thẩm vấn chéo, kỹ thuật kiểm tra chứng cứ điện tử và điều hành tranh luận bình đẳng. Thời gian triển khai: thường niên từ 2020 đến 2025. Target metric: 100% Thẩm phán chủ tọa tuân thủ chuẩn mực điều hành không cắt ngang ý kiến tranh luận hợp pháp.

Thứ ba, mở rộng diện người bào chữa và nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý. Bộ Quốc phòng phối hợp cùng Liên đoàn Luật sư Việt Nam thiết lập cơ chế chỉ định luật sư nhanh chóng, mở rộng trợ giúp pháp lý miễn phí cho 100% quân nhân và công dân có hoàn cảnh khó khăn tại 09 tỉnh Tây Bắc. Thời gian thực hiện: giai đoạn 2021-2025. Target metric: nâng tỷ lệ vụ án có người bào chữa tại Tòa án quân sự Quân khu 2 từ 10,3% lên tối thiểu 35% đến 40%.

Thứ tư, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và phòng xử án. Bộ Quốc phòng đầu tư lắp đặt hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh đồng bộ tại 100% phòng xử án của Tòa án quân sự cấp quân khu và khu vực theo quy định tại Điều 313 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Thời gian hoàn thành: trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất, Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân và Thư ký tòa án tại các Tòa án quân sự và Tòa án nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp cẩm nang thực hành về trình tự điều hành phiên tòa từ thủ tục bắt đầu, xét hỏi đến tranh luận, giúp tránh các lỗi vi phạm tố tụng và duy trì tỷ lệ y án phúc thẩm vượt mốc 50%.

Nhóm thứ hai, Kiểm sát viên thuộc Viện kiểm sát quân sự và Viện kiểm sát nhân dân. Tài liệu hỗ trợ trau dồi phương pháp lập luận tội, kỹ năng phân tích chứng cứ tại phiên tòa và phương pháp đối đáp toàn diện với 100% luận cứ của luật sư để bảo đảm tính thuyết phục của quyền công tố.

Nhóm thứ ba, Luật sư, Trợ giúp viên pháp lý và người bào chữa. Công trình phân tích chi tiết các kỹ năng thu thập tài liệu gỡ tội theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, mở rộng cơ hội bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ trong 100% các giai đoạn xét xử sơ thẩm.

Nhóm thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự. Đây là nguồn tư liệu học thuật phong phú, cung cấp bức tranh dữ liệu thực chứng từ 184 vụ án hình sự trong 10 năm tại địa bàn quân sự đặc thù.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được pháp luật Việt Nam quy định cụ thể như thế nào?

Nguyên tắc này được hiến định tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp 2013 và cụ thể hóa tại Điều 26 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Quy định khẳng định quyền bình đẳng của bên buộc tội và bên gỡ tội trước Tòa án. Trong 184 vụ án tại Quân khu 2, việc thực hiện đúng nguyên tắc này bảo đảm 100% phán quyết đều dựa trên chứng cứ công khai.

Tại sao tỷ lệ vụ án có người bào chữa tại Tòa án quân sự Quân khu 2 chỉ đạt 10,3% trong 10 năm?

Tỷ lệ 10,3% tương đương 19 vụ trên 184 vụ xuất phát từ đặc thù địa bàn 09 tỉnh Tây Bắc có địa hình hiểm trở, điều kiện kinh tế của người dân còn nhiều khó khăn và tổ chức hành nghề luật sư chưa phát triển mạnh. Ngoài ra, phần lớn bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng và tự thực hiện quyền bào chữa.

Kiểm sát viên có bắt buộc phải đối đáp mọi ý kiến của người bào chữa tại phiên tòa không?

Theo quy định tại khoản 2 Điều 322 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Kiểm sát viên có nghĩa vụ bắt buộc phải đưa ra chứng cứ, tài liệu và lập luận để đối đáp đến cùng với từng ý kiến của người bào chữa và bị cáo. Thẩm phán chủ tọa có quyền yêu cầu Kiểm sát viên thực hiện đối đáp 100% các nội dung chưa được tranh luận.

Tòa án có quyền xét xử bị cáo theo tội danh nặng hơn tội danh Viện kiểm sát truy tố không?

Theo quy định tại Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Tòa án có quyền xét xử tội danh nặng hơn sau khi đã trả hồ sơ để điều tra bổ sung mà Viện kiểm sát vẫn giữ nguyên quan điểm truy tố. Quy định này bảo đảm tính độc lập xét xử của Tòa án trong 19 vụ án từng trả hồ sơ tại Quân khu 2.

