Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Hoàn Thiện

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ chế bảo vệ hiến pháp ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Bùi Thành Cương
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO VỆ HIẾN PHÁP
• 1.1. Vị trí, vai trò của Hiến pháp
• 1.2. Vi phạm Hiến pháp và các loại hình vi phạm Hiến pháp
• 1.3. Bảo vệ Hiến pháp và cơ chế bảo hiến
• 1.4. Khái niệm bảo hiến
• 1.5. Mô hình cơ quan bảo hiến
• 1.6. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Chủ thể vi phạm Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.2. Cơ chế ngăn ngừa, xử lý hành vi vi phạm Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Sự cần thiết hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Xuất phát từ định hướng chỉ đạo của Đảng và nhà nước
• 3.3. Xuất phát từ nhu cầu khắc phục những hạn chế trong hoạt động bảo hiến hiện nay
• 3.4. Xuất phát từ tình trạng yếu kém của quá trình hội nhập quốc tế và xu thế của thời đại
• 3.5. Lý do của việc Quốc hội không thông qua được một thiết chế bảo hiến riêng
• 3.6. Quan điểm, giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt Nam hiện nay
• 3.7. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước để bảo vệ Hiến pháp
• 3.8. Vấn đề xây dựng một thiết chế bảo hiến độc lập
• 3.9. Nâng cao vai trò của các chủ thể quan trọng trong bảo vệ Hiến pháp
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Vai Trò và Ý Nghĩa

Hiến pháp, đạo luật gốc của quốc gia, đóng vai trò then chốt trong việc xác định cơ cấu tổ chức, thẩm quyền của bộ máy nhà nước và bảo vệ quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân. Từ góc độ chính trị, Hiến pháp là tuyên ngôn về chủ quyền quốc gia, hợp pháp hóa chính quyền và thiết lập cơ chế vận hành quyền lực. Về mặt pháp lý, nó là công cụ tối thượng để kiểm soát quyền lực nhà nước, đảm bảo tính tối thượng của pháp luật. Montesquieu từng nhấn mạnh vai trò của Hiến pháp trong việc tổ chức và cân bằng quyền lực, biến quyền lực thành một hiện tượng ôn hòa, phục vụ lợi ích chung. Do đó, bảo vệ hiến pháp là yếu tố then chốt để xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự, nơi quyền lực được kiểm soát và quyền của người dân được bảo vệ.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Hiến pháp Việt Nam

Hiến pháp được xem là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất, do Quốc hội thông qua. Nó quy định những vấn đề quan trọng nhất của nhà nước, bao gồm tổ chức, hoạt động và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước, cũng như quyền và nghĩa vụ của công dân. Hiến pháp không chỉ là văn bản pháp lý mà còn là biểu tượng chính trị, thể hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Theo Từ điển Luật học, Hiến pháp là văn kiện cơ bản quy định tổ chức Nhà nước và việc điều hành quyền lực.

1.2. Vị trí vai trò của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật

Hiến pháp có vị trí tối thượng trong hệ thống pháp luật, là cơ sở để xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật khác. Mọi văn bản pháp luật đều phải phù hợp với Hiến pháp, nếu không sẽ bị coi là vô hiệu. Hiến pháp đóng vai trò định hướng cho sự phát triển của hệ thống pháp luật, đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ. Hiến pháp là nền tảng pháp lý cho việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

1.3. Mối quan hệ giữa Hiến pháp và các đạo luật khác

Hiến pháp là đạo luật gốc, các đạo luật khác phải tuân thủ và phù hợp với Hiến pháp. Các đạo luật cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp, tạo thành hệ thống pháp luật hoàn chỉnh. Mọi đạo luật trái với Hiến pháp đều không có hiệu lực. Việc giải thích Hiến pháp có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật.

II. Nhận Diện Vi Phạm Hiến Pháp Thách Thức và Hậu Quả Pháp Lý

Mặc dù đã trải qua năm bản Hiến pháp, hoạt động bảo vệ hiến pháp ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Một trong những nguyên nhân là do chưa có nghiên cứu sâu sắc về các hành vi vi phạm Hiến pháp và dấu hiệu nhận biết. Việc xác định rõ các hành vi vi phạm Hiến pháp là cơ sở để xây dựng cơ chế bảo vệ hiệu quả. Vi phạm Hiến pháp không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn là vi phạm các nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của công dân. Do đó, việc ngăn ngừa và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm Hiến pháp là yêu cầu cấp thiết.

2.1. Khái niệm và dấu hiệu của vi phạm Hiến pháp

Vi phạm Hiến pháp là hành vi xâm phạm đến các quy định của Hiến pháp, làm ảnh hưởng đến tính tối thượng của Hiến pháp và các nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền. Dấu hiệu của vi phạm Hiến pháp bao gồm: hành vi trái với quy định của Hiến pháp, chủ thể thực hiện hành vi có thẩm quyền, hành vi gây ra hậu quả tiêu cực cho xã hội.

2.2. Các loại hình vi phạm Hiến pháp phổ biến ở Việt Nam

Các loại hình vi phạm Hiến pháp phổ biến bao gồm: ban hành văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp, thực hiện hành vi xâm phạm quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp bảo vệ, không tuân thủ các quy định về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Việc xác định rõ các loại hình vi phạm Hiến pháp là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa và xử lý hiệu quả.

