Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam

Khám phá khái niệm công lý và sự thể hiện của nó trong hiến pháp Việt Nam, cùng những giá trị pháp lý quan trọng trong xã hội hiện đại.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Hành chính
• Đề tài: Công Lý và Sự Thể Hiện Trong Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG LÝ VÀ SỰ THỂ HIỆN CỦA CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP
• 2.1. Khái niệm công lý
• 2.2. Cơ sở kinh tế - xã hội, các thành tố thiết yếu, đặc điểm cơ bản và phân loại công lý
• 2.3. Quá trình hình thành, tư tưởng và lý luận về công lý tại Việt Nam. Vai trò của hiến pháp và nội dung thể hiện công lý trong hiến pháp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ HIỆN CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam
• 3.2. Thực trạng bảo vệ công lý ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Yêu cầu thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.2. Các quan điểm thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.3. Các giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Công Lý Trong Hiến Pháp Việt Nam Hiện Nay

Công lý, một giá trị cốt lõi, là nền tảng cho xã hội trật tự, ổn định và hợp tác. Trong lịch sử Việt Nam, ý niệm về công lý đã xuất hiện từ rất sớm, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ. Từ năm 1986, cùng với đổi mới kinh tế và dân chủ hóa, công lý dần chiếm vị trí quan trọng trong các văn kiện chính trị - pháp lý, đặc biệt là Hiến pháp. Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, công lý là niềm tin vào một trật tự xã hội ổn định, hợp tác, dựa trên lương tri và lẽ công bằng. Yêu cầu tiếp cận, thực thi, tôn trọng và bảo vệ công lý ngày càng được sử dụng rộng rãi. Theo tài liệu gốc, CL là một giá trị căn bản, phổ quát của cộng đồng xã hội Việt Nam với ý nghĩa lớn lao, niềm tin mãnh liệt về một trật tự xã hội ổn định, hợp tác trên nền tảng của lương tri, lẽ phải, lẽ công bằng. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020).

1.1. Lịch Sử Hình Thành Quan Điểm Về Công Lý Hiến Định Việt Nam

Từ năm 1945, công lý đã được xem là một giá trị “chính trị-tư pháp”, phản ánh bản chất của chế độ mới và định hướng phát triển cho nền tư pháp. Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và Hiến pháp đều ghi nhận vai trò của công lý. Việc nghiên cứu, triển khai toàn diện các giá trị của công lý trong phát triển kinh tế - xã hội còn chưa kịp thời. Cần thiết phải có một lý luận đầy đủ về công lý trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo tài liệu gốc,quan niệm về công lý đã xuất hiện từ rất sớm, ngay từ năm 1945, với tư cách là một giá trị “chính trị-tư pháp”, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ mới và mang tính chất định hướng phát triển sâu sắc cho nền tư pháp Việt Nam.

1.2. Vai Trò Của Hiến Pháp Việt Nam Trong Thể Hiện Công Lý Xã Hội

Hiến pháp đóng vai trò then chốt trong việc thể hiện và bảo vệ công lý. Các quy định về quyền con người, quyền công dân, và cơ chế phân phối đều hướng tới công bằng xã hội. Hiến pháp cần phải đảm bảo mọi cá nhân được sống trong môi trường xã hội ổn định và hợp tác. Theo tài liệu gốc, trong NNPQ XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, mỗi cá nhân đều có quyền được sống trong môi trường xã hội ổn định và hợp tác. CL là một giá trị căn bản, phổ quát của cộng đồng xã hội Việt Nam với ý nghĩa lớn lao, niềm tin mãnh liệt về một trật tự xã hội ổn định, hợp tác trên nền tảng của lương tri, lẽ phải, lẽ công bằng.

II. Thực Trạng Thể Hiện Công Lý Trong Hiến Pháp Hiện Hành

Mặc dù có những tiến bộ đáng kể, công lý chưa thực sự trở thành nguyên tắc nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội. Sự thể hiện của công lý thông qua các chế định của Hiến pháp còn chưa được nhận diện, phân tích và làm rõ. Hiệu lực, hiệu quả phát huy các giá trị công lý của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế. Hoạt động bảo vệ công lý còn một số tồn tại, yếu kém. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện về thực trạng này. Theo tài liệu gốc, CL còn chưa thực sự trở thành nguyên tắc cơ bản, nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội. Sự thể hiện của CL thông qua các chế định của Hiến pháp còn chưa được nhận diện, phân tích và làm rõ. Hiệu lực, hiệu quả phát huy các giá trị CL của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế. Hoạt động bảo vệ CL còn một số tồn tại, yếu kém.

2.1. Đánh Giá Công Lý Qua Các Chế Định Của Hiến Pháp Việt Nam

Cần phân tích và đánh giá thực trạng thể hiện công lý trong các chế định cơ bản của Hiến pháp, đặc biệt là các quy định về quyền con người, quyền công dân, tổ chức bộ máy nhà nước, và hệ thống tư pháp. Cần so sánh với kinh nghiệm quốc tế để tìm ra những điểm mạnh và điểm yếu. Theo tài liệu gốc,thực trạng thể hiện CL trong các chế định cơ bản của hiến pháp, kinh nghiệm hiến pháp một số quốc gia trong thể hiện CL. Thực trạng phát huy các giá trị CL trong tổ chức, quản lý xã hội mà tập trung nhất là trong hoạt động bảo vệ CL của các TA, cơ quan thực hiện quyền tư pháp và là thiết chế trung tâm có nhiệm vụ bảo vệ CL.

2.2. Thực Thi Hiến Pháp Và Tác Động Đến Tiếp Cận Công Lý Cho Người Dân

Việc thực thi Hiến pháp có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận công lý của người dân. Các rào cản về kinh tế, xã hội, và pháp lý cần phải được giải quyết để đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội như nhau trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Hoạt động bảo vệ CL chủ yếu thông qua các tiêu chí về số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm, qua đó xác định rõ ưu điểm của những kết quả đã đạt được, đồng thời chỉ rõ những tồn tại, hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của tình trạng này. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020).

III. Giải Pháp Nâng Cao Công Lý Trong Hiến Pháp Và Thực Tiễn

Để khắc phục những hạn chế và nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp, và tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình bảo vệ công lý. Cần có những quan điểm, nguyên tắc cơ bản và các kiến nghị hoàn thiện một số chế định của hiến pháp cũng như giải pháp chủ yếu góp phần tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ các giá trị của CL trong NNPQ XHCN Việt Nam. (Nguyễn Xuân Tùng, 2020)

3.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Của Hiến Pháp Về Công Lý

Cần rà soát và sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp để đảm bảo tính minh bạch, công bằng, và hiệu quả trong việc bảo vệ công lý. Các quy định về quyền con người, quyền công dân cần được cụ thể hóa và tăng cường chế tài bảo vệ. Trong số những giải pháp nêu trên, có những nhóm giải pháp mang tính cấp bách, có những giải pháp lâu dài nhưng đều là những giải pháp căn bản và cần được thực hiện trong mối tương quan, hỗ trợ lẫn nhau.

