Chương 1 VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA THỐNG KÊ CÁC TỘI DANH ĐÃ XÉT XỬ 1. Khái niệm, đặc điểm, các thông số của tình hình tội phạm 1. Khái niệm và đặc điểm của tình hình tội phạm Tình hình tội phạm là một thuật ngữ đặc thù của tội phạm học. Nghiên cứu về THTP giúp ta hiểu được bức tranh chung về tội phạm trong một khoảng thời gian ở một không gian nhất định.
Trong lịch sử phát triển của khoa học nghiên cứu về tội phạm học có nhiều khái niệm về THTP. Khái niệm tình hình tội phạm là một thuật ngữ khoa học và đồng thời là một thuật ngữ được dùng trong ngôn ngữ thông dụng. Đó chính là khái niệm cơ bản đầu tiên của khoa học tội phạm học. Cũng như mọi khái niệm khoa học khác, khái niệm tình hình tội phạm có những chức năng như: chức năng lôgích, chức năng nhận thức, chức năng đánh giá.
Nghiên cứu về tình hình tội phạm và các thông số về tình hình tội phạm, cho thấy có nhiều khái niệm khá tương đồng, như: “Tình hình tội phạm là hiện tượng tâm - sinh lý xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được thể hiện thông qua tổng thể các hành vi phạm tội cùng với các chủ thể đã thực hiện các hành vi đó trong một thời gian và không gian nhất định” [44. “Tình hình tội phạm là thực trạng và diễn biến của tội phạm đã xảy ra trong đơn vị không gian và đơn vị thời gian nhất định” (Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Tội phạm học, Nxb, CAND, Hà Nội, 2015, tr. Các công trình nghiên cứu về tội phạm học cho rằng để có cơ sở cho việc đưa ra một định 6 nghĩa về tội phạm học, trước hết cần tìm hiểu các dấu hiệu và thuộc tính của nó. Qua nghiên cứu, tác giả đồng tình với quan điểm nghiên cứu lý luận về tình hình tội phạm và khái niệm về tình hình tội phạm: “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự, được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định” [32,tr 60].
Từ khái niệm trên cho thấy, tình hình tội phạm, trước hết là một hiện tượng xã hội - dấu hiệu này nói nên bản chất xã hội của tình hình tội phạm. Chính từ những hành vi phạm tội do con người sống trong xã hội thực hiện, chống đối lại toàn bộ xã hội hay một công dân, một bộ phận xã hội hoặc một bộ phận người thống trị xã hội, mà suy cho cùng chống đối lại chính cả bản thân họ, đã hình thành một hiện tượng xã hội; do đó, tình hình tội phạm là một hiện tượng có sự biểu hiện tiêu cực, là mặt trái của xã hội và nó có tính độc lập tương đối. Nghiên cứu tình hình tội phạm thể hiện dấu hiệu về không gian và thời gian của tình hình tội phạm; xác định rõ quy mô của hiện tượng trên địa bàn một địa bàn đơn vị hành chính và khoảng thời gian nhất định, thể hiện một giai đoạn phát triển nhất định của nó. Hay nói cách khác, thì tình hình tội phạm, trước hết là một hiện tương xã hội, vì nó tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc trong xã hội, có nội dung xã hội, có nguyên nhân trong xã hội, vì với tính cách là một biểu hiện, là mặt trái của xã hội, có mối liên hệ, quan hệ chặt chẽ, biện chứng của hiện tượng đó với các hiện tượng xã hội khác, với các điều kiện tồn tại của xã hội.
Tình hình tội phạm thể hiện đặc điểm định lượng và định tính thể hiện trong không gian và thời gian, cụ thể ở mỗi thời kỳ, mỗi vùng, lãnh thổ - hành chính nhất định. Tình hình tội phạm ở Việt Nam có những đặc điểm, sự thể hiện, biểu hiện khác nhau trong các giai đoạn lịch sử phát triển khác nhau. Trong đó, các nhà nghiên cứu đã phân thành các giai đoạn cơ bản: Tình hình tội phạm ở Việt Nam trong giai đoạn từ Cánh mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1954; giai đoạn từ 1955 đến năm 1975; giai đoạn từ năm 1976 đến năm 1985; giai đoạn từ năm 1986 đến nay. Nghiên cứu các giai đoạn này cho thấy thực trạng, diễn biến, cơ cấu và 7 tính chất của tình hình tội phạm ở Việt Nam luôn gắn với những biến đổi, thay đổi về mọi mặt diễn ra trong đời sống của xã hội nước ta.
