Chương 1: Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến. Vị trí và vai trò của Tòa án hiến pháp trong bộ máy nhà nước Chương 2: Mô hình tòa án hiến pháp của một số quốc gia điển hình Chương 3: Mô hình bảo hiến ở Việt Nam và việc xây dựng Tòa án Hiến pháp ở Việt Nam trong tương lai 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 SỰ CẦN THIẾT PHẢI CÓ CƠ CHẾ BẢO HIẾN VÀ VỊ TRÍ, VAI TRÕ CỦA TÕA ÁN HIẾN PHÁP TRONG BỘ MÁY NHÀ NƢỚC 1. Sự cần thiết phải có cơ chế bảo hiến Hiến pháp là nền tảng pháp lý, căn cứ chủ đạo đối với việc ban hành toàn bộ các văn bản pháp lý khác của Nhà nước, là cơ sở định hướng hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội cũng như hành vi ý thức pháp luật của mỗi công dân. Chính vì vậy Hiến pháp luôn được coi là đạo luật của mỗi quốc gia, các văn bản Luật và luật không được trái với Hiến pháp.
Bảo hiến hiểu theo nghĩa hẹp: bảo hiến (bảo vệ hiến pháp) về ý nghĩa cốt lõi được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật, là xem xét xem những đạo luật được đưa ra có phù hợp với tinh thần và nội dung của Hiến pháp hay không. Những người dân bình thường không có khả năng vi phạm Hiến pháp bởi lẽ đối tượng điều chỉnh theo nghĩa hẹp nhất của Hiến pháp là sự giới hạn quyền lực nhà nước. Theo cách hiểu này, bảo hiến không nhằm vào các văn bản dưới luật. Sự bảo hiến chỉ nhằm vào những đạo luật do Quốc hội đưa ra.
Bảo hiến hiểu theo nghĩa rộng: bảo hiến được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi của các định chế chính trị được quy định trong Hiến pháp. Thực tiễn của chế độ bảo hiến ở các nước cho thấy, các định chế bảo hiến được sinh ra không chỉ đơn thuần là kiểm soát tính hợp hiến của hành vi lập pháp. Toà án Hiến pháp ở nhiều quốc gia châu Âu bên cạnh việc kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật của Nghị viện còn thực hiện nhiều chức 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng khác để bảo vệ nội dung và tinh thần của Hiến pháp như giải quyết tranh chấp giữa lập pháp và hành pháp, giữa liên bang và tiểu bang, giữa trung ương và địa phương; kiểm soát tính hợp hiến trong hành vi của Tổng thống cũng như của các quan chức trong bộ máy hành pháp. Cơ chế bảo hiến hiểu theo nghĩa rộng: cơ chế bảo hiến là toàn bộ những yếu tố, phương tiện, phương cách và biện pháp nhằm bảo đảm cho Hiến pháp được tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra.
Cơ chế bảo hiến hiểu theo nghĩa hẹp: cơ chế bảo hiến là một thiết chế được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc và quy định của pháp luật để thực hiện các biện pháp nhằm bảo đảm cho Hiến pháp được tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra. Theo xu hướng phát triển tất yếu của xã hội, có hành vi vi phạm pháp luật thì cũng sẽ có những điều, hành vi mà chúng ta gọi là vi hiến (vi phạm Hiến pháp). Vì vậy cũng cần có những quy định, thiết chế để bảo vệ Hiến pháp, mà một mô hình được coi là truyền thống và hiệu quả nhất vẫn là hệ thống Tòa án. Tuy nhiên, vì Hiến pháp là một thiết chế đặc biệt của Nhà nước nên vấn đề bảo vệ Hiến pháp cũng phải được coi là một thiết chế đặc biệt như vậy.
Và tòa án hiến pháp cũng được coi là một mô hình tòa án đặc biệt. Các quốc gia có Tòa án hiến pháp độc lập gồm: Hiện nay, trên thế giới đã có rất nhiều quốc gia có Tòa án Hiến pháp độc lập khoảng hơn 60 quốc gia. Mỗi quốc gia đều chọn cho mình một mô hình phù hợp với điều kiện lịch sử và xã hội của mình. Bản thống kê dưới đây sẽ minh chứng điều này: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Albania Cộng hòa Séc Latvia Slovakia Armenia Ecuador Litva Slovenia Áo Ai Cập Cộng hòa Macedonia Nam Phi Azerbaijan Pháp Madagascar Tây Ban Nha Belarus Gruzia Mali Tajikistan Bỉ Đức Moldova Thái Lan Bosna và Hercegovina Hy Lạp Mông Cổ Thổ Nhĩ Kỳ Bulgaria Guatemala Ba Lan Turkmenistan Trung Phi Hungary Bồ Đào Nha Uganda Chile Ý Romania Ukraina Colombia Kazakhstan Nga Uzbekistan Congo Hàn Quốc Serbia Croatia Kyrgyzstan Trải qua gần một trăm năm tồn tại và phát triển, mô hình Tòa án Hiến pháp đã đáp ứng được đòi hỏi của xu hướng phát triển của Luật Hiến pháp trên thế giới.
