Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam

Khám phá khái niệm công lý và sự thể hiện của nó trong hiến pháp Việt Nam, cùng những giá trị pháp lý quan trọng trong xã hội hiện đại.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Hành chính
• Đề tài: Công Lý và Sự Thể Hiện Trong Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG LÝ VÀ SỰ THỂ HIỆN CỦA CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP
• 2.1. Khái niệm công lý
• 2.2. Cơ sở kinh tế - xã hội, các thành tố thiết yếu, đặc điểm cơ bản và phân loại công lý
• 2.3. Quá trình hình thành, tư tưởng và lý luận về công lý tại Việt Nam. Vai trò của hiến pháp và nội dung thể hiện công lý trong hiến pháp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ HIỆN CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam
• 3.2. Thực trạng bảo vệ công lý ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Yêu cầu thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.2. Các quan điểm thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.3. Các giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Công Lý Trong Hiến Pháp Việt Nam Hiện Nay

Công lý, một giá trị cốt lõi, là nền tảng cho xã hội trật tự, ổn định và hợp tác. Trong lịch sử Việt Nam, ý niệm về công lý đã xuất hiện từ rất sớm, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ. Từ năm 1986, cùng với đổi mới kinh tế và dân chủ hóa, công lý dần chiếm vị trí quan trọng trong các văn kiện chính trị - pháp lý, đặc biệt là Hiến pháp. Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, công lý là niềm tin vào một trật tự xã hội ổn định, hợp tác, dựa trên lương tri và lẽ công bằng. Yêu cầu tiếp cận, thực thi, tôn trọng và bảo vệ công lý ngày càng được sử dụng rộng rãi. Theo tài liệu gốc, CL là một giá trị căn bản, phổ quát của cộng đồng xã hội Việt Nam với ý nghĩa lớn lao, niềm tin mãnh liệt về một trật tự xã hội ổn định, hợp tác trên nền tảng của lương tri, lẽ phải, lẽ công bằng. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020).

1.1. Lịch Sử Hình Thành Quan Điểm Về Công Lý Hiến Định Việt Nam

Từ năm 1945, công lý đã được xem là một giá trị “chính trị-tư pháp”, phản ánh bản chất của chế độ mới và định hướng phát triển cho nền tư pháp. Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và Hiến pháp đều ghi nhận vai trò của công lý. Việc nghiên cứu, triển khai toàn diện các giá trị của công lý trong phát triển kinh tế - xã hội còn chưa kịp thời. Cần thiết phải có một lý luận đầy đủ về công lý trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo tài liệu gốc,quan niệm về công lý đã xuất hiện từ rất sớm, ngay từ năm 1945, với tư cách là một giá trị “chính trị-tư pháp”, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ mới và mang tính chất định hướng phát triển sâu sắc cho nền tư pháp Việt Nam.

1.2. Vai Trò Của Hiến Pháp Việt Nam Trong Thể Hiện Công Lý Xã Hội

Hiến pháp đóng vai trò then chốt trong việc thể hiện và bảo vệ công lý. Các quy định về quyền con người, quyền công dân, và cơ chế phân phối đều hướng tới công bằng xã hội. Hiến pháp cần phải đảm bảo mọi cá nhân được sống trong môi trường xã hội ổn định và hợp tác. Theo tài liệu gốc, trong NNPQ XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, mỗi cá nhân đều có quyền được sống trong môi trường xã hội ổn định và hợp tác. CL là một giá trị căn bản, phổ quát của cộng đồng xã hội Việt Nam với ý nghĩa lớn lao, niềm tin mãnh liệt về một trật tự xã hội ổn định, hợp tác trên nền tảng của lương tri, lẽ phải, lẽ công bằng.

II. Thực Trạng Thể Hiện Công Lý Trong Hiến Pháp Hiện Hành

Mặc dù có những tiến bộ đáng kể, công lý chưa thực sự trở thành nguyên tắc nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội. Sự thể hiện của công lý thông qua các chế định của Hiến pháp còn chưa được nhận diện, phân tích và làm rõ. Hiệu lực, hiệu quả phát huy các giá trị công lý của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế. Hoạt động bảo vệ công lý còn một số tồn tại, yếu kém. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện về thực trạng này. Theo tài liệu gốc, CL còn chưa thực sự trở thành nguyên tắc cơ bản, nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội. Sự thể hiện của CL thông qua các chế định của Hiến pháp còn chưa được nhận diện, phân tích và làm rõ. Hiệu lực, hiệu quả phát huy các giá trị CL của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế. Hoạt động bảo vệ CL còn một số tồn tại, yếu kém.

2.1. Đánh Giá Công Lý Qua Các Chế Định Của Hiến Pháp Việt Nam

Cần phân tích và đánh giá thực trạng thể hiện công lý trong các chế định cơ bản của Hiến pháp, đặc biệt là các quy định về quyền con người, quyền công dân, tổ chức bộ máy nhà nước, và hệ thống tư pháp. Cần so sánh với kinh nghiệm quốc tế để tìm ra những điểm mạnh và điểm yếu. Theo tài liệu gốc,thực trạng thể hiện CL trong các chế định cơ bản của hiến pháp, kinh nghiệm hiến pháp một số quốc gia trong thể hiện CL. Thực trạng phát huy các giá trị CL trong tổ chức, quản lý xã hội mà tập trung nhất là trong hoạt động bảo vệ CL của các TA, cơ quan thực hiện quyền tư pháp và là thiết chế trung tâm có nhiệm vụ bảo vệ CL.

2.2. Thực Thi Hiến Pháp Và Tác Động Đến Tiếp Cận Công Lý Cho Người Dân

Việc thực thi Hiến pháp có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận công lý của người dân. Các rào cản về kinh tế, xã hội, và pháp lý cần phải được giải quyết để đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội như nhau trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Hoạt động bảo vệ CL chủ yếu thông qua các tiêu chí về số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm, qua đó xác định rõ ưu điểm của những kết quả đã đạt được, đồng thời chỉ rõ những tồn tại, hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của tình trạng này. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020).