3.2. Cải Cách Tư Pháp Để Đảm Bảo Bình Đẳng Trước Pháp Luật

Cải cách tư pháp là một yếu tố then chốt để đảm bảo bình đẳng trước pháp luật. Cần nâng cao tính độc lập, chuyên nghiệp, và liêm chính của các cơ quan tư pháp. Cơ chế giải quyết tranh chấp cần được cải thiện để đảm bảo tính nhanh chóng, hiệu quả, và công bằng.Việc hệ thống hoá các quy định của hiến pháp, luật pháp trong hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL thông qua các quy định hiến pháp của một số quốc gia trên thế giới tại luận án cũng đã góp phần quan trọng làm sáng tỏ các luận điểm nêu trên.

3.3. Tăng Cường Cơ Chế Bảo Vệ Công Lý Hiến Pháp

Cần xây dựng và tăng cường cơ chế bảo vệ công lý hiến pháp, đảm bảo quyền của người dân được khiếu nại, tố cáo khi quyền lợi bị xâm phạm. Vai trò của Tòa án Hiến pháp (nếu có) cần được làm rõ và phát huy.Luận án cũng phân tích và khẳng định, làm rõ vai trò của TA với tư cách là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp và là thiết chế trung tâm trong các cơ quan quyền lực nhà nước thực hiện nhiệm vụ bảo vệ CL.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Công Lý

Các kết quả nghiên cứu về công lý cần được ứng dụng vào thực tiễn xây dựng pháp luật, hoạch định chính sách, và hoạt động xét xử. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về công lý để nâng cao nhận thức của người dân và cán bộ, công chức. Qua phân tích các bản hiến pháp, đặc biệt là hiến pháp năm 2013, luận án làm rõ các giá trị CL được thể hiện qua các khía cạnh, chế định cơ bản của các bản Hiến pháp Việt Nam như Định danh và tuyên ngôn CL là một giá trị cơ bản của cộng đồng xã hội; Khẳng định tính chính nghĩa của cuộc cách mạng giành chính quyền và tính chính đáng trong sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước; Bảo vệ các quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là các quyền trong tố tụng; Thiết lập cơ chế CL phân phối thông qua chế định về nền KTTT định hướng XHCN.

4.1. Xây Dựng Hệ Thống Chỉ Số Đánh Giá Công Lý

Cần xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá công lý để theo dõi, đánh giá hiệu quả của các chính sách và hoạt động bảo vệ công lý. Các chỉ số này cần phản ánh được mức độ tiếp cận công lý, mức độ bình đẳng trước pháp luật, và mức độ hài lòng của người dân. Luận án nêu rõ các quan điểm, nguyên tắc và đề xuất một hệ thống đồng bộ các nhóm giải pháp chủ yếu thúc đẩy và bảo vệ CL, trong đó, có những đề xuất mới như tiếp tục nâng cao quyết tâm chính trị coi CL là một giá trị căn bản trong tổ chức và quản lý xã hội; tiếp tục hoàn thiện một số chế định của Hiến pháp năm 2013; nghiên cứu các biện pháp tổ chức triển khai thi hành kịp thời, đồng bộ, hiệu quả Hiến pháp năm 2013 và các luật.

4.2. Nghiên Cứu So Sánh Về Công Lý Trong Hiến Pháp Các Nước

Cần tăng cường nghiên cứu so sánh về công lý trong Hiến pháp của các nước khác nhau để học hỏi kinh nghiệm và áp dụng vào điều kiện Việt Nam. Đặc biệt, cần chú trọng đến các nước có hệ thống pháp luật tương đồng và có nhiều thành công trong việc bảo vệ công lý.

V. Cải Cách Thể Chế Để Bảo Đảm Quyền Con Người Theo Hiến Pháp

Việc bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp đòi hỏi một quá trình cải cách thể chế toàn diện. Các cơ quan nhà nước cần phải hoạt động hiệu quả, minh bạch, và trách nhiệm giải trình. Cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực cần được tăng cường để ngăn ngừa lạm quyền và bảo vệ quyền lợi của người dân. CL là một giá trị cơ bản trong mỗi cộng đồng xã hội và trong hoạt động tổ chức và quản lý một xã hội tiến bộ, văn minh. CL thể hiện tính chính đáng/chính nghĩa của sự tồn tại của một chính quyền cai trị, là biểu hiện sâu sắc của nền dân chủ và các giá trị của quyền con người, giúp giảm thiểu các khuyết tật của chính thể đại diện, ngăn ngừa sự tha hóa quyền lực, gắn kết và nâng cao sự đồng thuận xã hội.

5.1. Hiến Pháp Và Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Hiệu Quả

Hiến Pháp cần phải quy định rõ ràng và đầy đủ về quyền con người. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế bảo vệ quyền con người hiệu quả, bao gồm cả cơ chế hành chính, tư pháp, và giám sát của xã hội. Ngay từ rất sớm của nền văn minh nhân loại, CL đã trở thành công cụ phản kháng để những người dân yếu ớt, bị áp bức mạnh mẽ đứng lên, dùng tiếng nói của “thần CL” thách thức lại những điều luật phi lý, tàn bạo, bất công của kẻ cai trị, chống lại sự tùy tiện, độc tài để bảo vệ địa vị của mình.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Thực Thi Hiến Pháp

Các cơ quan thực thi Hiến pháp, đặc biệt là các cơ quan tư pháp, cần phải được nâng cao năng lực về chuyên môn, đạo đức, và trách nhiệm giải trình. Cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả đối với hoạt động của các cơ quan này để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Luận án cũng tập trung lý giải việc lý luận hiến pháp lựa chọn TA là thiết chế cơ bản có nhiệm vụ bảo vệ CL từ những đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp, về vị trí độc lập, trung lập về chính trị, về ý chí và quyết tâm bảo vệ lẽ phải, về yêu cầu liêm chính, thái độ khách quan, vô tư, thận trọng, bình tĩnh, suy xét và với những nguyên tắc tố tụng chặt chẽ, công bằng.