2.3. Hậu quả pháp lý của vi phạm Hiến pháp

Hậu quả pháp lý của vi phạm Hiến pháp có thể bao gồm: văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp bị hủy bỏ, hành vi xâm phạm quyền con người, quyền công dân phải bị xử lý theo quy định của pháp luật, cá nhân, tổ chức vi phạm phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Việc xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm Hiến pháp là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người dân.

III. Thực Trạng Bảo Vệ Hiến Pháp ở Việt Nam Điểm Mạnh và Yếu

Hiện nay, cơ chế bảo vệ hiến pháp ở Việt Nam được thực hiện thông qua nhiều chủ thể khác nhau, bao gồm Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án và Viện Kiểm sát. Tuy nhiên, cơ chế này còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc thiếu một thiết chế chuyên trách về bảo hiến là một trong những nguyên nhân chính. Bên cạnh đó, nhận thức về vai trò của Hiến pháp và ý thức tuân thủ Hiến pháp của một bộ phận cán bộ, công chức và người dân còn hạn chế. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả hoạt động bảo vệ Hiến pháp.

3.1. Các chủ thể tham gia bảo vệ Hiến pháp hiện nay

Quốc hội có quyền giám sát tối cao việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Chủ tịch nước có quyền công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh. Chính phủ có trách nhiệm thi hành Hiến pháp và pháp luật. Tòa án có thẩm quyền xét xử các vụ án liên quan đến vi phạm Hiến pháp. Viện Kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật trong hoạt động tư pháp.

3.2. Đánh giá hiệu quả của cơ chế bảo vệ Hiến pháp hiện hành

Cơ chế bảo vệ Hiến pháp hiện hành còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hiệu quả hoạt động của các chủ thể tham gia bảo vệ Hiến pháp còn chưa cao. Việc thiếu một thiết chế chuyên trách về bảo hiến là một trong những nguyên nhân chính.

3.3. Những tồn tại hạn chế trong thực tiễn bảo vệ Hiến pháp

Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn bảo vệ Hiến pháp bao gồm: nhận thức về vai trò của Hiến pháp và ý thức tuân thủ Hiến pháp của một bộ phận cán bộ, công chức và người dân còn hạn chế; cơ chế kiểm tra, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp chưa hiệu quả; việc xử lý các hành vi vi phạm Hiến pháp còn chưa nghiêm minh.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Cơ Chế Bảo Hiến Hướng Đến Hiệu Quả

Việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ hiến pháp là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Các giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao vai trò của Quốc hội, tăng cường tính độc lập của Tòa án, xây dựng thiết chế chuyên trách về bảo hiến, nâng cao nhận thức về Hiến pháp và ý thức tuân thủ Hiến pháp của cán bộ, công chức và người dân. Đồng thời, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với Hiến pháp.

4.1. Quan điểm và định hướng hoàn thiện cơ chế bảo hiến

Quan điểm và định hướng hoàn thiện cơ chế bảo hiến cần dựa trên các nguyên tắc: bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

4.2. Các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ Hiến pháp

Các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ Hiến pháp bao gồm: nâng cao vai trò của Quốc hội trong việc giám sát việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; tăng cường tính độc lập của Tòa án; xây dựng thiết chế chuyên trách về bảo hiến; nâng cao nhận thức về Hiến pháp và ý thức tuân thủ Hiến pháp của cán bộ, công chức và người dân; hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với Hiến pháp.

4.3. Vai trò của giáo dục pháp luật trong bảo vệ Hiến pháp

Giáo dục pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về Hiến pháp và ý thức tuân thủ Hiến pháp của cán bộ, công chức và người dân. Cần tăng cường giáo dục pháp luật trong nhà trường, cơ quan nhà nước và cộng đồng. Nội dung giáo dục pháp luật cần tập trung vào các quy định cơ bản của Hiến pháp, quyền con người, quyền công dân và trách nhiệm của công dân đối với nhà nước và xã hội.

V. Xây Dựng Thiết Chế Bảo Hiến Độc Lập Tính Khả Thi và Lộ Trình

Việc xây dựng một thiết chế bảo hiến độc lập, như Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến, là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động bảo vệ Hiến pháp. Tuy nhiên, việc xây dựng thiết chế này cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần xác định rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của thiết chế này, cũng như mối quan hệ với các cơ quan nhà nước khác. Đồng thời, cần có lộ trình cụ thể, từng bước xây dựng và hoàn thiện thiết chế bảo hiến độc lập.

5.1. Sự cần thiết của thiết chế bảo hiến chuyên trách

Thiết chế bảo hiến chuyên trách có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính tối thượng của Hiến pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và kiểm soát quyền lực nhà nước. Thiết chế này có thể giải quyết các tranh chấp liên quan đến Hiến pháp, đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật.

5.2. Các mô hình thiết chế bảo hiến trên thế giới

Các mô hình thiết chế bảo hiến trên thế giới bao gồm: Tòa án Hiến pháp, Hội đồng Bảo hiến và các cơ quan tương tự. Mỗi mô hình có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Việc lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam cần được nghiên cứu kỹ lưỡng.