Trong đó, tình hình tội phạm ở nước ta trong giai đoạn từ năm 1986 đến nay chịu sự tác động rất lớn của những biến đổi khác nhau trong đời sống xã hội, do vậy có những biến động rất lớn, các tội xâm phạm sở hữu, các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm và danh dự của con người chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu của tình hình tội phạm, có một số loại tội phạm cụ thể tăng đột biến, đặc biệt là từ năm 1989 đến năm 1993. Do có sự phát triển của cơ chế thị trường có nhiều tội phạm giảm một cách rõ rệt và có chiều hướng triệt tiêu. Đến năm 2020, tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp; trong đó, số vụ án về trật tự xã hội, ma túy tiếp tục tăng (nhiều vụ vận chuyển trái phép ma túy tổng hợp với số lượng đặc biệt lớn; tội phạm hình sự có tổ chức núp bóng doanh nghiệp, “bảo kê”, “tín dụng đen); phát hiện, bắt giữ một số vụ phạm tội có tổ chức, xuyên quốc gia; khởi tố ”; xảy ra nhiều vụ giết người có tính chất rất côn đồ, manh động, mất nhân tính; nhiều vụ tổ chức, môi giới cho người khác xuất cảnh, nhập cảnh hoặc ở lại Việt Nam trái phép; chống người thi hành nhiệm vụ phòng, chống dịch bệnh Covid-19 gây bức xúc dư luận; vi phạm an toàn giao thông xảy ra nhiều vụ đặc biệt nghiêm trọng, làm chết và bị thương nhiều người. Tội phạm liên quan đến tệ nạn xã hội, như: hành vi đánh bạc, tổ chức đánh bạc thông qua mạng internet vẫn diễn biến rất phức tạp; các tội Chứa mại dâm, Môi giới mại dâm, Mua dâm người chưa thành niên, tăng về số vụ, phát hiện nhiều đường dây mại dâm chuyên nghiệp, sử dụng công nghệ cao để phục vụ cho việc mua, bán dâm;.
Trong năm 2020, một số nhóm tội phạm giảm nhiều, như: Tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, tuy nhiên các thế lực thù địch trong và ngoài nước tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động chống phá Đảng, Nhà nước nhằm lật đổ chính quyền nhân dân theo hướng cực đoan hơn; tội phạm tham nhũng, chức vụ chủ yếu xảy ra trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, đầu tư công, nhiều vụ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, làm thất thoát lớn tài sản của Nhà nước (qua thực trạng, diễn biến, cơ cấu, tính chất của tình hình tội phạm tham nhũng, Đảng, Nhà 8 nước đã đặt ra yêu cầu về đánh giá thực trạng, dự báo tình hình tội phạm tham nhũng xảy ra trong chính các cơ quan có chức năng chống tham nhũng, cơ quan bảo vệ pháp luật và đề ra giải pháp thiết thực, hiệu quả để phòng, chống trong thời gian tới); tội phạm kinh tế cấu chẽ với tội phạm về trật tự xã hội; tiếp tục phát hiện nhiều vụ buôn bán hàng giả, buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới là dược liệu, trang thiết bị, vật tư y tế, tiền tệ. Cùng với sự xuất hiện đại dịch Covid-19 đã phát sinh nhiều vụ án hình sự liên quan đến công tác phòng, chống dịch bệnh; đáng lưu ý, một số đối tượng thuộc cơ quan chức năng đã lợi dụng việc mua thiết bị, vật tư y tế phòng, chống dịch để thực hiện hành vi chiếm đoạt tiền của Nhà nước gây bức xúc dư luận; nhiều đối tượng có hành vi chứa chấp, đưa người nước ngoài nhập cảnh trái phép vào Việt Nam tiềm ẩn nguy cơ lây lan dịch bệnh. Qua khái niệm tình hình tội phạm, ta thấy được mối quan hệ giữa hiện tượng và bản chất nên khi nghiên cứu đặc điểm của tình hình tội phạm thì ta thấy được giá trị lý luận và thực tiễn, từ đó có được sự đánh giá đầy đủ và toàn diện tính nghiêm trọng của tội phạm đã xảy ra, nghiêm trọng về mức độ cũng như nghiêm trọng về tính chất. Đặc điểm chung của THTP được cấu thành từ số lượng của tất cả các tội phạm riêng lẻ đã được thực hiện trong một giai đoạn và ở một xã hội nhất định.
THTP không phải là tổng số về số học của các tội phạm mà là tổng hợp hữu cơ, biện chứng các tội phạm đó, các yếu tố cấu thành nó có mối liên hệ lẫn nhau và quyết định lẫn nhau. Sự thống nhất biện chứng của tất các các yếu tố cấu thành tình hình tội phạm còn biểu hiện ở các thông số về lượng và các thông số về chất của nó. Việc nhận thức các thông số về lượng và về chất của THTP, việc làm sáng tỏ bản chất, các qui luật phát triển của chúng… là một trong những yếu tố rất quan trọng của việc nghiên cứu THTP với tư cách là một hiện tượng xã hội. Các thông số (chỉ số) của tình hình tội phạm Tình hình tội phạm được biểu hiện ở các thông số về lượng và những chỉ số về chất của tình hình tội phạm.
Những thông số về lượng của tình hình tội 9 phạm là thực trạng (mức độ) và động thái (diễn biến) của tình hình tội phạm; những chỉ số về chất của tình hình tội phạm là cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm. “Phần hiện của tình hình tội phạm là toàn bộ những hành vi phạm tội và chủ thể của các hành vi đó đã bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự ở từng đơn vị hành chính - lãnh thổ hay trên phạm vi toàn quốc, trong những khoảng thời gian nhất định và được ghi nhận kịp thời trong thống kê hình sự”.