III. Giải Pháp Nâng Cao Công Lý Trong Hiến Pháp Và Thực Tiễn

Để khắc phục những hạn chế và nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp, và tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình bảo vệ công lý. Cần có những quan điểm, nguyên tắc cơ bản và các kiến nghị hoàn thiện một số chế định của hiến pháp cũng như giải pháp chủ yếu góp phần tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ các giá trị của CL trong NNPQ XHCN Việt Nam. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020)

3.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Của Hiến Pháp Về Công Lý

Cần rà soát và sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp để đảm bảo tính minh bạch, công bằng, và hiệu quả trong việc bảo vệ công lý. Các quy định về quyền con người, quyền công dân cần được cụ thể hóa và tăng cường chế tài bảo vệ. Trong số những giải pháp nêu trên, có những nhóm giải pháp mang tính cấp bách, có những giải pháp lâu dài nhưng đều là những giải pháp căn bản và cần được thực hiện trong mối tương quan, hỗ trợ lẫn nhau.

3.2. Cải Cách Tư Pháp Để Đảm Bảo Bình Đẳng Trước Pháp Luật

Cải cách tư pháp là một yếu tố then chốt để đảm bảo bình đẳng trước pháp luật. Cần nâng cao tính độc lập, chuyên nghiệp, và liêm chính của các cơ quan tư pháp. Cơ chế giải quyết tranh chấp cần được cải thiện để đảm bảo tính nhanh chóng, hiệu quả, và công bằng.Việc hệ thống hoá các quy định của hiến pháp, luật pháp trong hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL thông qua các quy định hiến pháp của một số quốc gia trên thế giới tại luận án cũng đã góp phần quan trọng làm sáng tỏ các luận điểm nêu trên.

3.3. Tăng Cường Cơ Chế Bảo Vệ Công Lý Hiến Pháp

Cần xây dựng và tăng cường cơ chế bảo vệ công lý hiến pháp, đảm bảo quyền của người dân được khiếu nại, tố cáo khi quyền lợi bị xâm phạm. Vai trò của Tòa án Hiến pháp (nếu có) cần được làm rõ và phát huy.Luận án cũng phân tích và khẳng định, làm rõ vai trò của TA với tư cách là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp và là thiết chế trung tâm trong các cơ quan quyền lực nhà nước thực hiện nhiệm vụ bảo vệ CL.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Công Lý

Các kết quả nghiên cứu về công lý cần được ứng dụng vào thực tiễn xây dựng pháp luật, hoạch định chính sách, và hoạt động xét xử. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về công lý để nâng cao nhận thức của người dân và cán bộ, công chức. Qua phân tích các bản hiến pháp, đặc biệt là hiến pháp năm 2013, luận án làm rõ các giá trị CL được thể hiện qua các khía cạnh, chế định cơ bản của các bản Hiến pháp Việt Nam như Định danh và tuyên ngôn CL là một giá trị cơ bản của cộng đồng xã hội; Khẳng định tính chính nghĩa của cuộc cách mạng giành chính quyền và tính chính đáng trong sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước; Bảo vệ các quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là các quyền trong tố tụng; Thiết lập cơ chế CL phân phối thông qua chế định về nền KTTT định hướng XHCN.

4.1. Xây Dựng Hệ Thống Chỉ Số Đánh Giá Công Lý

Cần xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá công lý để theo dõi, đánh giá hiệu quả của các chính sách và hoạt động bảo vệ công lý. Các chỉ số này cần phản ánh được mức độ tiếp cận công lý, mức độ bình đẳng trước pháp luật, và mức độ hài lòng của người dân. Luận án nêu rõ các quan điểm, nguyên tắc và đề xuất một hệ thống đồng bộ các nhóm giải pháp chủ yếu thúc đẩy và bảo vệ CL, trong đó, có những đề xuất mới như tiếp tục nâng cao quyết tâm chính trị coi CL là một giá trị căn bản trong tổ chức và quản lý xã hội; tiếp tục hoàn thiện một số chế định của Hiến pháp năm 2013; nghiên cứu các biện pháp tổ chức triển khai thi hành kịp thời, đồng bộ, hiệu quả Hiến pháp năm 2013 và các luật.

4.2. Nghiên Cứu So Sánh Về Công Lý Trong Hiến Pháp Các Nước

Cần tăng cường nghiên cứu so sánh về công lý trong Hiến pháp của các nước khác nhau để học hỏi kinh nghiệm và áp dụng vào điều kiện Việt Nam. Đặc biệt, cần chú trọng đến các nước có hệ thống pháp luật tương đồng và có nhiều thành công trong việc bảo vệ công lý.

V. Cải Cách Thể Chế Để Bảo Đảm Quyền Con Người Theo Hiến Pháp

Việc bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp đòi hỏi một quá trình cải cách thể chế toàn diện. Các cơ quan nhà nước cần phải hoạt động hiệu quả, minh bạch, và trách nhiệm giải trình. Cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực cần được tăng cường để ngăn ngừa lạm quyền và bảo vệ quyền lợi của người dân. CL là một giá trị cơ bản trong mỗi cộng đồng xã hội và trong hoạt động tổ chức và quản lý một xã hội tiến bộ, văn minh. CL thể hiện tính chính đáng/chính nghĩa của sự tồn tại của một chính quyền cai trị, là biểu hiện sâu sắc của nền dân chủ và các giá trị của quyền con người, giúp giảm thiểu các khuyết tật của chính thể đại diện, ngăn ngừa sự tha hóa quyền lực, gắn kết và nâng cao sự đồng thuận xã hội.

5.1. Hiến Pháp Và Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Hiệu Quả

Hiến Pháp cần phải quy định rõ ràng và đầy đủ về quyền con người. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế bảo vệ quyền con người hiệu quả, bao gồm cả cơ chế hành chính, tư pháp, và giám sát của xã hội. Ngay từ rất sớm của nền văn minh nhân loại, CL đã trở thành công cụ phản kháng để những người dân yếu ớt, bị áp bức mạnh mẽ đứng lên, dùng tiếng nói của “thần CL” thách thức lại những điều luật phi lý, tàn bạo, bất công của kẻ cai trị, chống lại sự tùy tiện, độc tài để bảo vệ địa vị của mình.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Thực Thi Hiến Pháp

Các cơ quan thực thi Hiến pháp, đặc biệt là các cơ quan tư pháp, cần phải được nâng cao năng lực về chuyên môn, đạo đức, và trách nhiệm giải trình. Cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả đối với hoạt động của các cơ quan này để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Luận án cũng tập trung lý giải việc lý luận hiến pháp lựa chọn TA là thiết chế cơ bản có nhiệm vụ bảo vệ CL từ những đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp, về vị trí độc lập, trung lập về chính trị, về ý chí và quyết tâm bảo vệ lẽ phải, về yêu cầu liêm chính, thái độ khách quan, vô tư, thận trọng, bình tĩnh, suy xét và với những nguyên tắc tố tụng chặt chẽ, công bằng.