5.3. Đề xuất mô hình thiết chế bảo hiến phù hợp với Việt Nam

Mô hình thiết chế bảo hiến phù hợp với Việt Nam cần đảm bảo tính độc lập, khách quan, chuyên nghiệp và hiệu quả. Thiết chế này cần có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến Hiến pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và kiểm soát quyền lực nhà nước. Đồng thời, cần có cơ chế đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan nhà nước khác.

VI. Tương Lai Bảo Vệ Hiến Pháp Hội Nhập và Phát Triển Bền Vững

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc bảo vệ hiến pháp càng trở nên quan trọng. Hiến pháp không chỉ là đạo luật cơ bản của quốc gia mà còn là cơ sở để xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ môi trường, đảm bảo an sinh xã hội và thúc đẩy quyền con người. Việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp sẽ góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, thu hút đầu tư và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

6.1. Bảo vệ Hiến pháp trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc bảo vệ Hiến pháp có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo chủ quyền quốc gia, bảo vệ quyền và lợi ích của công dân Việt Nam. Hiến pháp là cơ sở để xây dựng các chính sách đối ngoại, tham gia các tổ chức quốc tế và ký kết các điều ước quốc tế.

6.2. Mối liên hệ giữa bảo vệ Hiến pháp và phát triển bền vững

Bảo vệ Hiến pháp có mối liên hệ chặt chẽ với phát triển bền vững. Hiến pháp là cơ sở để xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ môi trường, đảm bảo an sinh xã hội và thúc đẩy quyền con người. Việc tuân thủ Hiến pháp là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

6.3. Nâng cao nhận thức về Hiến pháp cho thế hệ trẻ

Nâng cao nhận thức về Hiến pháp cho thế hệ trẻ là yếu tố quan trọng để đảm bảo tương lai của đất nước. Cần tăng cường giáo dục pháp luật trong nhà trường, tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận và hiểu rõ các quy định của Hiến pháp, quyền và nghĩa vụ của công dân. Đồng thời, cần khuyến khích thế hệ trẻ tham gia vào các hoạt động bảo vệ Hiến pháp, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch sử lập hiến Việt Nam đã trải qua 5 bản Hiến pháp vào các năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013. Trong đó, Hiến pháp năm 2013 có hiệu lực từ ngày 01/01/2014 đánh dấu bước phát triển quan trọng về tư duy lập hiến khi khẳng định nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, việc Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 không thông qua chế định Hội đồng Hiến pháp đã khiến hoạt động bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam tiếp tục duy trì mô hình phân tán, thiếu một thiết chế tài phán chuyên trách.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của cơ chế bảo vệ Hiến pháp (bảo hiến), phân tích các dạng vi phạm Hiến pháp trong thực tiễn hoạt động của bộ máy nhà nước và giải quyết bài toán kiểm soát quyền lực nhằm bảo vệ tính tối thượng của đạo luật cơ bản. Mục tiêu cụ thể của đề tài bao gồm ba nội dung: hệ thống hóa cơ sở lý luận về bảo hiến; đánh giá toàn diện thực trạng cơ chế ngăn ngừa, xử lý vi phạm Hiến pháp tại Việt Nam giai đoạn 1992 - 2014; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo hiến phù hợp với định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống thể chế và thực tiễn vận hành của các cơ quan nhà nước tại Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2014, đặt trong sự so sánh có chọn lọc với các mô hình bảo hiến điển hình trên thế giới. Đề tài mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn khi cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống giám sát tính hợp hiến cho 100% văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm trật tự hiến định và tạo nền tảng bảo vệ quyền con người, quyền công dân cho hơn 90 triệu người dân Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 3 học thuyết trụ cột trong khoa học pháp lý hiện đại:

• Học thuyết Nhà nước pháp quyền (The Rule of Law): Khẳng định vị trí tối thượng của Hiến pháp và pháp luật trong đời sống chính trị - xã hội, nơi mọi chủ thể mang quyền lực công đều phải phục tùng đạo luật gốc.
• Chủ nghĩa Hiến pháp (Constitutionalism): Nhấn mạnh mục đích cốt lõi của Hiến pháp là giới hạn và kiểm soát quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ quyền tự nhiên, quyền con người.
• Thuyết phân chia quyền lực của Montesquieu và thuyết chủ quyền nhân dân của Jean-Jacques Rousseau: Xác định nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lập hiến; quyền lực nhà nước chỉ là quyền được ủy quyền, do đó các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ để ngăn ngừa sự lạm quyền.