VI. Hướng Đến Một Nền Công Lý Tiến Bộ Trong Tương Lai

Việc xây dựng một nền công lý tiến bộ, văn minh là mục tiêu lâu dài của Việt Nam. Cần có sự chung tay của toàn xã hội để đạt được mục tiêu này. Các giá trị công lý, công bằng, và bình đẳng cần phải được thấm nhuần trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần đưa ra cách nhìn toàn diện, sâu sắc, khoa học về lý luận và thực tiễn hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL ở nước ta, qua đó góp phần tích cực bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời, góp phần hoàn thiện lý luận về CL.

6.1. Xây Dựng Văn Hóa Công Lý Trong Cộng Đồng

Văn hóa công lý cần phải được xây dựng từ gia đình, nhà trường, và xã hội. Cần tăng cường giáo dục về công lý, công bằng, và bình đẳng cho mọi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.Luận án nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về CL ở Việt Nam trong bối cảnh cải cách hành chính, cải cách pháp luật, CCTP, xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam và hội nhập quốc tế sâu rộng.

6.2. Phát Huy Vai Trò Của Xã Hội Trong Bảo Vệ Công Lý

Xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và bảo vệ công lý. Cần tạo điều kiện để các tổ chức xã hội tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật, hoạch định chính sách, và giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước.Các tư tưởng, lý luận, học thuyết về CL; một số bản Hiến pháp trên thế giới, các bản Hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 liên quan đến việc công nhận, thúc đẩy và bảo vệ CL và Thực tiễn hoạt động bảo vệ CL tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" được tác giả Nguyễn Xuân Tùng thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2020, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Võ Khánh Vinh, thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Hành chính (mã số: 9 38 01 02).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu được tác giả luận chứng bắt đầu từ vị trí của công lý như một giá trị nền tảng, cốt lõi nhằm tổ chức một xã hội trật tự, ổn định và hợp tác. Trong lịch sử Nhà nước cách mạng Việt Nam, quan niệm về công lý đã xuất hiện từ năm 1945 dưới tư cách giá trị "chính trị - tư pháp" và tiếp tục được khẳng định lại từ công cuộc Đổi mới năm 1986. Thuật ngữ và yêu cầu về công lý xuất hiện rộng rãi trong các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, Hiến pháp, hoạt động chất vấn của Quốc hội, công tác chỉ đạo điều hành của Chính phủ, lời tuyên thệ của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và các nghiên cứu cải cách tư pháp. Tuy nhiên, tác giả chỉ ra khoảng trống cơ bản: công lý chưa thực sự trở thành nguyên tắc nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội; sự thể hiện của công lý trong các chế định hiến pháp chưa được nhận diện, phân tích toàn diện; hiệu quả phát huy giá trị công lý còn hạn chế; hoạt động bảo vệ công lý còn nhiều tồn tại. Nguyên nhân chủ yếu là lý luận về công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chưa được nghiên cứu đầy đủ, nhận thức xã hội thiếu thống nhất và vai trò của Tòa án nhân dân sau khi được Hiến pháp năm 2013 xác định là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, bảo vệ công lý vẫn chưa được đánh giá thấu đáo.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về công lý cùng sự thể hiện của công lý trong hiến pháp; phân tích những hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn phát huy giá trị công lý và hoạt động bảo vệ công lý của Tòa án; xác định nguyên nhân và đề xuất các giải pháp, kiến nghị hoàn thiện hiến pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, quyền công dân và hoàn thiện lý luận về công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản phân định thành ba nội dung:

• Thứ nhất, phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về công lý, bao gồm nguồn gốc, khái niệm, chức năng, vị trí, vai trò, phân loại, mối quan hệ, hệ thống học thuyết, các phương diện thể hiện trong hiến pháp, thiết chế bảo vệ, điều kiện bảo đảm, tiêu chí đánh giá và kinh nghiệm quốc tế.
• Thứ hai, phân tích và đánh giá thực trạng thể hiện công lý trong các chế định cơ bản của hiến pháp, kinh nghiệm một số quốc gia; thực trạng phát huy các giá trị công lý trong tổ chức, quản lý xã hội, tập trung vào hoạt động bảo vệ công lý của các Tòa án nhân dân.
• Thứ ba, đề xuất các quan điểm, nguyên tắc cơ bản và kiến nghị hoàn thiện một số chế định của hiến pháp cùng hệ thống giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả thực thi, bảo vệ công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

• Một là: Khái niệm và bản chất công lý là gì? Quá trình hình thành, vị trí, vai trò của công lý? Các thành tố cấu thành, mối quan hệ và hình thức công lý cơ bản trong thực tiễn?
• Hai là: Vai trò của hiến pháp và sự thể hiện của công lý trong các chế định của hiến pháp như thế nào? Các phương thức thể hiện và bảo vệ công lý như thế nào?
• Ba là: Thực trạng thể hiện công lý trong một số chế định cơ bản của hiến pháp và thực tiễn bảo vệ công lý qua hoạt động xét xử của Tòa án tại Việt Nam? Những điểm còn tồn tại, hạn chế, cần tiếp tục hoàn thiện và những vướng mắc thực tiễn là gì?
• Bốn là: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện các chế định hiến pháp trong thể hiện công lý? Những giải pháp khắc phục vướng mắc, tồn tại, hạn chế trong hoạt động thúc đẩy và bảo vệ công lý trong thực tiễn?

Giả thuyết nghiên cứu gồm:

• Một là: Công lý là giá trị thiết yếu, đa chức năng trong tổ chức, quản lý và vận hành xã hội, góp phần xây dựng trật tự, ổn định và đồng thuận xã hội.
• Hai là: Việc thể hiện và phát huy giá trị công lý trong Hiến pháp Việt Nam còn vướng mắc, bất cập; hoạt động bảo vệ công lý qua xét xử của Tòa án tuy có kết quả nhất định nhưng còn hạn chế cần khắc phục.
• Ba là: Cần hệ thống giải pháp đồng bộ hoàn thiện Hiến pháp và nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý của Tòa án nhằm củng cố niềm tin của nhân dân vào nền tư pháp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Những tư tưởng, lý luận, học thuyết về công lý; các bản Hiến pháp trên thế giới và các bản Hiến pháp Việt Nam (đặc biệt là Hiến pháp năm 2013); thực tiễn hoạt động bảo vệ công lý tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Vấn đề lý luận về công lý, sự thể hiện của công lý trong hiến pháp và thực tiễn bảo vệ công lý ở Việt Nam hiện nay.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại Việt Nam; có đối chiếu, tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia, Pháp, Đức, Ba Lan, Hoa Kỳ, Nam Phi.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1945 đến nay, trọng tâm từ giai đoạn Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013 đến nay; có khảo sát giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945; đề xuất giải pháp đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm chủ đề:

Nhóm các tư tưởng sơ khai và học thuyết pháp lý gốc về công lý: Tác giả điểm lại thần thoại Hy Lạp qua khảo cứu của Nguyễn Văn Khỏa (2012) với biểu tượng nữ thần Themis; cuốn "Pháp luật trong cuộc sống của chúng ta" của X. A-lếch-xây-ép (1986); cuốn "Câu chuyện Kinh thánh" của Selina Hastings (2007) về tích Vườn địa đàng liên quan đến công lý tự nhiên và công lý thủ tục; cuốn "Khảo lược Bộ luật Hammurabi của Nhà nước Lưỡng Hà cổ đại" của Nguyễn Anh Tuấn (2008) về công lý "mi-sa-ra-am"; "Kinh Thi" (2003); "Bi kịch Hy Lạp" của Hoàng Hữu Đản (2007) qua vở kịch Antigone của Sophocle; cuốn "Tóm lược lịch sử về công lý" của David Johnston (2011); trường ca "Iliad" của Homer (2013). Về các lý thuyết gốc, tác giả phân tích học thuyết của Plato trong "Nền Cộng hòa" (qua cuốn "Plato chuyên khảo" của Benjamin Jowett và M. Knight, 2008); học thuyết của Aristotle trong "Đạo đức Nicomachean" và "Chính trị luận" (qua bài viết của Anton-Hermann Chroust và David L. Osborn, 1942); học thuyết của Karl Marx (qua cuốn "Marx and Justice - The Radical Critique of Liberalism" của Allen E. Buchanan, 1984 và bài viết của Nguyễn Xuân Tùng, 2015). Về tư tưởng Hồ Chí Minh, tác giả phân tích các nghiên cứu của Nguyễn Xuân Tùng (2014, 2016), luận án của Nguyễn Thị Phương Mai (2010), cùng các công trình của Vũ Đình Hòe (2001), Võ Khánh Vinh (2011), Trần Trí Dũng (2019), Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao (2018).

Nhóm nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội: Tác giả tổng thuật công trình của Leopold Pospisil (1971), Agnes Heller (1987), Jean-Jacques Rousseau (2014), Josef Pieper (1955), Alan Ryan (1993), Harry Brighouse (2004), Eugene Kamenka và Alice Erh-Soon Tay (1979), Aristotle (2013), John Stuart Mill (2008), Marcus Tullius Cicero (2017). Mối quan hệ giữa công lý và pháp luật được điểm qua Rudolf Stammler (1925), Hans Kelsen (1946), Roscoe Pound (1951), Jerome Hall (1973), Lloyd L. Weinreb (1987), James Bernard Murphy (2005), Raymond Wacks (2011), Thomas W. Simon; các lý thuyết phân phối của John Rawls (1977), Michael J. Sandel (2011), Geoffrey Cupit (1996). Tại Việt Nam có các công trình của Nguyễn Văn Hiển (2014), Đặng Công Cường (2013).

Nhóm nghiên cứu về vai trò của Hiến pháp trong thể hiện và phát huy giá trị công lý: Bao gồm các nghiên cứu kinh điển của Albert Venn Dicey (1885), Richard H. Fallon (1997), Dyson Heydon (2003), Nguyễn Cảnh Bình (2009) khi phân tích quan điểm của Alexander Hamilton, James Madison và Thomas Jefferson; Abram Chayes (1988); các tài liệu hội thảo và chuyên khảo của Bộ Tư pháp (2011), Viện Nghiên cứu lập pháp và Viện Friedrich-Ebert (2012), Ban Biên tập sửa đổi Hiến pháp năm 1992 (2013), Albert P. Blaustein (2015); cùng các công trình trong nước của Võ Khánh Vinh (2013), Trần Ngọc Đường và Bùi Ngọc Sơn (2013).

Nhóm nghiên cứu về vai trò của Tòa án và thực tiễn bảo vệ công lý: Khảo cứu tác phẩm của Alexis de Tocqueville (2006), Adrian A. Zuckerman (1999), Russell Fox (2000), Hector Fix-Fierro (2003), Martin P. Golding (1978); cùng các báo cáo định lượng của UNDP và Hội Luật gia Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2018), World Justice Project (2018). Về phương hướng thúc đẩy bảo vệ công lý tại Việt Nam, tác giả điểm luận các công trình của Nguyễn Phú Trọng (2011), Nguyễn Đăng Dung (2012), Lê Cảm (2012), Trương Hòa Bình (2014), Nguyễn Hải Ninh (2013), Vũ Công Giao (2009), Đinh Thế Hưng (2011), Hà Hùng Cường (2014), Nguyễn Hòa Bình (2016).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định gồm 6 vấn đề:

1. Thiếu một định nghĩa tổng quát và thống nhất về công lý phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam.
2. Chưa đánh giá thấu đáo vai trò của công lý trong đường lối cách mạng và học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa sau các Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013.
3. Các phương diện thể hiện của công lý trong các chế định cơ bản của Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật tố tụng chưa được nghiên cứu tường minh, hệ thống.
4. Việc vận dụng học thuyết tập quyền xã hội chủ nghĩa còn đặt Tòa án vào vị trí phụ thuộc, trong khi quy định mới tại Khoản 1 Điều 102 và Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013 về quyền tư pháp và kiểm soát quyền lực chưa được luận giải cụ thể trong thực tiễn.
5. Thực trạng hiệu quả bảo vệ công lý qua hoạt động xét xử của Tòa án (tiêu chí bản án bị sửa, hủy) và nguyên nhân chưa được phân tích đầy đủ.
6. Các giải pháp thúc đẩy, bảo vệ công lý từ trước đến nay còn tản mạn, thiếu tính đồng bộ và chưa gắn với mốc thời gian phát triển đến năm 2025, định hướng năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng bốn hệ thống lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết công lý của Aristotle (đóng vai trò lý thuyết gốc): Luận giải công lý là trật tự của xã hội chính trị, hình thành từ thỏa thuận cộng đồng và có tính giai cấp; phân chia thành hai hình thức cơ bản là công lý phân phối (dựa trên tỷ lệ hình học, trao cho mỗi người phần xứng đáng) và công lý cải tạo (dựa trên tỷ lệ số học, do thẩm phán khôi phục trạng thái cân bằng giữa tội phạm và sự trừng phạt).
• Lý thuyết công lý của Plato: Tiếp cận công lý dưới góc độ phẩm hạnh đạo đức cộng đồng và sự phân công trật tự giữa ba tầng lớp (bảo hộ, chiến binh, lao động), nuôi dưỡng các đức hạnh thông thái, dũng cảm và tiết chế.
• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Luận chứng bản chất lịch sử, tính giai cấp của công lý bắt nguồn từ trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và chế độ tư hữu; bác bỏ quan điểm siêu hình xem công lý là giá trị trừu tượng, vô vụ lợi; khẳng định nguyên tắc phân phối theo lao động và phân phối theo nhu cầu.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý: Xác định công lý là lẽ phải, quyền cơ bản của dân tộc, vũ khí chính trị - pháp lý khẳng định tính chính nghĩa của cuộc đấu tranh giành độc lập và bản chất thân dân của Nhà nước.