VI. Hướng Đến Một Nền Công Lý Tiến Bộ Trong Tương Lai

Việc xây dựng một nền công lý tiến bộ, văn minh là mục tiêu lâu dài của Việt Nam. Cần có sự chung tay của toàn xã hội để đạt được mục tiêu này. Các giá trị công lý, công bằng, và bình đẳng cần phải được thấm nhuần trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần đưa ra cách nhìn toàn diện, sâu sắc, khoa học về lý luận và thực tiễn hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL ở nước ta, qua đó góp phần tích cực bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời, góp phần hoàn thiện lý luận về CL.

6.1. Xây Dựng Văn Hóa Công Lý Trong Cộng Đồng

Văn hóa công lý cần phải được xây dựng từ gia đình, nhà trường, và xã hội. Cần tăng cường giáo dục về công lý, công bằng, và bình đẳng cho mọi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.Luận án nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về CL ở Việt Nam trong bối cảnh cải cách hành chính, cải cách pháp luật, CCTP, xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam và hội nhập quốc tế sâu rộng.

6.2. Phát Huy Vai Trò Của Xã Hội Trong Bảo Vệ Công Lý

Xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và bảo vệ công lý. Cần tạo điều kiện để các tổ chức xã hội tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật, hoạch định chính sách, và giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước.Các tư tưởng, lý luận, học thuyết về CL; một số bản Hiến pháp trên thế giới, các bản Hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 liên quan đến việc công nhận, thúc đẩy và bảo vệ CL và Thực tiễn hoạt động bảo vệ CL tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" (Mã số: 9 38 01 02; Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính) do Nghiên cứu sinh Nguyễn Xuân Tùng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Võ Khánh Vinh tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học xã hội (2020). Công trình đại diện cho nỗ lực học thuật tiên phong và toàn diện bậc nhất tại Việt Nam trong việc giải mã, hệ thống hóa và hiến định hóa phạm trù "công lý" (Justice) trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN).

Trong lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý Việt Nam từ mốc lịch sử 1945 và đặc biệt sau công cuộc Đổi mới năm 1986, công lý luôn được nhìn nhận như một giá trị nền tảng, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ nhân dân. Tuy nhiên, một khoảng trống nghiên cứu (research gap) nghiêm trọng tồn tại kéo dài: trước Hiến pháp năm 2013, công lý chủ yếu tồn tại dưới dạng khẩu hiệu chính trị hoặc nguyên tắc luân lý tản mát mà thiếu vắng một cơ sở lý luận lập hiến tường minh. Mặc dù cụm từ "bảo vệ công lý" đạt tần suất xuất hiện dày đặc trên không gian truyền thông và văn kiện chính trị (khoảng 1.000 kết quả/0,36 giây trên công cụ tìm kiếm Google), việc nhận diện phương thức chuyển hóa các giá trị công lý vào từng chế định hiến pháp cũng như cơ chế vận hành tư pháp thực tế vẫn chưa được khảo cứu có hệ thống.

Luận án thiết lập hệ thống 04 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 03 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) then chốt:

• RQ1: Bản chất bản thể luận, cơ sở kinh tế - xã hội và các thành tố cấu thành của công lý là gì?
• RQ2: Hiến pháp giữ vai trò gì và thể hiện các chiều kích của công lý qua các chế định hiến định như thế nào?
• RQ3: Thực trạng thể hiện công lý trong lịch sử lập hiến Việt Nam (đặc biệt là Hiến pháp năm 2013) và thực tiễn bảo vệ công lý qua thiết chế Tòa án nhân dân (TAND) bộc lộ những mâu thuẫn, rào cản nào?
• RQ4: Hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ nào có khả năng thúc đẩy, hiện thực hóa các giá trị hiến định của công lý đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030?

Tương ứng với đó là các giả thuyết: H1 - Công lý là giá trị xã hội đa chức năng, vừa là cơ chế tổ chức quản lý xã hội vừa là công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước; H2 - Sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam còn thiếu tính đồng bộ và chưa tương xứng với yêu cầu kiểm soát quyền lực; H3 - TAND chỉ có thể thực hiện sứ mệnh bảo vệ công lý khi được bảo đảm tính độc lập tư pháp thực chất và cơ chế tranh tụng tiến bộ.

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự giao thoa giữa chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin, lý thuyết công lý phân phối/cải tạo của Aristotle, triết học pháp quyền Ánh sáng và Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước thân dân. Phạm vi không gian của luận án tập trung tại Việt Nam, có sự so sánh đối chiếu với kinh nghiệm lập hiến của Hoa Kỳ, CHLB Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan và Nam Phi. Khung thời gian khảo sát trải dài từ năm 1945 đến năm 2020, trọng tâm từ Nghị quyết số 08-NQ/TW (2002), Nghị quyết số 49-NQ/TW (2005) đến thời kỳ thi hành Hiến pháp năm 2013, mở rộng định hướng chiến lược đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước được luận án phân tích qua 04 dòng học thuật chính:

1. Dòng lý thuyết cội nguồn về công lý: Khảo sát các tư tưởng cổ đại từ Bộ luật Hammurabi (1792-1750 TCN), thần thoại Hy Lạp (Thésmis), luật tự nhiên cổ La Mã (Cicero, Augustine, Thomas Aquinas) đến các triết thuyết kinh điển của Plato (Nền Cộng hòa), Aristotle (Đạo đức Nicomachean, Chính trị luận), Jean-Jacques Rousseau (Khế ước xã hội), David Hume, Immanuel Kant và Karl Marx (Tư bản luận).
2. Dòng nghiên cứu công lý gắn với Hiến pháp và Nhà nước pháp quyền: Khảo cứu công trình của Albert Venn Dicey (Introduction to the Study of the Law of the Constitution, 1885), Richard H. Fallon (Columbia Law Review, 1997), Abram Chayes (Harvard Law Review, 1988), Alexander Hamilton và James Madison trong The Federalist Papers.
3. Dòng nghiên cứu về thiết chế bảo vệ công lý và tư pháp: Khảo sát luận điểm của Alexis de Tocqueville (Nền dân trị Mỹ), Adrian A. Zuckerman (Civil Justice in Crisis, 1999), Martin P. Golding (On the Adversary System and Justice, 1978), cùng các báo cáo định lượng quốc tế như WJP Rule of Law Index và World Bank Doing Business Report.
4. Dòng nghiên cứu lý luận nhà nước và pháp luật tại Việt Nam: Các công trình của GS. Võ Khánh Vinh (2011, 2013), GS.TS. Trần Ngọc Đường (2013), Vũ Đình Hòe (2001), Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao (2018), GS.TSKH. Lê Cảm (2012).