Khung phân tích của luận văn dựa trên 3 mô hình cơ quan bảo hiến phổ biến trên thế giới:

1. Mô hình bảo hiến phi tập trung (kiểu Mỹ): Thẩm quyền giám sát tính hợp hiến được trao cho hệ thống Tòa án tư pháp thông qua xét xử các vụ án cụ thể.
2. Mô hình bảo hiến tập trung (kiểu châu Âu lục địa): Thành lập một cơ quan chuyên biệt như Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp độc lập với 3 nhánh quyền lực.
3. Mô hình kết hợp: Kết hợp thẩm quyền của Tòa án tối cao và cơ quan bảo hiến chuyên trách.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: Hiến pháp (đạo luật cơ bản có hiệu lực pháp lý cao nhất), Vi phạm Hiến pháp (hành vi trái Hiến pháp của chủ thể mang quyền lực), Bảo hiến (toàn bộ hoạt động bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp) và Cơ chế bảo vệ Hiến pháp (chỉnh thể thống nhất gồm thể chế, thiết chế và phương thức vận hành).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 5 bản Hiến pháp của Việt Nam, hệ thống hơn 30 đạo luật và văn bản dưới luật chuyên ngành, cùng hơn 50 công trình nghiên cứu chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo khoa học trong nước và quốc tế. Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm bao gồm 45 văn bản quy phạm pháp luật và quyết định chỉ đạo điều hành ban hành trong giai đoạn 1988 - 2014 có dấu hiệu chưa tương thích hoặc mâu thuẫn với các quy định hiến định. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) theo 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp để phản ánh trung thực diện mạo vi hiến trên thực tế.

Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của Triết học Mác - Lênin kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chuyên biệt:

• Phương pháp phân tích quy phạm: Bóc tách cấu trúc pháp lý của các điều khoản Hiến pháp và luật chuyên ngành.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu cơ chế bảo hiến của Việt Nam với mô hình Tòa án Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Đức và Hội đồng Bảo hiến Cộng hòa Pháp nhằm tìm kiếm kinh nghiệm phù hợp.
• Phương pháp tổng hợp và thống kê lịch sử: Đánh giá quá trình vận động của chế định bảo hiến qua 5 thời kỳ lập hiến.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, giúp phân biệt rõ nét giữa vi phạm pháp luật thông thường và vi phạm Hiến pháp, từ đó giải thích thấu đáo nguyên nhân vì sao cơ chế tự kiểm soát hiện nay chưa phát huy hiệu quả. Timeline nghiên cứu được thực hiện chuyên sâu trong giai đoạn 2012 - 2014, gắn liền với tiến trình lấy ý kiến nhân dân và thông qua Hiến pháp năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn cho thấy cơ chế bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam tồn tại nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng, thể hiện qua 4 phát hiện chính:

Thứ nhất, cơ chế bảo hiến của Việt Nam mang tính phân tán cao nhưng thiếu hiệu lực thực tế. Thẩm quyền bảo hiến được chia nhỏ cho nhiều chủ thể như Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong đó, Quốc hội giữ quyền giám sát tối cao nhưng lại thiếu cơ chế kiểm soát độc lập đối với chính hoạt động lập pháp của mình. Hệ quả là trong suốt hơn 20 năm thi hành Hiến pháp năm 1992, tỷ lệ bãi bỏ các văn bản luật do Quốc hội ban hành vì lý do vi hiến là 0%, dù thực tế có những đạo luật bộc lộ dấu hiệu mâu thuẫn với Hiến pháp.

Thứ hai, vi phạm Hiến pháp xuất hiện phổ biến dưới cả 2 dạng hành vi hành động và không hành động. Ở dạng hành vi hành động, nhiều văn bản dưới luật đã hạn chế quyền công dân trái quy định, điển hình như Thông tư số 02/2003/TT-BCA hạn chế mỗi người chỉ được đăng ký 1 xe máy (vi phạm quyền sở hữu tài sản tại Điều 58 Hiến pháp năm 1992 và phải mất gần 2 năm mới được bãi bỏ bởi Thông tư số 17/2005/TT-BCA), hoặc Nghị quyết số 23/2011/NQ-HĐND của thành phố Đà Nẵng hạn chế đăng ký thường trú. Ở dạng không hành động, việc chậm trễ ban hành luật diễn ra nghiêm trọng khi có tới 41 đạo luật cần hoàn thiện để triển khai Hiến pháp năm 2013 (gồm 29 luật về tổ chức bộ máy và 12 luật về quyền con người), trong đó nhiều đạo luật quan trọng như Luật Lập hội, Luật Biểu tình, Luật Trưng cầu ý dân bị trì hoãn nhiều năm.

Thứ ba, chức năng giải thích Hiến pháp và áp dụng trực tiếp Hiến pháp gần như bị tê liệt. Thẩm quyền giải thích Hiến pháp được giao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội theo Điều 74 Hiến pháp năm 2013 nhưng tần suất thực hiện đạt mức 0 trường hợp. Trong hoạt động tư pháp, 100% các bản án của Tòa án các cấp không viện dẫn trực tiếp điều khoản của Hiến pháp để bảo vệ quyền lợi của công dân mà chỉ căn cứ vào văn bản luật hoặc thông tư hướng dẫn.

