Chương 1: Các vấn đề lý luận về tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm - Chương 2: Thực trạng pháp luật về tranh tụng và thực tiễn tranh tụng ở các Tòa án quân sự Quân khu 2 - Chương 3: Yêu cầu và các giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm 5 Chƣơng 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM 1. Khái niệm tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm trong tố tụng hình sự 1. Một số khái niệm liên quan đến nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm 1. Khái niệm tranh tụng trong tố tụng hình sự Tranh tụng trong TTHS là một phạm trù rộng, liên quan đến cả quá trình tố tụng từ điều tra, truy tố đến xét xử và hiện nay còn có nhiều ý kiến, tranh luận khác nhau giữa các nhà nghiên cứu.
Dưới góc độ ngôn ngữ, theo nghĩa Hán- Việt, “tranh tụng” là sự kết hợp giữa hai từ “tranh luận” và “tố tụng”, vì vậy tranh tụng có nghĩa là tranh luận trong tố tụng. Tranh luận là tranh cãi, bàn luận để tìm ra lẽ phải, tố tụng là việc giải quyết tranh chấp giữa các bên theo trình tự, thủ tục luật định. Trong tiếng Việt, tranh tụng là “thưa kiện nhau để giành lẽ phải” [3, tr. Trong tiếng Anh, tranh tụng (litigate against one another) [4, tr.1142] tức là khởi kiện hay cáo buộc người khác.
Trong tiếng Pháp, tranh tụng (se poursuivre en justice) [51, tr.1016] tức là các bên kiện tụng hay cáo buộc lẫn nhau. Như vậy, về ngôn ngữ, tranh tụng là sự kiện tụng hay cáo buộc lẫn nhau giữa các bên có lợi ích đối lập nhau. Dưới góc độ pháp luật thì “Tranh tụng là các hoạt động tố tụng được thực hiện bởi các bên tham gia tố tụng (bên buộc tội và bên bị buộc tội) có quyền bình đẳng với nhau trong việc thu thập, đưa ra chứng cứ để bảo vệ các quan điểm và lợi ích của mình, phản bác lại các quan điểm và lợi ích của phía đối lập” [50, tr. Tranh tụng trong TTHS là một khái niệm quen thuộc và là một trong những nguyên tắc cơ bản của TTHS đã được áp dụng phổ biến ở các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ cũng như châu Âu lục địa.
Với Việt Nam, kể từ BLTTHS năm 2003 trở về trước, chúng ta chưa quy định tranh tụng là một nguyên tắc trong TTHS mà các yếu tố của tranh tụng được quy định lồng ghép trong các nguyên tắc khác của BLTTHS. Dưới góc độ pháp lý thì tranh tụng chỉ diễn ra trong quá trình tố tụng, do đó tranh tụng trong TTHS cần được hiểu theo ba nghĩa (quá trình tranh tụng, nguyên tắc tranh tụng và mô hình tranh tụng) trong đó vấn đề tranh tụng (quan niệm, phạm vi, giới hạn, vai trò vị trí của chủ thể tham gia tranh tụng…) lại bị chi phối bởi mô 6 hình tố tụng. Tham khảo pháp luật TTHS của một số nước cho thấy, hiện nay cơ bản đang tồn tại ba mô hình: - Với các nước theo hệ thống án lệ (common law) như Anh, Mỹ, Úc và một số quốc gia chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh- Mỹ áp dụng theo mô hình tố tụng tranh tụng trong đó có sự phân chia rạch ròi giữa ba chức năng: buộc tội, bào chữa và xét xử. Tòa án hầu như không xét hỏi mà chỉ điều khiển phiên tòa, nghe các bên tranh tụng và đóng vai trò là trọng tài phán quyết.
Việc tranh tụng giữa bên buộc tội và bào chữa chỉ được diễn ra tại Tòa án. - Với các nước theo hệ thống luật lục địa (legal law) ở châu Âu lục địa, các nước Mỹ La tinh và một số nước châu Á áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn (xét hỏi) trong đó đề cao vai trò của Thẩm phán không những trong xét xử mà cả trong quá trình điều tra, thẩm tra chứng cứ. Tòa án không chỉ là trọng tài mà còn tích cực tham gia vào quá trình chứng minh; vai trò của buộc tội và bào chữa khá mờ nhạt. Phiên tòa theo mô hình này không phải là cuộc tranh tụng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội mà thực chất vẫn là sự tiếp tục của việc điều tra, thẩm định chứng cứ để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.
Các yếu tố tranh tụng giữa các chủ thể buộc tội (cơ quan điều tra, công tố) và bên bào chữa (bị can, người bào chữa) tuy không nhiều nhưng có thể đã diễn ra trước khi Tòa án mở phiên tòa. - Mô hình tố tụng hỗn hợp là sự kết hợp giữa các yếu tố của mô hình tranh tụng và thẩm vấn được áp dụng tại Pháp, Nga, Trung Quốc… trong đó vai trò của luật sư được coi trọng hơn trong các giai đoạn tố tụng. Tòa án vẫn có trách nhiệm chứng minh và phiên tòa xét xử là giai đoạn điều tra công khai do Thẩm phán giữ vai trò chủ đạo. Các yếu tố tranh tụng không chỉ diễn ra tại Tòa án mà có thể đã được các chủ thể bên buộc tội, bào chữa thực hiện ở giai đoạn trước đó.