Trong các tài liệu trên, tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết đối lập sâu sắc:

• Trường phái Luật tự nhiên (Natural Law) đối lập với Trường phái Pháp lý thực định (Legal Positivism): Những học giả luật tự nhiên (Montesquieu, Rousseau, Lloyd Weinreb) khẳng định công lý là giá trị đạo lý có trước, cao hơn và là thước đo tính chính đáng của luật thực định ("luật bất công không phải là luật"). Ngược lại, những người theo chủ nghĩa thực định (Jeremy Bentham, Hans Kelsen) chỉ trích luật tự nhiên là sự trừu tượng hóa duy tâm, xem công lý chỉ là ý kiến chủ quan nếu không được quy phạm hóa thành quyền và nghĩa vụ thực định.
• Trường phái Tự do cá nhân đối lập với Trường phái Duy vật giai cấp: John Rawls (A Theory of Justice, 1971) xem công lý là sự công bằng (Justice as Fairness) dựa trên "bức màn vô tri", trong khi Karl Marx và Allen Buchanan (Marx and Justice, 1984) chứng minh công lý không siêu hình mà bị quy định bởi quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất và mang tính giai cấp sâu sắc.

Vị trí của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa lý luận NNPQ XHCN và thực tiễn lập hiến Việt Nam. Luận án khắc phục triệt để khoảng trống lý luận: vượt qua cách tiếp cận phân tán, đơn ngành để xây dựng một định nghĩa công lý chuẩn xác trong luật học Việt Nam, đồng thời lần đầu tiên giải mã cơ chế chuyển hóa công lý từ các tuyên ngôn trừu tượng thành các chế định hiến pháp cụ thể. So sánh với nghiên cứu của Abram Chayes (1988) về Hiến pháp Hoa Kỳ và mô hình bảo hiến của Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức (BVerfG), luận án định vị mô hình công lý Việt Nam trong mối quan hệ đặc thù giữa nguyên tắc Đảng lãnh đạo, quyền lực nhà nước thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát và quyền tư pháp độc lập của Tòa án.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng thông qua việc mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết kinh điển:

• Kế thừa và phát triển lý thuyết Aristotle: Tác giả tiếp thu phân loại công lý phân phối (Distributive Justice) và công lý cải tạo (Corrective Justice), vận dụng sáng tạo vào nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Công lý phân phối được thể chế hóa qua việc phân bổ nguồn lực quốc gia, an sinh xã hội và điều tiết bất bình đẳng; trong khi công lý cải tạo được vận hành qua thủ tục tố tụng tư pháp nhằm khôi phục trật tự pháp lý bị xâm phạm.
• Phát triển lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Khẳng định sự xuất hiện của chế độ tư hữu và phân công lao động xã hội là điều kiện kinh tế - xã hội tiên quyết cho sự hình thành công lý. Công lý là một "đại lượng công bằng" để căn chỉnh quan hệ giai cấp, chống lại sự tha hóa quyền lực nhà nước (State Alienation).
• Tích hợp Tư tưởng Hồ Chí Minh: Đúc kết 06 luận điểm cốt lõi, nâng tầm công lý từ phạm trù tư pháp thành vũ khí chính trị - pháp lý khẳng định tính chính nghĩa của quyền dân tộc tự quyết và bản chất nhà nước của dân, do dân, vì dân.
• Xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về công lý: Tác giả đưa ra định nghĩa mang tính đột phá:

"Công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội".

                          CƠ SỞ KINH TẾ - XÃ HỘI
             (Chế độ tư hữu, Phân công lao động, Xung đột lợi ích)
                                    │
                                    ▼
                     HỆ THỐNG GIÁ TRỊ CÔNG LÝ (JUSTICE)
  ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
  ▼                                                                   ▼
CÔNG LÝ NỘI DUNG (Substantive Justice)             CÔNG LÝ THỦ TỤC (Procedural Justice)
  ├─ Công lý phân phối (Kinh tế - Xã hội)            ├─ Quyền tiếp cận Tòa án bình đẳng
  └─ Công lý cải tạo (Trừng phạt/Bồi thường)         └─ Tranh tụng công bằng & Suy đoán vô tội
                                    │
                                    ▼
                      HIẾN ĐỊNH HÓA TRONG HIẾN PHÁP
  ┌─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┐
  ▼                                 ▼                                 ▼
CHẾ ĐỊNH CHÍNH TRỊ               CHẾ ĐỊNH QUYỀN CON NGƯỜI          CHẾ ĐỊNH TÒA ÁN NHÂN DÂN
(Tính chính đáng &               (Bình đẳng, Tố tụng tư pháp,      (Khoản 1 Điều 102: Cơ quan
Kiểm soát quyền lực)             An sinh xã hội)                   thực hiện quyền tư pháp)

Luận án xác lập mô hình 04 thành tố cấu thành của công lý: (1) Hướng tới người khác (Other-directedness); (2) Nghĩa vụ và quyền (Duty and right); (3) Sự bình đẳng (Equality); (4) Sự chính trực đạo đức (Moral Righteousness).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa: Triết học Mác - Lênin (bản chất duy vật lịch sử) – Luật Hiến pháp (chuẩn mực hiến định) – Luật Tố tụng và Xã hội học pháp luật (thực tiễn tư pháp).

Phương pháp tiếp cận dựa trên 04 trụ cột hiến định của công lý trong Hiến pháp năm 2013:

1. Trụ cột chính trị: Tuyên ngôn về chủ quyền nhân dân và tính chính đáng của quyền lực nhà nước, đặt nền tảng kiểm soát sự tha hóa quyền lực (Khoản 3 Điều 2).
2. Trụ cột quyền con người: Tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; đặc biệt là quyền tiếp cận công lý và quyền được xét xử công bằng (Chương II).
3. Trụ cột kinh tế - xã hội: Thiết lập cơ chế công lý phân phối thông qua thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN, bảo đảm công bằng xã hội (Chương III).
4. Trụ cột tư pháp: Xác định TAND là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, giữ vai trò thiết chế trung tâm bảo vệ công lý (Khoản 1 Điều 102).

