Nghiên cứu sự phát triển quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự phát triển của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Người hướng dẫn: PGS. Lê Minh Thông
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Nhà nước
• Đề tài: Sự Phát Triển Quyền Và Nghĩa Vụ Cơ Bản Của Công Dân Trong Lịch Sử Lập Hiến Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CHẾ ĐỊNH QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN
• 1.1. Bản chất pháp lý của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
• 1.2. Các nguyên tắc của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA CHẾ ĐỊNH QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN QUA LỊCH SỬ LẬP HIẾN VIỆT NAM
• 2.1. Sự ghi nhận nghĩa vụ và quyền lợi công dân trong Hiến pháp năm 1946
• 2.2. Sự phát triển quyền lợi và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp năm 1959
• 2.3. Sự phát triển quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp năm 1980
• 2.4. Sự phát triển quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp năm 1992
• 2.5. Các đặc điểm của sự phát triển chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Sự cần thiết khách quan hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong giai đoạn hiện nay
• 3.2. Các biện pháp hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong giai đoạn hiện nay
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân

Chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật của Việt Nam. Quyền công dân không chỉ là những quyền lợi mà mỗi cá nhân được hưởng, mà còn là những nghĩa vụ mà họ phải thực hiện đối với xã hội và Nhà nước. Nghĩa vụ công dân bao gồm việc tuân thủ pháp luật, tham gia vào các hoạt động xã hội và bảo vệ Tổ quốc. Tư tưởng lập hiến đã hình thành từ những cuộc đấu tranh lịch sử, phản ánh sự phát triển của quyền và nghĩa vụ trong bối cảnh xã hội. Các nguyên tắc cơ bản của chế định này bao gồm sự bình đẳng, tự do và trách nhiệm của công dân. Những nguyên tắc này không chỉ thể hiện trong các văn bản pháp luật mà còn trong thực tiễn cuộc sống hàng ngày.

1.1. Bản chất pháp lý của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân

Bản chất pháp lý của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được xác định qua các Hiến pháp qua các thời kỳ. Hiến pháp năm 1946 là văn bản đầu tiên ghi nhận quyền và nghĩa vụ của công dân, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử lập hiến Việt Nam. Từ đó, các Hiến pháp sau này như năm 1959, 1980 và 1992 đã tiếp tục mở rộng và hoàn thiện chế định này. Quyền con người và nghĩa vụ xã hội được nhấn mạnh, thể hiện sự phát triển của tư tưởng nhân quyền trong bối cảnh xã hội chủ nghĩa. Sự ghi nhận này không chỉ mang tính hình thức mà còn có ý nghĩa thực tiễn, tạo điều kiện cho công dân thực hiện quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong xã hội.

II. Các giai đoạn phát triển của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam

Lịch sử lập hiến Việt Nam đã chứng kiến nhiều giai đoạn phát triển của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Từ Hiến pháp năm 1946, quyền và nghĩa vụ của công dân được ghi nhận một cách chính thức, đánh dấu sự chuyển mình từ chế độ thực dân sang một Nhà nước độc lập. Hiến pháp năm 1959 đã mở rộng quyền lợi của công dân, đặc biệt là trong lĩnh vực chính trị và xã hội. Đến Hiến pháp năm 1980, chế định này tiếp tục được củng cố, nhấn mạnh vai trò của công dân trong việc xây dựng xã hội chủ nghĩa. Cuối cùng, Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận một cách đầy đủ và chi tiết hơn về quyền và nghĩa vụ của công dân, phản ánh sự phát triển của tư tưởng nhân quyền trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

2.1. Sự ghi nhận nghĩa vụ và quyền lợi công dân trong Hiến pháp năm 1946

Hiến pháp năm 1946 là một bước ngoặt quan trọng trong việc ghi nhận quyền công dân. Văn bản này không chỉ khẳng định quyền tự do, bình đẳng mà còn nhấn mạnh nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc. Đây là lần đầu tiên, quyền lợi của công dân được ghi nhận trong một văn bản pháp lý, tạo nền tảng cho các Hiến pháp sau này. Sự ghi nhận này không chỉ mang tính hình thức mà còn thể hiện sự tôn trọng quyền con người trong bối cảnh lịch sử đầy biến động. Điều này đã tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của công dân trong xã hội.

III. Hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong giai đoạn hiện nay

Trong bối cảnh hiện nay, việc hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân là rất cần thiết. Sự phát triển của xã hội và nền kinh tế thị trường đòi hỏi phải có những điều chỉnh phù hợp trong hệ thống pháp luật. Quyền tự do và nghĩa vụ xã hội cần được cân bằng để đảm bảo quyền lợi của công dân được thực hiện một cách hiệu quả. Các biện pháp hoàn thiện chế định này bao gồm việc nâng cao nhận thức của công dân về quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời cải thiện công tác tổ chức thực hiện các quy định pháp luật. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

3.1. Sự cần thiết khách quan hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong giai đoạn hiện nay

Sự cần thiết hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của xã hội. Khi đất nước chuyển mình sang nền kinh tế thị trường, các quyền lợi và nghĩa vụ của công dân cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. Pháp luật và quyền công dân cần phải được cập nhật để đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội. Việc hoàn thiện chế định này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của đất nước. Các biện pháp cần thiết bao gồm việc nâng cao ý thức pháp luật trong cộng đồng và cải cách hành chính để giảm thiểu rào cản trong việc thực hiện quyền lợi của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Sự phát triển chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam" của nghiên cứu sinh Trần Văn Bách (2002), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Minh Thông và PGS. Nguyễn Đăng Dung tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật (thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia), chuyên ngành Luật Nhà nước (Mã số: 5.05.02), là một luận án tiến sĩ luật học có tính tiên phong. Luận án đặt trong bối cảnh Việt Nam bước vào thế kỷ XXI, đẩy mạnh công cuộc đổi mới toàn diện, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân và chuyển dịch căn bản từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN gắn với hội nhập quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ: Trước thời điểm luận án công bố, các công trình học thuật chủ yếu tiếp cận quyền con người, quyền công dân ở từng khía cạnh lý luận đơn lẻ hoặc phân tích từng nhóm quyền cụ thể, thiếu một công trình mang tính hệ thống, khái quát hóa toàn diện tiến trình phát sinh, biến đổi và hoàn thiện của toàn bộ quy chế pháp lý về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân xuyên suốt bốn bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992). Đồng thời, mối quan hệ biện chứng giữa việc hiến định quyền với các bảo đảm pháp lý – thực tiễn nhằm khắc phục tình trạng vi hiến, quan liêu, cửa quyền và vi phạm quyền làm chủ của nhân dân chưa được luận giải thấu đáo.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý, nguồn gốc quyền lực và các nguyên tắc hiến định chi phối chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Việt Nam là gì?
  • H1: Chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản là trung tâm của quy chế pháp lý công dân, phản ánh bản chất dân chủ của chế độ và là tiêu chuẩn cốt lõi đánh giá mức độ tiến bộ của Nhà nước.
• RQ2: Quy luật vận động và đặc điểm phát triển của chế định này qua các giai đoạn lập hiến 1946, 1959, 1980 và 1992 diễn ra như thế nào?
  • H2: Sự mở rộng nội dung và cơ chế bảo đảm quyền công dân tỷ lệ thuận với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX), sự hoàn thiện của quan hệ sản xuất (QHSX) và yêu cầu dân chủ hóa đời sống chính trị - xã hội trong từng thời kỳ cách mạng.
• RQ3: Những giải pháp và phương hướng đột phá nào cần được thực thi để hoàn thiện quy chế pháp lý và cơ chế bảo đảm quyền công dân trong kỷ nguyên kinh tế thị trường và hội nhập?
  • H3: Việc bảo đảm quyền công dân đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa lập hiến, lập pháp, cải cách tư pháp, tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn và chuyển dịch sang nguyên tắc "công dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm".

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật, Tư tưởng Hồ Chí Minh về lập hiến dân chủ, học thuyết quyền tự nhiên (Natural Rights Theory) và lý thuyết Nhà nước pháp quyền. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình lập hiến từ 1945 đến 2002 với dữ liệu phân tích gồm 4 bản Hiến pháp và hơn 110 đạo luật, pháp lệnh liên quan. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa mức độ thể chế hóa quyền qua từng giai đoạn và xác lập hệ thống giải pháp nâng cao tính khả thi của các chuẩn mực hiến định.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn cho thấy vấn đề quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả đầu ngành từ khi khởi xướng công cuộc Đổi mới (1986). Các dòng nghiên cứu chính bao gồm:

1. Dòng nghiên cứu lý luận nền tảng và nhận thức luận về quyền: Đào Trí Úc (1989) với tác phẩm "Khoa học pháp lý Việt Nam trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới" đã đặt nền móng tái tư duy về vai trò của pháp luật trong bảo vệ quyền cá nhân; Trần Ngọc Đường (1991) phân tích "Quan niệm về quyền con người trong đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật ở nước ta"; Lê Minh Thông (1998) nghiên cứu "Quyền con người - quá trình hình thành và phát triển", định hình khung tiến hóa lịch sử của phạm trù nhân quyền.
2. Dòng nghiên cứu phân định quyền con người và quyền công dân: Hoàng Văn Hảo và Chu Văn Thành (1993) trong "Quyền con người, quyền công dân"; tập thể tác giả do Phạm Khiêm Ích và Hoàng Văn Hảo chủ biên (1995) với công trình "Quyền con người trong thế giới hiện đại".
3. Dòng nghiên cứu lịch sử lập hiến: Nguyễn Đăng Dung (1993) với chuyên khảo "Sự phát triển quyền con người trong lịch sử lập hiến Việt Nam".

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết lớn:

• Tranh luận 1: Mối quan hệ giữa quyền con người và quyền công dân. Quan điểm thứ nhất đồng nhất hóa tuyệt đối quyền con người vào quyền công dân, cho rằng quyền chỉ tồn tại khi được nhà nước ban bố. Quan điểm đối lập thừa nhận tính phổ quát, tự nhiên vốn có của quyền con người tồn tại trước nhà nước. Luận án định vị và giải quyết mâu thuẫn này bằng cách xác lập quan điểm biện chứng: Quyền con người là thuộc tính tự nhiên vốn có của nhân loại, còn quyền công dân là sự thể chế hóa cao nhất của quyền con người trong phạm vi chủ quyền quốc gia thông qua quy chế pháp lý hiến định.
• Tranh luận 2: Tính khả thi của các quyền hiến định. Giai đoạn trước 1992, khuynh hướng chủ quan duy ý chí dẫn đến việc hiến định nhiều quyền kinh tế - xã hội mang tính chất tuyên ngôn, bao cấp nhưng thiếu nguồn lực vật chất. Luận án phê phán trực diện khuynh hướng này để định vị yêu cầu lập hiến thực chất.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án đối chiếu trực tiếp với chủ nghĩa lập hiến tư sản phương Tây:

• Trường hợp Hoa Kỳ: Tuyên ngôn Độc lập 1776 và Hiến pháp 1787 xác lập mô hình phân quyền và bảo vệ quyền tự do cá nhân nhưng chứa đựng giới hạn giai cấp lịch sử khi duy trì chế độ nô lệ và giới hạn quyền bầu cử theo tài sản, giới tính.
• Trường hợp Cộng hòa Pháp: Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền 1789 và Hiến pháp 1958 khẳng định tính tối thượng của các quyền tự nhiên. Luận án trích dẫn quan điểm của Jacques Mourgon (1996) chỉ rõ giá trị bất hủ của Tuyên ngôn 1789 nằm ở việc xem "sự không hay biết, lãng quên hay khinh bỉ các quyền con người là những nguyên nhân duy nhất của bất hạnh chung".

Luận án định vị đóng góp học thuật bằng cách lấp đầy khoảng trống về một công trình chuyên khảo hệ thống hóa toàn diện 56 năm lập hiến Việt Nam (1946–2002), vạch rõ quy luật chuyển dịch từ cơ chế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những đóng góp đột phá làm phong phú khoa học Luật Nhà nước và Lý luận về Nhà nước và Pháp luật:

1. Mở rộng lý thuyết quy chế pháp lý công dân (Legal Status Theory): Luận án phát triển khái niệm quy chế pháp lý công dân thành một chỉnh thể cấu trúc gồm 5 yếu tố hữu cơ: (i) Chế định quốc tịch – mối liên hệ pháp lý nền tảng giữa cá nhân và Nhà nước; (ii) Năng lực pháp luật và năng lực hành vi của công dân; (iii) Các nguyên tắc hiến định chỉ đạo; (iv) Hệ thống quyền, tự do và nghĩa vụ pháp lý cơ bản; (v) Hệ thống các bảo đảm pháp lý, chính trị, kinh tế và tổ chức của Nhà nước.
2. Tái định nghĩa bản chất quyền và nghĩa vụ cơ bản: Luận án chuẩn hóa định nghĩa: "Quyền cơ bản của công dân là hệ thống các quyền của công dân được quy định trong Hiến pháp, xuất phát từ quyền công dân và không tách rời nghĩa vụ của công dân, biểu hiện mối quan hệ đặc biệt quan trọng giữa công dân và Nhà nước, được Nhà nước đảm bảo thực hiện trong thực tế nhằm thỏa mãn những nhu cầu của đời sống công dân và toàn xã hội". Ngược lại, nghĩa vụ cơ bản được định vị là các quy tắc xử sự bắt buộc do Hiến pháp quy định nhằm thống nhất lợi ích cá nhân, nhà nước và xã hội.
3. Luận giải sự dịch chuyển hệ hình (Paradigm Shift) trong nhận thức quyền: Luận án chứng minh bước chuyển lịch sử từ mô hình dân chủ thuần túy tập thể, hành chính bao cấp (giai đoạn 1959–1980) sang mô hình đề cao quyền con người, tôn trọng tự do cá nhân trong khuôn khổ nhà nước pháp quyền (Hiến pháp 1992, Điều 50).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án dựa trên sự tích hợp đa lý thuyết:

• Lý thuyết Quyền tự nhiên (Locke, Montesquieu): Nhìn nhận quyền sống, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc là các giá trị phổ quát, vốn có.
• Lý thuyết Mác - Lênin về Hình thái kinh tế - xã hội: Khẳng định quyền công dân bị quy định bởi điều kiện kinh tế - xã hội, LLSX và QHSX. Đúng như Karl Marx chỉ rõ: "Ví tựa như giới hạn giữa hai thửa ruộng được quy định bởi các cọc chia bờ, luật pháp cũng cần thiết để quy định giới hạn trong đó tự do của người này không phương hại đến tự do của người khác".
• Tư tưởng Hồ Chí Minh về Dân quyền và Pháp quyền: Gắn độc lập dân tộc với tự do, hạnh phúc của từng cá nhân: "Nếu nước được độc lập mà dân không được hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có ý nghĩa gì".

   [Học thuyết Quyền tự nhiên]      [Lý luận Mác - Lênin & QHSX/LLSX]
               \                                   /
                \                                 /
                 v                               v
    +-------------------------------------------------------+
    |   KHUNG PHÂN TÍCH QUY CHẾ PHÁP LÝ CÔNG DÂN TOÀN DIỆN  |
    |   - Chế định Quốc tịch                                |
    |   - Năng lực pháp lý & Hành vi                        |
    |   - Nguyên tắc Hiến định (Bình đẳng, Thống nhất Q-NV) |
    |   - Hệ thống Quyền & Nghĩa vụ cơ bản                  |
    |   - Hệ thống Bảo đảm Pháp lý - Thực tiễn              |
    +-------------------------------------------------------+
               /                                 \
              /                                   \
             v                                     v
  [Hiến pháp 1946 -> 1959 -> 1980]        [Hiến pháp 1992 & Đổi Mới]
   (Kháng chiến - CNXH Bao cấp)          (Kinh tế thị trường & Pháp quyền)

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này vận hành trong không gian thể chế chính trị một đảng lãnh đạo, định hướng XHCN, nơi quyền công dân không đối lập với quyền nhà nước mà nằm trong thế cân bằng, tương hỗ trách nhiệm giữa Nhà nước và công dân.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist-Leninist Epistemology), kết hợp chặt chẽ giữa Chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism) và Xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) bao gồm 3 tầng phân tích:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích các chuẩn mực lập hiến và chính sách phát triển kinh tế - xã hội qua 4 giai đoạn lịch sử (1946, 1959, 1980, 1992).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá hệ thống văn bản quy phạm pháp luật dưới luật, cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, TAND, VKSND).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đánh giá thực tiễn thi hành quyền của công dân, tệ nạn quan liêu, tham nhũng, cửa quyền và các rào cản hành chính.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực nghiêm ngặt:

• Phương pháp so sánh lịch sử (Diachronic Comparative Analysis): Đối chiếu có hệ thống từng điều khoản hiến định về quyền qua 4 văn kiện lập hiến theo trục thời gian 1946 $\rightarrow$ 1959 $\rightarrow$ 1980 $\rightarrow$ 1992.
• Phương pháp so sánh luật học theo chiều ngang (Horizontal Comparative Law): So sánh quy chế pháp lý công dân của Việt Nam với các nền lập hiến tư sản (Anh, Pháp, Mỹ) và các chuẩn mực nhân quyền quốc tế (Tuyên ngôn 1948, Công ước ICCPR 1966, ICESCR 1966, Công ước La Hay 1930 về quốc tịch).
• Phương pháp xã hội học pháp luật: Phân tích thực trạng thực thi pháp luật, đánh giá bất cập trong hoạt động của bộ máy công quyền, tổng hợp phản ánh từ thực tiễn tranh chấp, khiếu nại, tố cáo.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản lập hiến $\leftrightarrow$ văn bản luật chuyên ngành $\leftrightarrow$ báo cáo thực tiễn áp dụng pháp luật và các công ước quốc tế.