Phương pháp luận chỉ đạo là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể phân bổ theo từng chương:

• Chương 1: Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê để hệ thống hóa tình hình nghiên cứu.
• Chương 2: Phương pháp tiếp cận đa ngành luật học, phân tích và tổng hợp, lịch sử và logic, luật học so sánh.
• Chương 3: Phương pháp hệ thống, phương pháp thống kê, phương pháp quy nạp và diễn giải, phân tích và tổng hợp số liệu tư pháp.
• Chương 4: Phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp hệ thống, phương pháp dự báo khoa học.

Luận án triển khai ba cách tiếp cận: tiếp cận hệ thống; tiếp cận liên ngành (kết hợp luật học, lịch sử, xã hội học, chính trị học); tiếp cận lịch sử cụ thể.

Nguồn tư liệu, dữ liệu gồm: Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam; các bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013); các bộ luật và luật thực định (Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Tố tụng hành chính năm 2015); quy định hiến pháp của các quốc gia; số liệu thống kê công tác xét xử của Tòa án nhân dân (bản án bị hủy, sửa qua thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm); dữ liệu từ báo cáo chỉ số của UNDP, World Bank, World Justice Project.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các dòng nghiên cứu về công lý từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại, bao gồm các quan niệm sơ khai trong thần thoại, kinh thánh, bộ luật cổ đại đến các học thuyết kinh điển của Plato, Aristotle, Karl Marx và tư tưởng Hồ Chí Minh. Tác giả phân tích các nhóm công trình nghiên cứu về công lý trong quản lý xã hội, mối quan hệ giữa công lý và pháp luật, sự thể hiện của công lý trong hiến pháp và vai trò bảo vệ công lý của Tòa án. Trên cơ sở chỉ ra 6 khoảng trống nghiên cứu cơ bản tại Việt Nam, tác giả xác định khung lý thuyết nghiên cứu, phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và ba cách tiếp cận khoa học làm nền tảng cho việc triển khai toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về công lý và sự thể hiện của công lý trong hiến pháp

Tác giả khảo sát các nguồn từ điển trong và ngoài nước (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Lân, Viện Ngôn ngữ học, Từ điển Luật học Bộ Tư pháp, Từ điển Oxford) và đề xuất định nghĩa: "Công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội".

Về cơ sở kinh tế - xã hội, luận án luận chứng: trong chế độ công xã nguyên thủy với sở hữu tập thể, phương thức sản xuất thấp kém thì công lý chưa xuất hiện. Khi chuyển sang chế độ công xã phụ hệ, công cụ kim khí phát triển dẫn tới thặng dư sản phẩm, xuất hiện chế độ tư hữu, nền sản xuất cá thể, phân hóa giàu nghèo và xung đột xã hội. Chế độ tư hữu là điều kiện kinh tế tiên quyết, còn sự phân hóa địa vị xã hội là điều kiện xã hội cho sự ra đời của công lý.

Về thành tố thiết yếu, luận án phân tích hai mô hình:

• Mô hình 3 thành tố: Hướng tới người khác (Other-directedness); Nghĩa vụ và quyền (Duty and right); Sự bình đẳng (Equality).
• Mô hình 4 thành tố: Sự xứng đáng (Desert); Sự công bằng (Fairness); Sự bình đẳng (Equality); Sự chính trực đạo đức (Moral Righteousness).

Về đặc điểm cơ bản, công lý được xác định qua 5 phương diện: là giá trị căn bản của xã hội văn minh; là luân lý đạo đức mang tính tương hỗ và giáo dục; là cơ chế tổ chức, quản lý xã hội và kiểm soát quyền lực nhà nước; là phẩm hạnh xã hội mang tính thể chế và chính trị; có quan hệ mật thiết với pháp luật, vừa là đạo lý của luật tự nhiên vừa là mục tiêu của pháp luật thực định.

Về phân loại, luận án làm rõ công lý phân phối (phân chia quyền lợi theo tỷ lệ đóng góp), công lý cải tạo (khôi phục trạng thái cân bằng qua chế tài tư pháp) và công lý thủ tục.

Cơ sở phân tích	Lý thuyết Plato	Lý thuyết Aristotle	Lý thuyết Karl Marx
Bản chất công lý	Phẩm hạnh đạo đức nội tại của cá nhân và cộng đồng	Trật tự của xã hội chính trị, hình thành từ quy ước và thỏa thuận	Hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử
Nguồn gốc phát sinh	Sự hài hòa và phân công trách nhiệm giữa 3 tầng lớp xã hội	Nhu cầu căn chỉnh xung đột lợi ích giữa các công dân	Chế độ tư hữu và sự phát triển của quan hệ sản xuất
Hình thức tồn tại	Đức hạnh trùm lên thông thái, dũng cảm, tiết chế	Công lý phân phối (hình học) và công lý cải tạo (số học)	Phân phối theo lao động và phân phối theo nhu cầu
Chức năng chính	Nuôi dưỡng trật tự, ngăn chặn sự can thiệp lấn sân phận sự	Cân bằng xã hội, xác định hình phạt tương xứng vi phạm	Vũ khí phê phán xã hội cũ, giải phóng giai cấp lao động

Chương 3: Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp và thực tiễn bảo vệ công lý ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích sự thể hiện của công lý qua các bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013):

• Lời nói đầu: Khẳng định tính chính nghĩa của sự nghiệp cách mạng giành độc lập, chủ quyền nhân dân và tính chính đáng của quyền lực nhà nước.
• Chế định quyền con người, quyền công dân: Thừa nhận quyền tiếp cận công lý, các nguyên tắc tố tụng tư pháp công bằng, quyền suy đoán vô tội, quyền được bồi thường thiệt hại do hành vi trái luật của cơ quan công quyền.
• Chế định kinh tế: Thiết lập cơ chế công lý phân phối thông qua nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kết hợp phát triển kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội.
• Chế định Tòa án: Hiến pháp năm 2013 ghi nhận Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp và có nhiệm vụ bảo vệ công lý (Khoản 1 Điều 102).