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết vận hành trong thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền tại Việt Nam, nơi quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng đòi hỏi cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập và hiệu quả giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng. Nghiên cứu triển khai thiết kế đa tầng kết hợp phân tích chuẩn phạm pháp lý (Normative Legal Analysis) với khảo sát xã hội học tư pháp thực chứng (Empirical Socio-legal Research). Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 03 tầng nấc:

• Tầng vĩ mô: Khảo sát hệ tư tưởng chính trị, cương lĩnh của Đảng và các văn bản Hiến pháp lịch sử (1946, 1959, 1980, 1992, 2013).
• Tầng trung mô: Đánh giá các đạo luật thể chế hóa (Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, Luật Tố tụng Hành chính 2015, Luật Tổ chức TAND 2014).
• Tầng vi mô: Khảo cứu thực tiễn xét xử, tỉ lệ các bản án bị hủy, sửa và hoạt động bảo vệ công lý của đội ngũ Thẩm phán.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt các giao thức học thuật:

• Thu thập dữ liệu pháp lý sơ cấp: Toàn văn 05 bản Hiến pháp Việt Nam; các Nghị quyết Đại hội Đảng và Nghị quyết cải cách tư pháp (Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW); các đạo luật chuyên ngành.
• Thu thập dữ liệu thực chứng: Báo cáo công tác thường niên của Chánh án TAND tối cao trình Quốc hội; số liệu thống kê giám đốc thẩm, tái thẩm giai đoạn 2013–2019; Báo cáo Chỉ số công lý của UNDP và Hội Luật gia Việt Nam; Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của WB & MPI.
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa lý thuyết: Đối chiếu giữa Chủ nghĩa Mác, Thuyết Khế ước xã hội và Lý thuyết Pháp quyền.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phân tích câu chữ pháp lý (doctrinal method), luật học so sánh (comparative method) và thống kê mô tả.
  • Tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu báo cáo của ngành Tòa án với các đánh giá độc lập của tổ chức quốc tế (WJP, UNDP).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng trong luận án tập trung vào các chỉ số đo lường hiệu lực bảo vệ công lý:

• Phân tích thống kê số lượng các bản án, quyết định bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán qua thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm.
• Đo lường mức độ tiếp cận công lý của người dân thông qua khảo sát xã hội học pháp luật về mức độ hài lòng đối với thủ tục hành chính tư pháp và thời gian giải quyết tranh chấp kinh doanh (tham chiếu Doing Business 2018).
• Đánh giá chất lượng tranh tụng tại phiên tòa theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW: phân tích sự chuyển dịch từ mô hình tố tụng thẩm vấn thuần túy sang mô hình kết hợp yếu tố tranh tụng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập giá trị bản thể của công lý như cơ sở tính chính đáng của quyền lực: Công lý không chỉ là phương tiện giải quyết tranh chấp mà là điểm tựa đạo lý và chính trị cho sự tồn tại của Nhà nước. Như Thánh Augustine từng khẳng định được luận án dẫn chiếu:

"Nếu không có công lý, nhà nước chỉ là một băng cướp có tổ chức mà thôi".

2. Nhận diện xung đột cấu trúc giữa nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa và yêu cầu độc lập tư pháp: Luận án chỉ ra rằng nguyên tắc tập quyền truyền thống có xu hướng đặt TAND vào vị trí phụ thuộc và yếu thế hơn các cơ quan hành chính, gây trở ngại căn bản cho việc bảo vệ công lý khi xảy ra xung đột giữa công quyền và công dân.

3. Lý giải tính tất yếu của việc hiến định Tòa án là trung tâm bảo vệ công lý: Tác giả chứng minh xuất phát từ đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp: tính trung lập, độc lập chính trị, thái độ vô tư, thận trọng và tuân thủ các nguyên tắc tố tụng chặt chẽ, TAND là thiết chế duy nhất có đủ tư cách đại diện cho công lý. Luận án trích dẫn nhận định sâu sắc của Blaise Pascal:

"Công lý không dựa vào quyền lực thì bất lực; quyền lực không đi đôi với công lý thì tàn bạo. Vì vậy cần phải kết hợp công lý và quyền lực, và nhằm mục đích này, phải làm thế nào cho những điều hợp công lý có đủ quyền lực; hay những điều dựa vào quyền lực phải hợp với công lý".

4. Khái quát thực trạng và "nút thắt" trong bảo vệ công lý tại Việt Nam: Tỉ lệ án bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan vẫn còn diễn biến phức tạp; nhận thức về công lý của cán bộ công quyền chưa đồng đều; cơ chế bảo hiến chuyên trách chưa được thành lập; nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền tranh tụng trong nhiều trường hợp còn mang tính hình thức.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   HỆ THỐNG PHÁT HIỆN VÀ ĐỀ XUẤT ĐỘT PHÁ                  │
├──────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┤
│ THỰC TRẠNG & NÚT THẮT            │ GIẢI PHÁP & ĐỊNH HƯỚNG ĐẾN 2030       │
├──────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
│ 1. Án hủy/sửa do lỗi chủ quan    │ 1. Hoàn thiện chế định độc lập thẩm   │
│    còn tồn tại.                  │    phán (nhiệm kỳ trọn đời/dài hạn). │
├──────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
│ 2. Tố tụng thẩm vấn lấn át       │ 2. Đột phá tranh tụng thực chất tại   │
│    tranh tụng bình đẳng.         │    mọi cấp xét xử.                   │
├──────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
│ 3. Thiếu thiết chế bảo hiến      │ 3. Nghiên cứu thành lập Hội đồng      │
│    chuyên trách bảo vệ Hiến pháp.│    Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp.   │
├──────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
│ 4. Tòa án phụ thuộc địa giới     │ 4. Tổ chức TAND theo thẩm quyền xét   │
│    hành chính địa phương.        │    xử khu vực (không theo cấp huyện). │
└──────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung, hoàn thiện lý luận NNPQ XHCN Việt Nam; làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa công lý tự nhiên, hiến pháp và pháp luật thực định. Trích dẫn triết gia Jean-Jacques Rousseau trong Khế ước xã hội:

"Sự biến chuyển từ trạng thái thiên nhiên qua trạng thái dân sự mang lại một thay đổi rất lớn lao nơi con người; trong hành xử, công lý thay cho bản năng đã đem đến cho con người giá trị đạo đức chưa từng có...".