Thứ tư, công dân hoàn toàn thiếu cơ chế khiếu kiện hiến pháp trực tiếp. Khi quyền hiến định bị xâm hại bởi một văn bản quy phạm pháp luật hoặc hành vi công quyền, người dân không có quyền khởi kiện yêu cầu cơ quan tài phán xem xét tính hợp hiến. Sự thiếu vắng này khiến các quyền con người được ghi nhận trang trọng trong đạo luật cơ bản khó đi vào đời sống thực tế.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên bắt nguồn từ nhận thức lịch sử và lý luận pháp lý truyền thống, khi coi Hiến pháp chỉ là văn kiện định hướng chính trị hơn là một đạo luật có hiệu lực áp dụng trực tiếp. Việc trao quyền giám sát tối cao cho Quốc hội dựa trên quan niệm tập trung quyền lực dẫn đến nghịch lý "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Hơn 65% đại biểu Quốc hội hoạt động kiêm nhiệm và thiếu vắng cơ quan chuyên gia độc lập khiến quy trình kiểm tra tính hợp hiến chỉ mang tính hành chính, không mang bản chất tài phán.

So sánh với mô hình Tòa án Hiến pháp tại Cộng hòa Liên bang Đức, dù tỷ lệ các vụ khiếu nại của công dân được chấp nhận xử thắng kiện chỉ đạt khoảng 1,5%, con số này vẫn tạo ra sức mạnh răn đe 100% các cơ quan công quyền, buộc bộ máy hành chính phải hành xử cẩn trọng trước quyền lợi của nhân dân.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua:

• Bảng phân loại 3 nhóm chủ thể vi phạm Hiến pháp (Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp) tương ứng với 2 dạng hành vi (Hành động trái thẩm quyền / Không ban hành kịp thời văn bản bảo đảm quyền con người).
• Biểu đồ hình cột so sánh thẩm quyền bảo hiến giữa Việt Nam và 3 mô hình bảo hiến tiêu biểu (Đức, Pháp, Mỹ) trên 5 tiêu chí: thẩm quyền hủy bỏ đạo luật, quyền giải thích Hiến pháp, quyền thụ lý đơn khiếu kiện của công dân, tính độc lập của phán quyết và thủ tục tố tụng tư pháp.

Ý nghĩa của phát hiện này chỉ ra rằng, nếu không thiết lập một cơ chế tài phán độc lập, mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa sẽ gặp nhiều rào cản lớn trong việc bảo vệ trật tự hiến định.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khắc phục triệt để các tồn tại và hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế kiểm soát tính hợp hiến trong quy trình lập pháp. Sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật nhằm quy định rõ thủ tục thẩm tra tính hợp hiến bắt buộc và độc lập đối với 100% dự án luật, pháp lệnh trước khi trình Quốc hội. Giao Ủy ban Pháp luật của Quốc hội phối hợp cùng các chuyên gia pháp lý thực hiện phản biện chuyên sâu, đặt mục tiêu ngăn chặn 100% các điều khoản có dấu hiệu vi hiến ngay từ khâu soạn thảo trong giai đoạn 2015 - 2020 do Quốc hội chủ trì.

Thứ hai, thiết lập lộ trình xây dựng thiết chế bảo hiến chuyên trách, độc lập. Trong trung và dài hạn (lộ trình 2 giai đoạn: chuẩn bị thể chế giai đoạn 2015 - 2020 và triển khai sau năm 2020), Việt Nam cần nghiên cứu thành lập Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp độc lập với 3 nhánh quyền lực. Thiết chế này có thẩm quyền phán quyết cuối cùng về tính hợp hiến của các đạo luật, điều ước quốc tế, giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các cơ quan trung ương và địa phương, do Quốc hội và Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương phối hợp xây dựng đề án.

Thứ ba, kích hoạt cơ chế giải thích Hiến pháp và cho phép Tòa án áp dụng trực tiếp Hiến pháp. Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần ban hành quy chế chuyên trách về trình tự, thủ tục giải thích Hiến pháp khi có xung đột quy phạm. Đồng thời, Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn Thẩm phán được quyền viện dẫn trực tiếp các quy định về quyền con người trong Hiến pháp năm 2013 khi xét xử, hướng tới mục tiêu đạt ít nhất 15% - 20% bản án có trích dẫn điều khoản Hiến pháp trong giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ tư, mở rộng quyền yêu cầu bảo hiến của công dân và ban hành các đạo luật bảo đảm quyền hiến định. Khẩn trương soạn thảo và thông qua các dự án luật quan trọng như Luật Trưng cầu ý dân, Luật Biểu tình, Luật Lập hội trước năm 2018. Thiết lập kênh tiếp nhận và xử lý 100% đơn thư khiếu nại về văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu vi phạm quyền hiến định của người dân do Bộ Tư pháp phối hợp với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vận hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Các nhà lập pháp, đại biểu Quốc hội và chuyên viên xây dựng chính sách: Cung cấp khung lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn để nhận diện các ranh giới vi hiến, từ đó nâng cao chất lượng thẩm tra dự án luật, ngăn chặn việc ban hành các quy định mâu thuẫn với đạo luật cơ bản.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và cán bộ ngành tư pháp: Trang bị phương pháp luận về áp dụng trực tiếp Hiến pháp trong hoạt động tố tụng, kỹ năng phát hiện các văn bản dưới luật trái Hiến pháp nhằm bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự tại tòa án.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Luật học: Cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo với hơn 50 nguồn trích dẫn chuyên sâu, phương pháp so sánh luật học đa chiều phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu các môn học Luật Hiến pháp, Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
• Cán bộ quản lý hành chính nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp: Giúp các cơ quan hành chính nhận thức rõ giới hạn thẩm quyền ban hành văn bản, tránh việc đặt thêm các "giấy phép con" trái luật, bảo vệ môi trường kinh doanh minh bạch cho hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao công dân bình thường không thể là chủ thể trực tiếp vi phạm Hiến pháp?
Theo lý luận lập hiến, Hiến pháp là văn bản phân công, ủy quyền và giới hạn quyền lực nhà nước để bảo vệ nhân quyền. Người dân chỉ là bên ủy quyền và không nắm giữ quyền lực công nên chỉ có thể vi phạm các đạo luật chuyên ngành cụ thể (như Bộ luật Hình sự, Dân sự), trong khi hành vi vi hiến chỉ phát sinh từ các cơ quan, cá nhân nắm giữ quyền lực nhà nước.