Trong giới khoa học, hiện cũng còn nhiều quan điểm khác nhau về tranh tụng; theo đó “Tranh tụng là quá trình tranh luận, trao đổi giữa các bên. Trong tranh tụng, các quan điểm pháp lý khác nhau được cọ sát và chân lý khách quan xuất hiện” [17, tr.126]; “ Tranh tụng trong TTHS được hiểu là quá trình đối trọng bình đẳng nhằm phủ định lẫn nhau giữa chức năng buộc tội và bào chữa” [30] hay “Tranh tụng là quá trình tồn tại, vận động và đấu tranh giữa hai chức năng đối trọng nhau, có quyền ngang nhau trong việc bảo vệ ý kiến, lập luận, lợi ích của phía bên kia: chức năng buộc tội và chức năng bào chữa [21, tr. 7 Từ các mô hình và những ý kiến, quan điểm về tranh tụng nêu trên cho thấy; dù thể hiện dưới hình thức nào, ở giai đoạn nào trong quá trình TTHS thì ít hay nhiều, các mô hình trên đều tồn tại yếu tố tranh tụng bởi chỉ có tranh tụng thì mới là đảm bảo cao nhất cho việc Tòa án xác định sự thật khách quan của vụ án. Như vậy, tranh tụng trong TTHS thực chất là quá trình đối chọi bình đẳng nhằm phủ định lẫn nhau giữa chức năng buộc tội và bào chữa ở các giai đoạn khác nhau của quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự.
Từ sự phân tích nêu trên có thể thấy rằng, tranh tụng trong TTHS là quá trình tranh luận bình đẳng, công khai về chứng cứ của vụ án và quan điểm áp dụng pháp luật giữa các chủ thể của bên buộc tội và bên bào chữa tham gia vào quá trình TTHS nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, đảm bảo xử lý vụ án đúng pháp luật. Khái niệm phiên tòa hình sự sơ thẩm Phiên tòa HSST là hình thức tố tụng của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự; đó là hình thức hoạt động của Tòa án ở cấp thấp nhất để xem xét và ra phán quyết lần đầu về toàn bộ vụ án hình sự theo trình tự, thủ tục mà pháp luật quy định. Phiên tòa HSST là nơi mà các bên thực hiện chức năng tố tụng của mình một cách công khai và đầy đủ nhất. KSV tại phiên tòa là người thực hiện chức năng buộc tội - thực hành quyền công tố tại phiên tòa; bị cáo và người bào chữa của họ thực hiện chức năng bào chữa theo các quy định của pháp luật TTHS.
Và cuối cùng, Tòa án nhân danh Nhà nước thực hiện chức năng xét xử- là chủ thể phán xét, xác định bị cáo có tội hay không có tội cũng như áp dụng loại và mức hình phạt cụ thể trong trường hợp bị cáo có tội. Như vậy, bản chất của hoạt động xét xử tại phiên tòa HSST chính là sự kiểm tra, đánh giá kết quả của hoạt động điều tra, truy tố trước đó để quyết định ra một bản án đúng quy định của pháp luật. Khái niệm tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Từ các nội dung nêu trên cho thấy, nếu tranh tụng trong TTHS là sự đối trọng nhằm phủ định lẫn nhau giữa bên buộc tội và bên gỡ tội thì tranh tụng tại phiên tòa HSST cũng là một giai đoạn của tranh tụng trong TTHS và ở giai đoạn này tranh tụng cũng là sự đối trọng nhằm phủ định lẫn nhau giữa bên buộc tội và gỡ tội nhưng sự khác biệt ở đây là đã có sự xuất hiện của Tòa án với vai trò là trọng tài 8 của hai bên tranh tụng. Vì vậy, phiên tòa HSST là nơi mà các bên thực hiện chức năng tố tụng của mình một cách công khai và đầy đủ nhất bởi đây là nơi hội tụ đầy đủ ba chức năng cơ bản của TTHS là: buộc tội, bào chữa và xét xử.
Các chức năng này có mối liên hệ mật thiết, hữu cơ với nhau trong đó chức năng buộc tội và bào chữa đồng thời được thực hiện công khai, cạnh tranh bình đẳng với nhau bởi tranh tụng không chỉ là yêu cầu của việc bảo đảm tính dân chủ, công bằng, bình đẳng giữa những người tham gia tố tụng với bên buộc tội (Viện kiểm sát- VKS) trong việc đưa ra chứng cứ, phân tích lập luận chứng cứ chứng minh cho quan điểm của mình mà kết quả tranh tụng tại tòa chính là căn cứ để HĐXX, bên buộc tội và bên bào chữa xác định sự thật vụ án được khách quan nhất. Theo Từ điển Luật học thì “Tranh tụng tại phiên tòa là những hoạt động tố tụng được tiến hành tại phiên tòa xét xử bởi hai bên tham gia tố tụng, nhằm bảo vệ ý kiến, luận điểm của mỗi bên và bác bỏ ý kiến, luận điểm của bên kia, dưới sự điều khiển, quyết định của Tòa án với vai trò trung gian, trọng tài” [50, tr. Tại phiên tòa HSST, chức năng buộc tội trực tiếp do kiểm sát viên (KSV), bị hại (trong trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu bị hại) thực hiện. KSV buộc tội thông qua bản cáo trạng, qua việc xét hỏi, luận tội và đưa ra các lý lẽ để tranh luận với bên bào chữa.
Bị hại được quyền trình bày ý kiến, đưa ra các chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Chức năng bào chữa tại phiên tòa HSST chủ yếu do bị cáo, người bào chữa, người đại diện hợp pháp của (bị cáo, pháp nhân thương mại) thực hiện. Tòa án (HĐXX) không phải là một bên trong cuộc tranh tụng mà chỉ là trọng tài giữa các bên tranh tụng.