• Về phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá đa tiêu chí về sự thể hiện công lý trong hiến pháp và đo lường hiệu quả tư pháp, có thể áp dụng cho các nghiên cứu luật học so sánh trong khu vực ASEAN.
• Về thực tiễn lập hiến và lập pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013 và các luật tố tụng: thể chế hóa cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách; quy định rõ thẩm quyền hủy bỏ các văn bản quy phạm pháp luật trái hiến của cơ quan hành chính.
• Về cải cách tư pháp: Đổi mới tổ chức TAND theo thẩm quyền xét xử độc lập với đơn vị hành chính lãnh thổ; cải cách chế độ bổ nhiệm Thẩm phán theo hướng nhiệm kỳ dài hạn hoặc trọn đời để triệt tiêu áp lực can thiệp hành chính.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 03 giới hạn khoa học:

1. Giới hạn dữ liệu định lượng: Do tính chất bảo mật và hạn chế trong công khai bản án giai đoạn trước 2017, dữ liệu thống kê chi tiết về án hủy/sửa qua giám đốc thẩm chưa được số hóa toàn diện để chạy các mô hình định lượng hồi quy nâng cao.
2. Giới hạn phạm vi bảo hiến: Luận án chưa đi sâu phân tích toàn diện các mô hình Tòa án Hiến pháp chuyên biệt (như mô hình Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức hay Hội đồng Bảo hiến Pháp) trong mối tương thích cụ thể với cấu trúc chính trị một đảng.
3. Giới hạn xã hội học tư pháp: Khảo sát thực chứng về "cảm nhận bất công" của người dân chủ yếu kế thừa từ các báo cáo thứ cấp, chưa triển khai điều tra bảng hỏi quy mô quốc gia trên diện rộng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 04 hướng đi:

• Ứng dụng phương pháp thực nghiệm (Empirical Legal Studies) để lượng hóa tác động của cải cách tranh tụng đối với phán quyết của Tòa án.
• Nghiên cứu cơ chế bảo hiến phi tập trung trong điều kiện hoàn thiện NNPQ XHCN giai đoạn 2025–2035.
• Nghiên cứu tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI) và Tòa án điện tử đến quyền tiếp cận công lý và công lý thủ tục.
• Xây dựng Bộ chỉ số công lý Hiến pháp (Constitutional Justice Index) dành riêng cho các quốc gia đang chuyển đổi kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo luật trọng điểm (Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Học viện Tòa án), dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn cho các công trình nghiên cứu về Hiến pháp và cải cách tư pháp.
• Định hình chính sách tư pháp: Các kiến nghị của luận án trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc tổng kết Nghị quyết 49-NQ/TW và xây dựng các định hướng cải cách tư pháp trong Chiến lược xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Nghị quyết số 27-NQ/TW).
• Lợi ích xã hội: Góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền con người và quyền tiếp cận công lý; thúc đẩy tính minh bạch và liêm chính trong hoạt động của hệ thống TAND.
• Ý nghĩa quốc tế: Giúp giới học giả quốc tế hiểu rõ hơn về lộ trình tiếp biến các giá trị phổ quát của nhân loại (công lý, nhà nước pháp quyền) vào điều kiện đặc thù của thể chế chính trị - pháp lý Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật: Tiếp cận hệ thống cơ sở lý luận kinh điển, các trích dẫn quốc tế chuẩn mực và khung phân tích lập hiến toàn diện.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu lý luận: Sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp, Luật So sánh và Xã hội học Pháp luật.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm vững bản chất của công lý thủ tục, nguyên tắc độc lập xét xử và kỹ năng tranh tụng để nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền con người.
• Các cơ quan hoạch định chính sách, lập pháp (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, Ban Nội chính Trung ương, TAND Tối cao): Khai thác các đề xuất lập hiến và lập pháp có luận chứng vững chắc để xây dựng các dự án luật sửa đổi.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xây dựng hoàn chỉnh hệ thống lý luận về công lý hiến định trong NNPQ XHCN Việt Nam. Luận án đã mở rộng Lý thuyết Công lý của Aristotle (kết hợp công lý phân phối và công lý cải tạo) và Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx, chứng minh rằng trong thể chế chính trị Việt Nam, Hiến pháp không chỉ phân bổ quyền lực mà phải là công cụ pháp lý tối cao phân phối công bằng xã hội và kiểm soát nguy cơ tha hóa quyền lực nhà nước.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Khác với các nghiên cứu trước đây vốn tiếp cận công lý thuần túy dưới góc độ đạo đức học (như Vũ Đình Hòe, 2001) hoặc phân tích quy phạm luật học thực định đơn lẻ (như Đặng Công Cường, 2013), luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với tiếp cận liên ngành (Luật Hiến pháp - Xã hội học pháp luật - Luật So sánh). Luận án đối chiếu kinh nghiệm lập hiến của 08 quốc gia và sử dụng các chỉ số đo lường thực chứng quốc tế để kiểm chứng các luận điểm lập hiến.

3. Phát hiện bất ngờ và có tính phản trực giác nhất trong luận án là gì? Trả lời: Phát hiện cho thấy việc ghi nhận TAND là "cơ quan thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý" tại Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 nếu không đi kèm với cơ chế bảo đảm độc lập tư pháp về ngân sách và tổ chức (vẫn phụ thuộc vào đơn vị hành chính) sẽ tạo ra một "nghịch lý hiến định": Tòa án được giao sứ mệnh tối cao bảo vệ công lý nhưng lại bị hạn chế về năng lực thực quyền khi đối trọng với các cơ quan quản lý hành chính trong các vụ án hành chính.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức để tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án xây dựng quy trình phân tích văn bản lập hiến theo 04 trụ cột (Chính trị, Quyền con người, Kinh tế - Xã hội, Tư pháp) và bộ tiêu chí đánh giá hoạt động bảo vệ công lý qua 06 chỉ báo (tỉ lệ án hủy/sửa, tính độc lập của Thẩm phán, chất lượng tranh tụng, tính công khai minh bạch, khả năng tiếp cận Tòa án, hiệu lực thi hành phán quyết). Giao thức này hoàn toàn có thể áp dụng để đánh giá các bản Hiến pháp tương lai hoặc hệ thống tư pháp của các quốc gia khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm (2020–2030) như thế nào? Trả lời: Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu và ứng dụng 10 năm gồm 02 giai đoạn:

• Giai đoạn 2020–2025: Tập trung hoàn thiện các đạo luật tố tụng, thúc đẩy mô hình TAND sơ thẩm khu vực, đổi mới tranh tụng thực chất và nâng cao chế độ bảo vệ an ninh công vụ, nhiệm kỳ của Thẩm phán.
• Giai đoạn 2025–2030: Nghiên cứu sửa đổi Hiến pháp năm 2013 nhằm thiết lập cơ chế phân quyền rõ ràng hơn giữa ba nhánh quyền lực và nghiên cứu thiết lập mô hình cơ quan tài phán hiến pháp độc lập (Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Xuân Tùng đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp nền tảng mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh: Định nghĩa chuẩn xác bản chất, nguồn gốc kinh tế - xã hội, cấu trúc 04 thành tố và vai trò của công lý trong NNPQ XHCN Việt Nam.
2. Lập thuyết về sự hiến định hóa công lý: Luận giải toàn diện 04 phương diện thể hiện của công lý trong Hiến pháp năm 2013, khẳng định công lý là linh hồn của chủ nghĩa hợp hiến.
3. Khẳng định vai trò trung tâm của quyền tư pháp: Chứng minh một cách khoa học tính tất yếu lịch sử và pháp lý của việc giao TAND trọng trách cơ quan bảo vệ công lý.
4. Đánh giá thực chứng bức tranh tư pháp: Chỉ rõ những thành tựu và rào cản mang tính cấu trúc trong hoạt động xét xử thông qua việc phân tích thực trạng án hủy, sửa và độc lập tư pháp.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: Kiến tạo các giải pháp lập hiến, lập pháp và cải cách hành chính tư pháp đột phá có giá trị định hướng đến năm 2030.

Công trình tạo tiền đề lý luận vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu mới về tư pháp hiến pháp và văn hóa pháp lý, xứng đáng là công trình nghiên cứu mẫu mực đóng góp vào kho tàng khoa học pháp lý Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập và xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề CL trong tổng thể học thuyết về giai cấp thống trị và đấu tranh giai cấp. Những luận điểm nổi bật của ông về CL được phân tích, đánh giá và trình bày khá sâu sắc tại cuốn Marx and Justice-The Radical Critique of Liberalism (Marx và CL - Phê bình chủ nghĩa tự do) của Allen E.Buchanan, Nxb Metheuen (1984), bao gồm: Một là, lý luận hình thái kinh tế - xã hội khẳng định cũng như những quan hệ xã hội khác, CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử sâu sắc. CL chỉ xuất hiện, hình thành khi các yếu tố kinh tế-xã hội của xã hội loài người đã phát triển và đạt đến một trình độ nhất định. CL phụ thuộc chặt chẽ và do mỗi hình thái kinh tế - xã hội mà nó tồn tại chi phối, quyết định.

Ngược lại, các giá trị của CL cùng với các quan hệ sản xuất khác có tác động trở lại, ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng đến các phương thức tổ chức xã hội, từ đó thúc đẩy hoặc cản trở, kìm hãm sự phát triển của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Trong mỗi chế độ, nội hàm về CL sẽ có các nội dung, tính chất và phương thức vận hành khác nhau. Không tồn tại một thứ CL chung chung, trừu tượng, duy tâm, siêu hình. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng CL có bản chất “vô vụ lợi”.

12 Trong bài viết Cơ sở kinh tế-xã hội cho sự hình thành và phát triển của CL, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2015), với những luận cứ cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Tùng cũng đã tập trung phân tích và làm rõ tính khoa học của học thuyết này trong lý giải nguồn gốc và sự hình thành của CL. Hai là, từ luận điểm nêu trên, ông nhấn mạnh về một sự dự đoán chắc chắn của tội phạm có nguồn gốc từ hình thái kinh tế của xã hội tư sản, do đó, tội phạm không chỉ thuần túy là nô lệ của CL mà cần phải chú ý xóa bỏ nguồn gốc xã hội hay nguyên nhân giai cấp của tội phạm. Ông từ chối cách tiếp cận của cả học thuyết cải tạo và công lợi, cho dù hình phạt là cơ chế cải thiện hay răn đe thì cá nhân không thể bị trừng phạt bởi xã hội mới là nguồn gốc tội phạm. Ba là, nguyên tắc phân phối theo nhu cầu.

Ông đã liên hệ công bằng với trình độ phát triển của sản xuất xã hội và cho rằng trong giai đoạn đầu việc phân phối được thực hiện theo nguyên tắc đóng góp “làm theo năng lực, hưởng theo lao động”. CL ở đây là nguyên tắc phân phối cho mỗi người dựa trên đóng góp lao động của họ, từ đó hình thành nguyên tắc phân phối phúc lợi dựa trên nỗ lực, cố gắng của người lao động. Khi chuyển sang giai đoạn của xã hội cộng sản, sản phẩm tiêu dùng dồi dào đến mức không cần dùng phân phối lợi ích vật chất để kích thích lao động nữa thì thực hiện nguyên tắc mới là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” [196, Tr. - Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về CL có ảnh hưởng hết sức sâu rộng đến quá trình hình thành và phát triển lý luận về CL.

Tại bài viết Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL của Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 11 (260) năm 2014, tác giả đã khái quát những nội dung, giá trị cơ bản của CL trong tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm: (1) Là hiện thân, giá trị của xã hội văn minh, đối lập với trạng thái xã hội dã man, bán khai; (2) Là lẽ phải, lẽ công bằng mà TA phải bảo vệ và mang lại cho mọi người dân; (3) Là quyền cơ bản, chân chính của mỗi quốc gia, dân tộc; (4) Là vũ khí tư tưởng, chính trị, pháp lý sắc bén góp phần làm sáng rạng tính chính nghĩa, chính đáng, hợp pháp, cũng 13 như bản chất của nhà nước thân dân, vì dân; (5) Là căn cứ pháp lý, là điểm tựa đạo lý quốc tế vững chắc để lên án các cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa, khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến gian khổ của nhân dân Việt Nam, qua đó, bảo vệ hòa bình, tự do, công bằng và các quyền cơ bản của con người; (6) Là giá trị phổ quát, là lương tri, phẩm giá tốt đẹp mà nhân loại tiến bộ hướng tới. Luận án tiến sỹ luật học Tư tưởng khoan dung và ý nghĩa hiện thời của nó của Nguyễn Thị Phương Mai, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (2010) cũng nhấn mạnh ở khía cạnh này, có thể khẳng định tư tưởng khoan dung của Hồ Chí Minh được hình thành và dựa trên nền tảng của CL. Bài viết Quan niệm về CL ở Việt Nam từ năm 1945 đến cuộc CCTP năm 1950, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2014) cũng có những nhận định về ảnh hưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh về CL cũng như quá trình phát triển nhận thức về CL, đặc biệt là sự du nhập, tiếp biến của các học thuyết Mác - Lênin trong nhận thức về CL và xây dựng nền tư pháp nhân dân. Về khái niệm CL, tại bài viết Một số vấn đề lý luận cơ bản về CL, Tạp chí Công thương (2019), tác giả Trần Trí Dũng định nghĩa CL là lẽ đúng đắn mà mọi người đều thừa nhận, dùng làm cơ sở để phán xét, để xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm đối với các chủ thể tham gia trong những mối quan hệ nhất định.