Về thực tiễn bảo vệ công lý, luận án phân tích dựa trên tiêu chí chất lượng hoạt động xét xử của Tòa án thông qua số lượng bản án, quyết định bị hủy, sửa qua thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm. Luận án chỉ ra các hạn chế: tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của thẩm phán vẫn còn tồn tại; việc áp dụng pháp luật đôi lúc chưa thống nhất; tranh tụng tại phiên tòa ở một số nơi còn mang tính hình thức.

Nguyên nhân của các hạn chế được luận án xác định:

• Nhận thức lý luận về công lý và nguyên tắc độc lập tư pháp chưa sâu sắc.
• Mô hình tổ chức Tòa án còn gắn với đơn vị hành chính lãnh thổ, tạo ra sự phụ thuộc nhất định vào chính quyền địa phương.
• Cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp theo Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013 chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể.
• Chế độ bổ nhiệm, nhiệm kỳ, ngân sách và tiền lương của thẩm phán chưa tạo điều kiện bảo đảm vững chắc cho nguyên tắc độc lập xét xử.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý ở Việt Nam hiện nay

Luận án xác định các yêu cầu và quan điểm chỉ đạo:

• Nâng cao quyết tâm chính trị, xác định công lý là giá trị nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội.
• Kiên định mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng.
• Bảo đảm sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền tư pháp.

Hệ thống giải pháp chủ yếu được luận án đề xuất gồm:

• Nhóm giải pháp hoàn thiện hiến pháp và pháp luật: Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các chế định của Hiến pháp năm 2013 về quyền tư pháp, quyền tiếp cận công lý; hoàn thiện các đạo luật tố tụng (Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính) theo hướng mở rộng tranh tụng, minh bạch chứng cứ.
• Nhóm giải pháp về tổ chức và hoạt động của Tòa án: Đổi mới tổ chức Tòa án nhân dân theo thẩm quyền xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, không phụ thuộc vào cấp hành chính; bảo đảm Tòa án là thiết chế trung tâm của hoạt động tư pháp.
• Nhóm giải pháp về cán bộ tư pháp: Đổi mới chế độ tuyển chọn, nâng cao nhiệm kỳ bổ nhiệm thẩm phán; thiết lập quy tắc đạo đức tư pháp chặt chẽ; cải cách chế độ tiền lương, bảo vệ an ninh công vụ cho thẩm phán.
• Nhóm giải pháp về bảo đảm vật chất: Giao quyền tự chủ ngân sách cho hệ thống Tòa án nhân dân do Quốc hội quyết định phân bổ riêng, tránh phụ thuộc vào cơ quan hành pháp.
• Lộ trình thực hiện: Luận án phân định các giải pháp cấp bách cần triển khai đến năm 2025 và nhóm giải pháp chiến lược dài hạn định hướng đến năm 2030.

Kết quả và những đóng góp mới

Văn bản luận án nêu rõ năm đóng góp mới về mặt khoa học:

• Thứ nhất, hệ thống hóa và đánh giá các công trình nghiên cứu lý luận, thực tiễn trong và ngoài nước; trên cơ sở các nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, xây dựng định nghĩa khái niệm công lý, làm rõ cơ sở kinh tế - xã hội, thành tố thiết yếu, đặc điểm và phân loại công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Thứ hai, phân tích vai trò của hiến pháp và các phương diện thể hiện của công lý; luận giải công lý thể hiện tính chính đáng của quyền lực nhà nước, giảm thiểu khuyết tật của chính thể đại diện và ngăn ngừa tha hóa quyền lực; lý giải căn cứ hiến pháp lựa chọn Tòa án là thiết chế trung tâm bảo vệ công lý từ đặc thù độc lập, trung lập của quyền tư pháp.
• Thứ ba, làm rõ sự thể hiện giá trị công lý qua các chế định của Hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013: tuyên ngôn giá trị cộng đồng, tính chính nghĩa cách mạng, bảo vệ quyền con người trong tố tụng, cơ chế công lý phân phối qua kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và khẳng định chức năng bảo vệ công lý của Tòa án nhân dân.
• Thứ tư, khái quát thực trạng hoạt động bảo vệ công lý thông qua tiêu chí số lượng bản án bị sửa, hủy qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm; xác định kết quả đạt được, chỉ ra tồn tại, yếu kém và nguyên nhân cốt lõi.
• Thứ năm, đề xuất hệ thống đồng bộ các quan điểm, nguyên tắc và nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thúc đẩy, bảo vệ công lý, gồm nâng cao quyết tâm chính trị, hoàn thiện Hiến pháp năm 2013, tổ chức thi hành đồng bộ pháp luật và đổi mới mô hình Tòa án theo thẩm quyền xét xử.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản cho thấy phạm vi nghiên cứu tập trung chủ yếu dưới giác độ luật hiến pháp và hành chính, chưa phân tích chi tiết toàn bộ các khía cạnh kỹ thuật chuyên sâu của từng ngành luật tố tụng riêng biệt. Dữ liệu thực tiễn đánh giá hiệu quả bảo vệ công lý tập trung chủ yếu vào hoạt động xét xử của Tòa án thông qua tiêu chí bản án bị sửa, hủy, chưa bao quát toàn diện các thiết chế bổ trợ tư pháp ngoài tố tụng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ văn bản gồm: tiếp tục nghiên cứu cơ chế tài phán hiến pháp để kiểm soát tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo vệ công lý; nghiên cứu sâu hơn về quyền tiếp cận công lý của các nhóm xã hội đặc thù; và xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng chi tiết hơn để đo lường mức độ tiếp cận công lý của công dân trong thực tiễn.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với nhiều đối tượng:

• Đối với cơ quan hoạch định chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, hoàn thiện Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, các đạo luật tố tụng và thể chế hóa đường lối cải cách tư pháp của Đảng.
• Đối với cơ quan tư pháp và Tòa án: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để đổi mới mô hình tổ chức xét xử theo thẩm quyền, tăng cường tranh tụng tại phiên tòa và xây dựng chế định bảo đảm độc lập cho thẩm phán.
• Đối với hoạt động nghiên cứu và đào tạo: Là tài liệu phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại các cơ sở đào tạo luật học.

Câu hỏi thường gặp

Luận án định nghĩa "công lý" như thế nào?
Luận án định nghĩa: "Công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội".