Hạn chế lớn nhất của mô hình bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam hiện nay là gì?
Hạn chế lớn nhất là tính chất phân tán và thiếu vắng cơ quan tài phán chuyên trách độc lập. Quốc hội giữ quyền giám sát tối cao nhưng lại là cơ quan ban hành luật, dẫn đến tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi" và khiến 0 văn bản luật nào bị phán quyết vi hiến trong thực tế.

Vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp thường biểu hiện dưới dạng nào?
Vi phạm biểu hiện qua 2 dạng: ban hành các văn bản luật có nội dung trái thẩm quyền hoặc mâu thuẫn với nguyên tắc hiến định, và sự chậm trễ hoặc không ban hành các đạo luật cụ thể hóa quyền hiến định của người dân (như việc trì hoãn 12 đạo luật về quyền con người sau năm 2013).

Vì sao Tòa án nhân dân ở Việt Nam chưa thể tuyên bố một văn bản luật là vi hiến?
Do theo mô hình tổ chức quyền lực nhà nước hiện hành, Tòa án nhân dân chịu sự giám sát của Quốc hội và không được trao quyền tài phán hiến pháp. Tòa án chỉ có chức năng áp dụng luật để xét xử mà không có quyền phán quyết về tính hợp hiến của đạo luật do Quốc hội ban hành.

Kinh nghiệm quốc tế về bảo hiến gợi mở giải pháp gì cho Việt Nam?
Kinh nghiệm từ hơn 100 quốc gia áp dụng mô hình Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp cho thấy việc trao quyền phán quyết độc lập và mở rộng quyền khiếu kiện hiến pháp cho công dân (như tại Đức với khoảng 1,5% vụ thắng kiện) là chìa khóa bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp trong thực tế.

Kết luận

• Hiến pháp là đạo luật gốc có hiệu lực pháp lý cao nhất, giữ vai trò nền tảng giới hạn quyền lực nhà nước và bảo vệ chủ quyền nhân dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Vi phạm Hiến pháp là hiện tượng có thật trong đời sống pháp lý, xuất hiện ở cả 3 nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp dưới dạng hành vi hành động và không hành động.
• Cơ chế bảo hiến phân tán hiện tại ở Việt Nam bộc lộ nhiều điểm nghẽn lớn: thiếu thiết chế tài phán độc lập, quy trình giám sát mang nặng tính hành chính và quyền giải thích Hiến pháp chưa được kích hoạt.
• Việc xây dựng lộ trình thành lập cơ quan bảo hiến chuyên trách, cho phép Tòa án áp dụng trực tiếp Hiến pháp và mở rộng quyền khiếu kiện hiến pháp cho công dân là đòi hỏi tất yếu của tiến trình cải cách tư pháp.
• Luận văn là công trình khoa học tiên phong hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn bảo hiến ngay sau mốc ban hành Hiến pháp năm 2013, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các giai đoạn lập pháp 2015 - 2020.

Để hiện thực hóa các giá trị tiến bộ của đạo luật cơ bản, các cơ quan hoạch định chính sách, giới nghiên cứu học thuật và toàn xã hội cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu, tham khảo các giải pháp của luận văn nhằm xây dựng một cơ chế bảo hiến hữu hiệu, bảo đảm mọi quyền lực nhà nước đều thực sự thuộc về nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO VỆ HIẾN PHÁP 1. Vị trí, vai trò của Hiến pháp Có nhiều quan điểm, cách hiểu khác nhau về khái niệm “Hiến pháp”, Nhà nƣớc cổ La Mã dùng thuật ngữ này để gọi các văn bản quy định của Nhà nƣớc. Ở Phƣơng Đông thuật ngữ "Hiến pháp" “được dùng với nghĩa là pháp lệnh, kỷ cương, phép nước” [4, tr. Ngày nay, tùy theo góc nhìn của mình mà các nhà nghiên cứu đƣa ra định nghĩa khác nhau về Hiế n pháp.

Theo Montesquieu, nhà tƣ tƣởng vĩ đại ngƣời Pháp thì hiến pháp mang một ý nghĩa chính trị: “hiến pháp tổ chức nhiều quyền lực trong nhà nước và tương quan giữa các quyền lực đó với nhau để quyền lực, một hiện tượng đáng sợ, trở thành ôn hòa. Một chính thể ôn hòa là một chính thể tốt nhất, như Aristote đã quan niệm từ thời cổ đại Hy Lạp” [12]. Theo quan điểm của giáo sƣ G.Diveger cho rằng quy pha ̣m “Hiến pháp có các quy phạm có tính cơ bản. Những quy phạm pháp luâ ̣t đƣợc ban hành trái với Hiến pháp , thiếu những hình thức mà Hiến pháp đã chỉ ra, thì sẽ không có giá trị”.