Đây là một khái niệm tương đối phù hợp với bối cảnh CL trong tố tụng. Ở Việt Nam, các học thuyết và lý luận cơ bản về CL cũng được tiếp tục chú trọng chắt lọc, du nhập, nghiên cứu và truyền bá nhiều hơn, đặc biệt khi Việt Nam phát triển và hoàn thiện học thuyết NNPQ XHCN và thực hiện công cuộc CCTP từ năm 2002 đến nay. Các công trình nghiên cứu là sách tiêu biểu là Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh của Vũ Đình Hòe, Nxb Văn hóa Thông tin (2001); Quyền con người, GS. Võ Khánh Vinh (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội (2011); Vũ Trọng Khánh - Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên, Nhiều tác giả, Nxb Tri thức (2015); CL và tiếp cận CL - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao đồng chủ biên, Nxb Hồng Đức (2018).

Công trình nghiên cứu là tạp chí tiêu biểu là Về khái niệm “CL” trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Tổ chức nhà nước (2013). 14 Nhìn chung, các nghiên cứu nêu trên đều tiếp tục tập trung phân tích và làm rõ nguồn gốc, quan niệm, bản chất, nội dung, chức năng, vị trí, vai trò của CL, từ đó góp phần phát triển và hoàn thiện các học thuyết về CL cũng như khả năng ứng dụng trong tổ chức và quản lý xã hội nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Nhóm các nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội CL có một vai trò hết sức to lớn, ý nghĩa trong tổ chức, quản lý và vận hành xã hội một cách trật tự, ổn định và văn minh. Các công trình nghiên cứu chuyên ngành về ứng dụng này của CL khá đa dạng và phong phú.

Trước hết, phải kể đến một số nghiên cứu khẳng định tính đa dạng, năng động trong quan niệm CL. Cuốn sách Nhân loại học về pháp luật- Một lý thuyết so sánh (Anthropology of Law-A Comparative Theory) của Leopold Pospísil, Nxb Đại học Yale (1971) coi quan niệm CL như một phần của nền văn hóa mỗi dân tộc và sự đa dạng về văn hóa, tính cách sẽ mang lại những quan niệm về CL khác nhau. Tại cuốn sách Vượt trên CL (Beyond Justice) của Agnes Heller, Nxb Basil Blackwell Inc. (1987), phân tích bốn phương pháp tiếp cận cơ bản đưa đến bốn định nghĩa khác nhau về CL, từ đó đưa ra những ứng dụng khác nhau của CL.

Các công trình nghiên cứu điển hình như Khế ước xã hội (The Social Contract) của Jean-Jacques Rousseau, Nxb Thế giới (2014); CL (Justice) của Josef Pieper, Nxb Pantheon Books (1955); CL (Justice) do Alan Ryan chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993); CL (Justice) của Harry Brighouse, Nxb Polity Press (2004); CL (Justice) do Eugene Kamenka và Alice Erh-Soon Tay chủ biên, Nxb Edward Arnold (1979);… đều tập trung lý giải vai trò không thể thiếu của CL nói chung và vai trò luân lý của CL nói riêng trong quá trình đưa xã hội tiến hóa từ trạng thái dã man, bán khai sang trạng thái kỷ cương, văn minh. Các công trình nghiên cứu bao gồm Chính trị luận (The Politics) của Aristotle, Nxb Thế giới (2013); Chính thể đại diện (Representative Government) của John Stuart Mill, Nxb Tri thức (2008); Bàn về chính quyền (On Government) của Marcus Tullius Cicero, Nxb Hồng Đức (2017); “CL” (Justice) do Alan Ryan 15 chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993);… đều tập trung làm rõ tính chất chính trị của CL với tư cách là một nhân tố chính nghĩa của mỗi bộ máy chính quyền. Ngược lại, bất công hay cảm giác bất công cũng chính là một nhân tố quan trọng dẫn đến các cuộc cách mạng lật đổ chính quyền. Các công trình nghiên cứu cũng khẳng định mối quan hệ biện chứng, chặt chẽ giữa CL và pháp luật.

Các quan điểm phổ biến coi CL là căn cứ để ban hành các chính sách pháp luật. Pháp luật công bằng phải thể hiện được CL trong lĩnh vực mà nó điều chỉnh. Các công trình tiêu biểu về mối tương quan giữa CL và pháp luật bao gồm: Lý thuyết về CL (The theory of justice) của Rudolf Stammler, Nxb Macmilan (1925); Lý luận chung về pháp luật và nhà nước (General Theory of Law and State) của Hans Kelsen, Nxb Harvard University Press (1946); CL dựa trên nền tảng luật pháp (Justice according to law) của Nathan Roscoe Pound, Nxb Yale University Press (1951); Sự hình thành của khoa học luật (Foundations of Jurisprudence) của Jerome Hall, Nxb The Bobbs-Merrill Company (1973); Luật tự nhiên và CL (Natural Law and Justice), Lloyd L. Weinbeb, Nxb Havard University Press (1987); Triết học về luật thực định (The Philosophy of Positive Law) của James Bernard Murphy, Nxb Yale University Press (2005); Triết học luật pháp (The Philosophy of Law) của Raymond Wacks Nxb Trẻ (2011); Luật pháp và Triết học: Dẫn nhập với những bài đọc (Law and Philosophy: An introduction with readings) của Thomas W.Simon, Nxb Mc.