Cơ sở kinh tế và cơ sở xã hội cho sự xuất hiện của công lý là gì?
Về cơ sở kinh tế, sự xuất hiện của chế độ tư hữu và nền sản xuất cá thể khi chuyển biến từ công xã nguyên thủy sang công xã thị tộc phụ hệ là điều kiện tiên quyết. Về cơ sở xã hội, sự phân hóa giai cấp, giàu nghèo và các xung đột lợi ích giữa các thành viên xã hội đòi hỏi phải có công lý như một đại lượng cân bằng để duy trì trật tự.

Ba lý thuyết gốc về công lý được luận án kế thừa là những lý thuyết nào?
Ba lý thuyết gốc gồm: Lý thuyết của Plato (công lý là phẩm hạnh đạo đức cộng đồng gắn với trật tự ba tầng lớp); Lý thuyết của Aristotle (công lý là trật tự chính trị, gồm công lý phân phối theo tỷ lệ hình học và công lý cải tạo theo tỷ lệ số học); Lý thuyết của Karl Marx (công lý mang tính lịch sử, giai cấp, bị chi phối bởi phương thức sản xuất và chế độ sở hữu).

Hiến pháp năm 2013 thể hiện các giá trị công lý qua những chế định cơ bản nào?
Hiến pháp năm 2013 thể hiện công lý qua bốn nội dung: Lời nói đầu (tính chính nghĩa cách mạng, chủ quyền nhân dân); Chế định quyền con người, quyền công dân (quyền tố tụng, suy đoán vô tội, xét xử công bằng); Chế định kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (công lý phân phối); và Chế định Tòa án nhân dân (cơ quan thực hiện quyền tư pháp, bảo vệ công lý theo Điều 102).

Luận án sử dụng tiêu chí thực tiễn chủ yếu nào để đánh giá hoạt động bảo vệ công lý của Tòa án?
Luận án đánh giá bức tranh thực tiễn bảo vệ công lý chủ yếu thông qua tiêu chí số lượng bản án, quyết định phải sửa, hủy qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm do lỗi chủ quan hoặc áp dụng sai pháp luật của Tòa án.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" của tác giả Nguyễn Xuân Tùng là công trình khoa học chuyên ngành Luật Hiến pháp và Hành chính, nghiên cứu hệ thống về lý luận và thực tiễn công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết, các thành tố, đặc điểm của công lý và phương diện thể hiện trong Hiến pháp, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013. Dựa trên phân tích thực trạng xét xử của Tòa án qua số liệu bản án bị sửa, hủy, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế và tổ chức tư pháp với lộ trình đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề CL trong tổng thể học thuyết về giai cấp thống trị và đấu tranh giai cấp. Những luận điểm nổi bật của ông về CL được phân tích, đánh giá và trình bày khá sâu sắc tại cuốn Marx and Justice-The Radical Critique of Liberalism (Marx và CL - Phê bình chủ nghĩa tự do) của Allen E.Buchanan, Nxb Metheuen (1984), bao gồm: Một là, lý luận hình thái kinh tế - xã hội khẳng định cũng như những quan hệ xã hội khác, CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử sâu sắc. CL chỉ xuất hiện, hình thành khi các yếu tố kinh tế-xã hội của xã hội loài người đã phát triển và đạt đến một trình độ nhất định. CL phụ thuộc chặt chẽ và do mỗi hình thái kinh tế - xã hội mà nó tồn tại chi phối, quyết định.

Ngược lại, các giá trị của CL cùng với các quan hệ sản xuất khác có tác động trở lại, ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng đến các phương thức tổ chức xã hội, từ đó thúc đẩy hoặc cản trở, kìm hãm sự phát triển của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Trong mỗi chế độ, nội hàm về CL sẽ có các nội dung, tính chất và phương thức vận hành khác nhau. Không tồn tại một thứ CL chung chung, trừu tượng, duy tâm, siêu hình. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng CL có bản chất “vô vụ lợi”.

12 Trong bài viết Cơ sở kinh tế-xã hội cho sự hình thành và phát triển của CL, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2015), với những luận cứ cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Tùng cũng đã tập trung phân tích và làm rõ tính khoa học của học thuyết này trong lý giải nguồn gốc và sự hình thành của CL. Hai là, từ luận điểm nêu trên, ông nhấn mạnh về một sự dự đoán chắc chắn của tội phạm có nguồn gốc từ hình thái kinh tế của xã hội tư sản, do đó, tội phạm không chỉ thuần túy là nô lệ của CL mà cần phải chú ý xóa bỏ nguồn gốc xã hội hay nguyên nhân giai cấp của tội phạm. Ông từ chối cách tiếp cận của cả học thuyết cải tạo và công lợi, cho dù hình phạt là cơ chế cải thiện hay răn đe thì cá nhân không thể bị trừng phạt bởi xã hội mới là nguồn gốc tội phạm. Ba là, nguyên tắc phân phối theo nhu cầu.

Ông đã liên hệ công bằng với trình độ phát triển của sản xuất xã hội và cho rằng trong giai đoạn đầu việc phân phối được thực hiện theo nguyên tắc đóng góp “làm theo năng lực, hưởng theo lao động”. CL ở đây là nguyên tắc phân phối cho mỗi người dựa trên đóng góp lao động của họ, từ đó hình thành nguyên tắc phân phối phúc lợi dựa trên nỗ lực, cố gắng của người lao động. Khi chuyển sang giai đoạn của xã hội cộng sản, sản phẩm tiêu dùng dồi dào đến mức không cần dùng phân phối lợi ích vật chất để kích thích lao động nữa thì thực hiện nguyên tắc mới là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” [196, Tr. - Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về CL có ảnh hưởng hết sức sâu rộng đến quá trình hình thành và phát triển lý luận về CL.