Vị trí, vai trò của Tòa án Hiến pháp trong bộ máy nhà nƣớc 1.1 Vị trí, vai trò của tòa án Hiến pháp Hiện nay, trên thế giới vẫn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về vị trí của Tòa án Hiến pháp trong bộ máy nhà nước. Bởi lẽ, xét cho cùng thì Tòa án hiến pháp cũng là một tòa án có chức năng tư pháp trong hệ thống tư pháp của các quốc gia. Chính vì thế mà quan điểm này cho rằng không nên tách Tòa án Hiến pháp ra khỏi nhánh quyền lực tư pháp vì hoạt động của Tòa án hiến pháp cũng phải tuân theo trình tự thủ tục nhất định và gần giống như các tòa án có thẩm quyền chung. Trái với quan điềm này là quan điểm cho rằng hoạt động của tòa án không nên phụ thuộc vào bất cứ nhánh quyền lực nào trong 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp bởi bản thân nó đã hàm chứa sự độc lập nhất định, là một thiết chế đảm bảo cho quyền lập hiến.
Trước đây, trong nhiều tài liệu pháp lý, hoạt động bảo hiến được hiểu là sự giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Đến nay, khái niệm này được hiểu rộng hơn, theo đó hoạt động bảo hiến không chỉ là sự kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật mà còn bao gồm nhiệm vụ bảo vệ đảm tính tối cao của hiến pháp như là nền tảng của hệ thống pháp luật quốc gia, bảo đảm các quyền hiến định, mối quan hệ hữu cơ giữa các cơ quan trong tổ chức bộ máy nhà nước. Khái niệm cơ chế bảo hiến cũng có nội hàm rộng hơn, bao gồm toàn bộ các thiết chế, phương tiện, nguyên tắc, hình thức, phương thức, phương pháp, biện pháp tổ chức và thực hiện các hoạt động sau: Giải thích Hiến pháp để bảo đảm cho các nguyên tắc, quy định của Hiến pháp được nhận thức và thực hiện một cách thống nhất. Kiểm tra và giám sát hoạt động của cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm bảo đảm sự thống thống, phối hợp và có sự cân bằng quyền lực, làm cho nhánh quyền lập pháp phải phục tùng quyền lập hiến quyền hành pháp và quyền tư pháp phải phục tùng quyền lập hiến và quyền lập pháp.
Hạn chế quyền lực của các cơ quan nhà nước, bảo đảm cho các chủ thể quyền lực hoạt động theo đúng chức năng và thẩm quyền theo quy định của hiến pháp và pháp luật. Kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật và điều ước quốc tế, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật theo nguyên tắc bảo đảm tính ối cao của hiến pháp. Kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của hiến pháp về quyền con người, quyền công dân, bảo đảm các giá trị nhân bản của Hiến pháp, chủ quyền nhân dân và giải quyết đúng đắn mới quan hệ giữa nhà nước và các cá 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phát hiện và giải quyết các vấn đề phát sinh về thẩm quyền giữa cơ quan nhà nước và các cá nhân có thẩm quyền các xung đột pháp luật luật có biểu hiện vi hiến, các khiếu kiện của công dân đối với cơ quan nhà nước và cá nhân có thẩm quyền về các quyết định, hành vi có biểu hiện vi hiến.
Có thể nói trong tất cả các hoạt động bảo hiến nêu trên thì hoạt động quan trọng nhất là kiểm tra, giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hoạt động của cơ quan nhà nước, các cá nhân có thẩm quyền. Vì vậy việc thành lập cơ quan bảo hiến là một yêu cầu khách quan và cấp thết hiện nay nhằm duy rì bảo vệ chế độ chính trị, đảm bảo nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, chống lại sự vi phạm thẩm quyền, lạm quyền.2 Đặc điểm của tòa án hiến pháp Hiện nay Tòa án hiến pháp được thành lập ở nhiều nước theo các chế độ chính trị khác nhau trên thế giới. Do đặc thù, lịch sử phát triển, văn hóa của các quốc gia là khác nhau nên việc thành lập Tòa án hiến pháp cũng như hoạt động của Tòa án hiến pháp ở các quốc gia có sự khác nhau. Mô hình cơ quan bảo hiến ở các quốc gia khác nhau phụ thuộc vào chế độ chính trị của mỗi quốc gia đó, tuy nhiên đều tựu trung lại một số các đặc điểm sau: Tòa án Hiến pháp thường được thành lập ở các quốc gia có ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp được phân chia tương đối rõ rệt và độc lập.
Các quốc gia như vậy thường là các nước theo thể chế độ đại nghị. Về thẩm quyền, Tòa án Hiến pháp được coi là cơ quan duy nhất có thẩm quyền giám sát hiến pháp, kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật do nghị viên ban hành. Đây được coi là điểm khác biệt cơ bản, bởi tòa án hiến pháp chỉ giải quyết các vụ việc về hiến pháp,hoàn toàn không xét xử các vụ án hình sự, dân sự.thông thường và cũng không có các chức năng phúc thẩm, tái thẩm như Tòa án tối cao. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.