Theo ông, Hiến pháp có mục đích quy định tính trội hơn của "quyền lập quyền", tức quyền lập hiến, phải khác với "quyền đƣợc lập ra", tức là quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tƣ pháp. “Quyền lập hiến có tính chấ t nguyên thủy và vô hạn chế, tức là khẳng định ƣu thế của quyền lập hiến trên các quyền đƣợc hiế n pháp thiết lập” [4, tr.35], bởi lẽ Hiến pháp do ngƣời dân làm ra còn luật do ngƣời ủy quyền của ngƣời dân, đại diện cho ngƣời dân làm ra: “Có một nguyên tắc rõ ràng là một quyền lực ủy nhiệm thi hành trái ngƣợc với nhiệm vụ thì sẽ bị coi nhƣ là vô hiệu lực. Nhƣ vậy, không có một đạo luật nào 9 z do ngành lập pháp làm ra trái ngƣợc với Hiến pháp lại có thể coi là hợp pháp và có hiệu lực. Nếu không công nhận nguyên tắc trên thì tức là xác nhận rằng ngƣời phụ tá sẽ có nhiều quyền hơn ngƣời quyền trƣởng, rằng ngƣời đầy tớ mà lại có nhiều quyền hơn ngƣời chủ, rằng đại diện dân chúng lại có nhiều quyền hơn dân chúng, rằng ngƣời ủy quyền lại có quyền làm những điều mà ngƣời ủy quyền cấm đoán [24].

Về mặt nội dung, Hiến pháp là các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia, ấn định cơ cấ u tổ chƣ́c , thẩ m quyề n , mố i quan hê ̣ qua la ̣i các thiế t chế trong bô ̣ máy nhà nƣớc của quốc gia và quy đinh ̣ quyề n , nghĩa vụ cơ bản của công dân. Wormuth trong ấn phẩm Nguồn gốc của chủ nghĩa hợp hiến hiện đại đã viết: Hiến pháp thƣờng đƣợc định nghĩa là tổng thể các quy tắc thành văn hoặc bất thành văn, pháp lý hay siêu pháp lý quy định về chính quyền và sự vận hành của nó. Tuy nhiên, có những ý tƣởng về sự hạn chế nằm trong danh từ Hiến pháp - ý tƣởng về Hiến pháp nhƣ một sự sắp đặt không chỉ quy định mà còn giới hạn chính quyền, ít nhất là trong những hoạt động thƣờng nhật của nó [23]. Theo cuố n Tƣ̀ điể n Luâ ̣t ho ̣c của Nhà xuấ t bản Tƣ̀ điể n Bách khoa (xuấ t bản năm 1999): “Hiế n pháp, đạo luật cơ bản, văn bản quy phạm pháp luật có hiê ̣u lực pháp lý cao nhấ t do Quố c hội thông qua , quy đi ̣nh các vấ n đề quan trọng nhất và chung nhất của nhà nước.

Hiế n pháp là văn kiê ̣n cơ bản quy đi ̣nh tổ chức Nhà nước và viê ̣c điề u hành quyề n lực” [19]. Trong lich ̣ sƣ̉ lâ ̣p hiế n của nhân loa ̣i , thời kỳ đầ u , đố i tƣơ ̣ng điề u chỉnh của Hiến pháp chỉ là những quan hệ về tổ chức chính quyền nhà nƣớc ở cấp trung ƣơng, thể hiện ở nguyên tắc thiế t kế , phân chia quyền lực. Tuy nhiên, càng về sau này , để phù hợp với sự phát triển của dân chủ , đối tƣợng điều 10 z chỉnh của Hiến pháp ngày càng đƣợc mở rộng. Lúc này, Hiế n pháp không chỉ quy định việc tổ chức quyền lực nhà nƣớc, mà còn quy định cả quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.

Mă ̣c dù còn có mô ̣t số quan điể m chƣa thố ng nhấ t về thuâ ̣t ngƣ̃ “hiế n pháp”. Tuy nhiên, các quan điểm đều thừa nhận : “Hiến pháp là một đạo luật cơ bản của quố c gia, do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất ban hành, quy định việc tổ chức bộ máy nhà nước , cơ cấu , thẩm quyền các cơ quan nhà nước và quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân” [4, tr. Về ý nghiã chin ́ h tri ̣ , Hiế n pháp là bản văn tuyên bố chủ quyề n của quố c gia, ghi nhâ ̣n chin ́ h quyề n hơ ̣p hiế n , cách thức tổ chức , cơ chế vâ ̣n hành của quyền lực nhà nƣớc, quyề n và nghiã vu ̣ của công dân. Về ý nghĩa pháp lý, trong các phƣơng thức hạn chế quyền lực nhà nƣớc, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của nhân dân, có vị trí tối thƣợng, là phƣơng thức quan trọng nhất để hạn chế, kiểm soát quyền lực nhà nƣớc.