Tại bài viết Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL của Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 11 (260) năm 2014, tác giả đã khái quát những nội dung, giá trị cơ bản của CL trong tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm: (1) Là hiện thân, giá trị của xã hội văn minh, đối lập với trạng thái xã hội dã man, bán khai; (2) Là lẽ phải, lẽ công bằng mà TA phải bảo vệ và mang lại cho mọi người dân; (3) Là quyền cơ bản, chân chính của mỗi quốc gia, dân tộc; (4) Là vũ khí tư tưởng, chính trị, pháp lý sắc bén góp phần làm sáng rạng tính chính nghĩa, chính đáng, hợp pháp, cũng 13 như bản chất của nhà nước thân dân, vì dân; (5) Là căn cứ pháp lý, là điểm tựa đạo lý quốc tế vững chắc để lên án các cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa, khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến gian khổ của nhân dân Việt Nam, qua đó, bảo vệ hòa bình, tự do, công bằng và các quyền cơ bản của con người; (6) Là giá trị phổ quát, là lương tri, phẩm giá tốt đẹp mà nhân loại tiến bộ hướng tới. Luận án tiến sỹ luật học Tư tưởng khoan dung và ý nghĩa hiện thời của nó của Nguyễn Thị Phương Mai, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (2010) cũng nhấn mạnh ở khía cạnh này, có thể khẳng định tư tưởng khoan dung của Hồ Chí Minh được hình thành và dựa trên nền tảng của CL. Bài viết Quan niệm về CL ở Việt Nam từ năm 1945 đến cuộc CCTP năm 1950, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2014) cũng có những nhận định về ảnh hưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh về CL cũng như quá trình phát triển nhận thức về CL, đặc biệt là sự du nhập, tiếp biến của các học thuyết Mác - Lênin trong nhận thức về CL và xây dựng nền tư pháp nhân dân. Về khái niệm CL, tại bài viết Một số vấn đề lý luận cơ bản về CL, Tạp chí Công thương (2019), tác giả Trần Trí Dũng định nghĩa CL là lẽ đúng đắn mà mọi người đều thừa nhận, dùng làm cơ sở để phán xét, để xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm đối với các chủ thể tham gia trong những mối quan hệ nhất định.

Đây là một khái niệm tương đối phù hợp với bối cảnh CL trong tố tụng. Ở Việt Nam, các học thuyết và lý luận cơ bản về CL cũng được tiếp tục chú trọng chắt lọc, du nhập, nghiên cứu và truyền bá nhiều hơn, đặc biệt khi Việt Nam phát triển và hoàn thiện học thuyết NNPQ XHCN và thực hiện công cuộc CCTP từ năm 2002 đến nay. Các công trình nghiên cứu là sách tiêu biểu là Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh của Vũ Đình Hòe, Nxb Văn hóa Thông tin (2001); Quyền con người, GS. Võ Khánh Vinh (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội (2011); Vũ Trọng Khánh - Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên, Nhiều tác giả, Nxb Tri thức (2015); CL và tiếp cận CL - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao đồng chủ biên, Nxb Hồng Đức (2018).

Công trình nghiên cứu là tạp chí tiêu biểu là Về khái niệm “CL” trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Tổ chức nhà nước (2013). 14 Nhìn chung, các nghiên cứu nêu trên đều tiếp tục tập trung phân tích và làm rõ nguồn gốc, quan niệm, bản chất, nội dung, chức năng, vị trí, vai trò của CL, từ đó góp phần phát triển và hoàn thiện các học thuyết về CL cũng như khả năng ứng dụng trong tổ chức và quản lý xã hội nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Nhóm các nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội CL có một vai trò hết sức to lớn, ý nghĩa trong tổ chức, quản lý và vận hành xã hội một cách trật tự, ổn định và văn minh. Các công trình nghiên cứu chuyên ngành về ứng dụng này của CL khá đa dạng và phong phú.

Trước hết, phải kể đến một số nghiên cứu khẳng định tính đa dạng, năng động trong quan niệm CL. Cuốn sách Nhân loại học về pháp luật- Một lý thuyết so sánh (Anthropology of Law-A Comparative Theory) của Leopold Pospísil, Nxb Đại học Yale (1971) coi quan niệm CL như một phần của nền văn hóa mỗi dân tộc và sự đa dạng về văn hóa, tính cách sẽ mang lại những quan niệm về CL khác nhau. Tại cuốn sách Vượt trên CL (Beyond Justice) của Agnes Heller, Nxb Basil Blackwell Inc. (1987), phân tích bốn phương pháp tiếp cận cơ bản đưa đến bốn định nghĩa khác nhau về CL, từ đó đưa ra những ứng dụng khác nhau của CL.

Các công trình nghiên cứu điển hình như Khế ước xã hội (The Social Contract) của Jean-Jacques Rousseau, Nxb Thế giới (2014); CL (Justice) của Josef Pieper, Nxb Pantheon Books (1955); CL (Justice) do Alan Ryan chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993); CL (Justice) của Harry Brighouse, Nxb Polity Press (2004); CL (Justice) do Eugene Kamenka và Alice Erh-Soon Tay chủ biên, Nxb Edward Arnold (1979);… đều tập trung lý giải vai trò không thể thiếu của CL nói chung và vai trò luân lý của CL nói riêng trong quá trình đưa xã hội tiến hóa từ trạng thái dã man, bán khai sang trạng thái kỷ cương, văn minh. Các công trình nghiên cứu bao gồm Chính trị luận (The Politics) của Aristotle, Nxb Thế giới (2013); Chính thể đại diện (Representative Government) của John Stuart Mill, Nxb Tri thức (2008); Bàn về chính quyền (On Government) của Marcus Tullius Cicero, Nxb Hồng Đức (2017); “CL” (Justice) do Alan Ryan 15 chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993);… đều tập trung làm rõ tính chất chính trị của CL với tư cách là một nhân tố chính nghĩa của mỗi bộ máy chính quyền. Ngược lại, bất công hay cảm giác bất công cũng chính là một nhân tố quan trọng dẫn đến các cuộc cách mạng lật đổ chính quyền. Các công trình nghiên cứu cũng khẳng định mối quan hệ biện chứng, chặt chẽ giữa CL và pháp luật.

Các quan điểm phổ biến coi CL là căn cứ để ban hành các chính sách pháp luật. Pháp luật công bằng phải thể hiện được CL trong lĩnh vực mà nó điều chỉnh. Các công trình tiêu biểu về mối tương quan giữa CL và pháp luật bao gồm: Lý thuyết về CL (The theory of justice) của Rudolf Stammler, Nxb Macmilan (1925); Lý luận chung về pháp luật và nhà nước (General Theory of Law and State) của Hans Kelsen, Nxb Harvard University Press (1946); CL dựa trên nền tảng luật pháp (Justice according to law) của Nathan Roscoe Pound, Nxb Yale University Press (1951); Sự hình thành của khoa học luật (Foundations of Jurisprudence) của Jerome Hall, Nxb The Bobbs-Merrill Company (1973); Luật tự nhiên và CL (Natural Law and Justice), Lloyd L. Weinbeb, Nxb Havard University Press (1987); Triết học về luật thực định (The Philosophy of Positive Law) của James Bernard Murphy, Nxb Yale University Press (2005); Triết học luật pháp (The Philosophy of Law) của Raymond Wacks Nxb Trẻ (2011); Luật pháp và Triết học: Dẫn nhập với những bài đọc (Law and Philosophy: An introduction with readings) của Thomas W.Simon, Nxb Mc.