Thủ tục nghe, xem nội dung ghi âm, ghi hình tại phiên tòa được tiến hành khi nào?

Căn cứ Điều 313 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Hội đồng xét xử cho phát dữ liệu ghi âm, ghi hình có âm thanh khi cần kiểm tra chứng cứ trực tiếp hoặc khi bị cáo khai báo bị bức cung, dùng nhục hình trong quá trình điều tra, áp dụng cho 100% trường hợp có yêu cầu chính đáng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc và toàn diện cơ sở lý luận về tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm, làm rõ sự chuyển dịch từ mô hình thẩm vấn sang mô hình tố tụng kết hợp tranh tụng dân chủ theo tinh thần Hiến pháp năm 2013.
• Khảo sát thực chứng 184 vụ án hình sự sơ thẩm với 327 bị cáo trong giai đoạn 10 năm (2008-2018) tại 09 tỉnh Quân khu 2, ghi nhận tỷ lệ y án phúc thẩm đạt 52,8% và tỷ lệ hủy án ở mức rất thấp 2,7%.
• Chỉ rõ những hạn chế thực tế, nổi bật là tỷ lệ có người bào chữa chỉ đạt 10,3% và số vụ án đương sự tranh luận độc lập chỉ chiếm 12,5%, đồng thời chỉ ra nguyên nhân từ nhận thức pháp lý và kỹ năng tố tụng.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm hoàn thiện quy phạm pháp luật, nâng cao năng lực Thẩm phán, mở rộng trợ giúp pháp lý và hiện đại hóa phòng xử án trước năm 2025.
• Khẳng định giá trị học thuật và thực tiễn vững chắc, đóng góp vào tiến trình cải cách tư pháp trong Quân đội và hệ thống Tòa án nhân dân giai đoạn 2021-2030.

Các cơ quan tiến hành tố tụng, giới luật gia và các cơ sở đào tạo luật học hãy tham khảo và ứng dụng ngay những giải pháp từ luận văn để chung tay xây dựng nền tư pháp Việt Nam liêm chính, công bằng và dân chủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Các vấn đề lý luận về tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm - Chương 2: Thực trạng pháp luật về tranh tụng và thực tiễn tranh tụng ở các Tòa án quân sự Quân khu 2 - Chương 3: Yêu cầu và các giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm 5 Chƣơng 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM 1. Khái niệm tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm trong tố tụng hình sự 1. Một số khái niệm liên quan đến nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm 1. Khái niệm tranh tụng trong tố tụng hình sự Tranh tụng trong TTHS là một phạm trù rộng, liên quan đến cả quá trình tố tụng từ điều tra, truy tố đến xét xử và hiện nay còn có nhiều ý kiến, tranh luận khác nhau giữa các nhà nghiên cứu.

Dưới góc độ ngôn ngữ, theo nghĩa Hán- Việt, “tranh tụng” là sự kết hợp giữa hai từ “tranh luận” và “tố tụng”, vì vậy tranh tụng có nghĩa là tranh luận trong tố tụng. Tranh luận là tranh cãi, bàn luận để tìm ra lẽ phải, tố tụng là việc giải quyết tranh chấp giữa các bên theo trình tự, thủ tục luật định. Trong tiếng Việt, tranh tụng là “thưa kiện nhau để giành lẽ phải” [3, tr. Trong tiếng Anh, tranh tụng (litigate against one another) [4, tr.1142] tức là khởi kiện hay cáo buộc người khác.

Trong tiếng Pháp, tranh tụng (se poursuivre en justice) [51, tr.1016] tức là các bên kiện tụng hay cáo buộc lẫn nhau. Như vậy, về ngôn ngữ, tranh tụng là sự kiện tụng hay cáo buộc lẫn nhau giữa các bên có lợi ích đối lập nhau. Dưới góc độ pháp luật thì “Tranh tụng là các hoạt động tố tụng được thực hiện bởi các bên tham gia tố tụng (bên buộc tội và bên bị buộc tội) có quyền bình đẳng với nhau trong việc thu thập, đưa ra chứng cứ để bảo vệ các quan điểm và lợi ích của mình, phản bác lại các quan điểm và lợi ích của phía đối lập” [50, tr. Tranh tụng trong TTHS là một khái niệm quen thuộc và là một trong những nguyên tắc cơ bản của TTHS đã được áp dụng phổ biến ở các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ cũng như châu Âu lục địa.