Bởi lẽ, “Trong các vấn đề về quyền lực, đừng nói thêm gì nữa về lòng tin vào đức tính tốt của con người, mà phải trói anh ta lại bằng sợi dây xích Hiến pháp để anh ta không còn làm được những điều ác” [3, tr. Vi phạm Hiến pháp và các loại hình vi phạm Hiến pháp Lịch sử lập hiến nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã biết đến năm bản Hiến pháp, nhƣng đến nay, hoạt động bảo hiến của chúng ta vẫn chƣa thật sự hiệu quả, hiệu lực. Một trong những lý do của hạn chế này là chúng ta chƣa nghiên cứu nhằm chỉ ra các vi phạm Hiến pháp và các dấu hiệu cơ bản của hành vi vi phạm Hiến pháp. Xuất phát từ việc ghi nhận Hiến pháp là đạo luật cơ bản, đạo luật gốc của một quốc gia thì tất yếu có thể xảy ra vi phạm Hiến pháp.

Theo lý luận chung về nhà nƣớc và pháp luật thì “vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ” [16, tr. 11 z Tuy nhiên, Hiến pháp là văn bản pháp luật có những đặc thù, do đó vi phạm Hiến pháp có đặc trƣng riêng so với các vi phạm pháp luật khác. Qua nghiên cứu có thể khái quát khái niệm vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: “Vi phạm Hiến pháp là hành vi trái Hiến pháp, xâm phạm đến các quan hệ xã hội được Hiến pháp bảo vệ do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý” [18]. Qua khái niệm này, chúng ta có thể xác định dấu hiệu vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: Một là, về hành vi: hành vi vi phạm Hiến pháp có thể là hành động hoặc không hành động vi phạm quy định của Hiến pháp gây thiệt hại cho xã hội, xâm phạm tới các quan hệ xã hội đƣợc Hiến pháp bảo vệ.

Hai là, về chủ thể thực hiện hành vi vi phạm Hiến pháp: với ý nghĩa Hiến pháp là khế ƣớc xã hội qua đó nhân dân là cội nguồn của quyền lực, ủy quyền cho những ngƣời đại diện cho ý chí của mình, tạo dựng nên một bộ máy công quyền, thực hiện chủ quyền nhân dân, đảm bảo trật tự công. Thiết chế nhà nƣớc đƣợc cấu trúc bởi Hiến pháp có ý nghĩa là một công cụ chính trị - pháp lý đảm bảo duy trì trật tự và thực thi các quyền và tự do cơ bản của con ngƣời, thúc đẩy tiến bộ xã hội. Xét dƣới góc độ pháp lý và thực tiễn cuộc sống thì chủ thể của hành vi vi phạm Hiến pháp (vi phạm bản khế ƣớc xã hội) có thể là một trong hai bên tham gia khế ƣớc đó. Tuy nhiên, với đặc thù của bản khế ƣớc này.

Khi ngƣời dân ủy quyền cho ngƣời đại diện của mình nắm lấy quyền lực thì ngƣời dân luôn ở vào vị trí yếu thế. Và khi đó ngƣời dân không thể có khả năng vi phạm trật tự do Hiến pháp xác lập mà trật tự do Hiến pháp xác lập chỉ có thể bị vi phạm bởi chủ thể có quyền lực từ Hiến pháp. Chủ thể đó có thể là cá nhân mang quyền lực do Hiến pháp xác định hoặc một cơ quan, tổ chức có quyền lực từ Hiến pháp. Ba là, khách thể vi phạm Hiến pháp: hành vi vi phạm Hiến pháp xâm phạm tới trật tự do Hiến pháp xác lập, bao gồm: 12 z - Trật tự xác lập cơ cấu tổ chức và chức năng, nhiệm vụ trong bộ máy nhà nƣớc: theo quy định của Hiến pháp Việt Nam, quyền lực nhà nƣớc là thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp.

Từ đây, có thể xuất hiện tình huống là chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng chức năng, nhiệm vụ đƣợc giao theo quy định của Hiến pháp. - Chủ thể mang quyền lực do Hiến pháp xác lập hành động hoặc không hành động xâm phạm tới quyền của công dân đƣợc Hiến pháp ghi nhận. Hiến pháp với ý nghĩa là đạo luật cơ bản của quốc gia, ngoài việc thiết lập mô hình tổ chức bộ máy nhà nƣớc còn xác định quyền cơ bản của công dân. Qua đó, cơ quan nhà nƣớc có trách nhiệm đảm bảo quyền công dân đƣợc thực thi trên thực tế.

- Chủ thể mang quyền lực do Hiến pháp xác lập ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung trái với quy định của Hiến pháp xâm phạm tính tối cao của Hiến pháp và suy cho đến cùng là xâm phạm quyền, lợi ích của công dân. Có thể khái quát ba lĩnh vực có thể xuất hiện dấu hiệu vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: Trong hoạt động lập pháp : luâ ̣t, nghị quyết của Quốc hội , pháp lệnh , nghị quyết của Ủy ban thƣờng vụ Quốc hội đƣơ ̣c ban hành không phù hơ ̣p với quy đinh ̣ của Hiến pháp .