Với Việt Nam, kể từ BLTTHS năm 2003 trở về trước, chúng ta chưa quy định tranh tụng là một nguyên tắc trong TTHS mà các yếu tố của tranh tụng được quy định lồng ghép trong các nguyên tắc khác của BLTTHS. Dưới góc độ pháp lý thì tranh tụng chỉ diễn ra trong quá trình tố tụng, do đó tranh tụng trong TTHS cần được hiểu theo ba nghĩa (quá trình tranh tụng, nguyên tắc tranh tụng và mô hình tranh tụng) trong đó vấn đề tranh tụng (quan niệm, phạm vi, giới hạn, vai trò vị trí của chủ thể tham gia tranh tụng…) lại bị chi phối bởi mô 6 hình tố tụng. Tham khảo pháp luật TTHS của một số nước cho thấy, hiện nay cơ bản đang tồn tại ba mô hình: - Với các nước theo hệ thống án lệ (common law) như Anh, Mỹ, Úc và một số quốc gia chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh- Mỹ áp dụng theo mô hình tố tụng tranh tụng trong đó có sự phân chia rạch ròi giữa ba chức năng: buộc tội, bào chữa và xét xử. Tòa án hầu như không xét hỏi mà chỉ điều khiển phiên tòa, nghe các bên tranh tụng và đóng vai trò là trọng tài phán quyết.

Việc tranh tụng giữa bên buộc tội và bào chữa chỉ được diễn ra tại Tòa án. - Với các nước theo hệ thống luật lục địa (legal law) ở châu Âu lục địa, các nước Mỹ La tinh và một số nước châu Á áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn (xét hỏi) trong đó đề cao vai trò của Thẩm phán không những trong xét xử mà cả trong quá trình điều tra, thẩm tra chứng cứ. Tòa án không chỉ là trọng tài mà còn tích cực tham gia vào quá trình chứng minh; vai trò của buộc tội và bào chữa khá mờ nhạt. Phiên tòa theo mô hình này không phải là cuộc tranh tụng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội mà thực chất vẫn là sự tiếp tục của việc điều tra, thẩm định chứng cứ để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

Các yếu tố tranh tụng giữa các chủ thể buộc tội (cơ quan điều tra, công tố) và bên bào chữa (bị can, người bào chữa) tuy không nhiều nhưng có thể đã diễn ra trước khi Tòa án mở phiên tòa. - Mô hình tố tụng hỗn hợp là sự kết hợp giữa các yếu tố của mô hình tranh tụng và thẩm vấn được áp dụng tại Pháp, Nga, Trung Quốc… trong đó vai trò của luật sư được coi trọng hơn trong các giai đoạn tố tụng. Tòa án vẫn có trách nhiệm chứng minh và phiên tòa xét xử là giai đoạn điều tra công khai do Thẩm phán giữ vai trò chủ đạo. Các yếu tố tranh tụng không chỉ diễn ra tại Tòa án mà có thể đã được các chủ thể bên buộc tội, bào chữa thực hiện ở giai đoạn trước đó.

Trong giới khoa học, hiện cũng còn nhiều quan điểm khác nhau về tranh tụng; theo đó “Tranh tụng là quá trình tranh luận, trao đổi giữa các bên. Trong tranh tụng, các quan điểm pháp lý khác nhau được cọ sát và chân lý khách quan xuất hiện” [17, tr.126]; “ Tranh tụng trong TTHS được hiểu là quá trình đối trọng bình đẳng nhằm phủ định lẫn nhau giữa chức năng buộc tội và bào chữa” [30] hay “Tranh tụng là quá trình tồn tại, vận động và đấu tranh giữa hai chức năng đối trọng nhau, có quyền ngang nhau trong việc bảo vệ ý kiến, lập luận, lợi ích của phía bên kia: chức năng buộc tội và chức năng bào chữa [21, tr. 7 Từ các mô hình và những ý kiến, quan điểm về tranh tụng nêu trên cho thấy; dù thể hiện dưới hình thức nào, ở giai đoạn nào trong quá trình TTHS thì ít hay nhiều, các mô hình trên đều tồn tại yếu tố tranh tụng bởi chỉ có tranh tụng thì mới là đảm bảo cao nhất cho việc Tòa án xác định sự thật khách quan của vụ án. Như vậy, tranh tụng trong TTHS thực chất là quá trình đối chọi bình đẳng nhằm phủ định lẫn nhau giữa chức năng buộc tội và bào chữa ở các giai đoạn khác nhau của quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự.

Từ sự phân tích nêu trên có thể thấy rằng, tranh tụng trong TTHS là quá trình tranh luận bình đẳng, công khai về chứng cứ của vụ án và quan điểm áp dụng pháp luật giữa các chủ thể của bên buộc tội và bên bào chữa tham gia vào quá trình TTHS nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, đảm bảo xử lý vụ án đúng pháp luật. Khái niệm phiên tòa hình sự sơ thẩm Phiên tòa HSST là hình thức tố tụng của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự; đó là hình thức hoạt động của Tòa án ở cấp thấp nhất để xem xét và ra phán quyết lần đầu về toàn bộ vụ án hình sự theo trình tự, thủ tục mà pháp luật quy định. Phiên tòa HSST là nơi mà các bên thực hiện chức năng tố tụng của mình một cách công khai và đầy đủ nhất. KSV tại phiên tòa là người thực hiện chức năng buộc tội - thực hành quyền công tố tại phiên tòa; bị cáo và người bào chữa của họ thực hiện chức năng bào chữa theo các quy định của pháp luật TTHS.

Và cuối cùng, Tòa án nhân danh Nhà nước thực hiện chức năng xét xử- là chủ thể phán xét, xác định bị cáo có tội hay không có tội cũng như áp dụng loại và mức hình phạt cụ thể trong trường hợp bị cáo có tội. Như vậy, bản chất của hoạt động xét xử tại phiên tòa HSST chính là sự kiểm tra, đánh giá kết quả của hoạt động điều tra, truy tố trước đó để quyết định ra một bản án đúng quy định của pháp luật. Khái niệm tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Từ các nội dung nêu trên cho thấy, nếu tranh tụng trong TTHS là sự đối trọng nhằm phủ định lẫn nhau giữa bên buộc tội và bên gỡ tội thì tranh tụng tại phiên tòa HSST cũng là một giai đoạn của tranh tụng trong TTHS và ở giai đoạn này tranh tụng cũng là sự đối trọng nhằm phủ định lẫn nhau giữa bên buộc tội và gỡ tội nhưng sự khác biệt ở đây là đã có sự xuất hiện của Tòa án với vai trò là trọng tài 8 của hai bên tranh tụng. Vì vậy, phiên tòa HSST là nơi mà các bên thực hiện chức năng tố tụng của mình một cách công khai và đầy đủ nhất bởi đây là nơi hội tụ đầy đủ ba chức năng cơ bản của TTHS là: buộc tội, bào chữa và xét xử.

Các chức năng này có mối liên hệ mật thiết, hữu cơ với nhau trong đó chức năng buộc tội và bào chữa đồng thời được thực hiện công khai, cạnh tranh bình đẳng với nhau bởi tranh tụng không chỉ là yêu cầu của việc bảo đảm tính dân chủ, công bằng, bình đẳng giữa những người tham gia tố tụng với bên buộc tội (Viện kiểm sát- VKS) trong việc đưa ra chứng cứ, phân tích lập luận chứng cứ chứng minh cho quan điểm của mình mà kết quả tranh tụng tại tòa chính là căn cứ để HĐXX, bên buộc tội và bên bào chữa xác định sự thật vụ án được khách quan nhất. Theo Từ điển Luật học thì “Tranh tụng tại phiên tòa là những hoạt động tố tụng được tiến hành tại phiên tòa xét xử bởi hai bên tham gia tố tụng, nhằm bảo vệ ý kiến, luận điểm của mỗi bên và bác bỏ ý kiến, luận điểm của bên kia, dưới sự điều khiển, quyết định của Tòa án với vai trò trung gian, trọng tài” [50, tr. Tại phiên tòa HSST, chức năng buộc tội trực tiếp do kiểm sát viên (KSV), bị hại (trong trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu bị hại) thực hiện. KSV buộc tội thông qua bản cáo trạng, qua việc xét hỏi, luận tội và đưa ra các lý lẽ để tranh luận với bên bào chữa.

Bị hại được quyền trình bày ý kiến, đưa ra các chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Chức năng bào chữa tại phiên tòa HSST chủ yếu do bị cáo, người bào chữa, người đại diện hợp pháp của (bị cáo, pháp nhân thương mại) thực hiện. Tòa án (HĐXX) không phải là một bên trong cuộc tranh tụng mà chỉ là trọng tài giữa các bên tranh tụng.