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý một khối lượng dữ liệu pháp lý đồ sộ được lượng hóa cụ thể:

• Hiến pháp 1946: Gồm 7 chương, 70 điều; trong đó Chương II "Nghĩa vụ và quyền lợi công dân" (từ Điều 4 đến Điều 21) quy định đậm nét các quyền tự do chính trị, dân sự, quyền tư hữu (Điều 12), quyền học tập (Điều 15), quyền phúc quyết Hiến pháp (Điều 21) và nguyên tắc bảo vệ thân thể: "Tư pháp chưa quyết định thì không được bắt bớ và giam cầm người công dân Việt Nam" (Điều 11). Sau năm 1946, Quốc hội đã ban hành 09 đạo luật, trong đó có tới 07 đạo luật trực tiếp bảo đảm quyền công dân (như Luật về chế độ báo chí, Luật tự do hội họp, Luật tự do lập hội, Luật bảo đảm quyền tự do thân thể 12/5/1957, Luật Hôn nhân và gia đình 3/2/1960).
• Hiến pháp 1959: Gồm 10 chương, 112 điều; Chương III quy định quyền và nghĩa vụ cơ bản, bổ sung quyền làm việc, nghỉ ngơi (Điều 30), tự do nghiên cứu khoa học, sáng tác nghệ thuật (Điều 34), quyền khiếu nại tố cáo (Điều 29). Ban hành các luật tổ chức bộ máy và Luật Nghĩa vụ quân sự (11/5/1960).
• Hiến pháp 1980: Gồm 12 chương, 147 điều; bổ sung quyền có quốc tịch (Điều 53), làm chủ tập thể (Điều 56), bảo hiểm xã hội (Điều 59), bảo vệ sức khỏe (Điều 61), bảo hộ hôn nhân gia đình (Điều 64). Trong tổng số 61 đạo luật/bộ luật được Quốc hội ban hành giai đoạn này, có 22 đạo luật liên quan trực tiếp đến quyền con người (Bộ luật Hình sự 1985, Bộ luật Tố tụng Hình sự 1988, Luật Quốc tịch 1988...).
• Hiến pháp 1992: Chương V quy định quyền và nghĩa vụ cơ bản, sửa đổi 26 điều và bổ sung 4 điều hoàn toàn mới: Quyền con người (Điều 50); Quyền tự do kinh doanh (Điều 57); Quyền được thông tin (Điều 69); Nguyên tắc suy đoán vô tội: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" (Điều 72). Thể chế hóa bằng khoảng 40 đạo luật/bộ luật kinh tế - xã hội quan trọng (Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp tư nhân, Luật Đầu tư nước ngoài...).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật phát triển gắn liền với giải phóng dân tộc và thể chế kinh tế: Quyền công dân tại Việt Nam không phát triển tách rời mà gắn hữu cơ với chủ quyền quốc gia. Từ vị thế "thần dân/nô lệ" thời phong kiến - thực dân, nhân dân đã vươn lên thành "chủ thể quyền lực" tối cao qua Hiến pháp 1946. Khi chuyển sang kinh tế thị trường (Hiến pháp 1992), quyền công dân được giải phóng mạnh mẽ khỏi các ràng buộc bao cấp, đặc biệt là quyền tự do kinh doanh và quyền sở hữu.
2. Bước tiến lịch sử từ Hiến pháp 1992 về chế định Nhân quyền: Lần đầu tiên nguyên tắc tôn trọng quyền con người được hiến định chính thức tại Điều 50: "Ở nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật". Đây là căn cứ pháp lý phá vỡ các luận điệu xuyên tạc, đồng thời nội luật hóa hai Công ước quốc tế năm 1966 (ICCPR và ICESCR).
3. Phát hiện nghịch lý duy ý chí trong Hiến pháp 1980 (Counter-intuitive Finding): Luận án chỉ ra một hạn chế lớn: Hiến pháp 1980 quy định nhiều quyền xã hội mang tính bao cấp lý tưởng hóa như học tập không mất tiền (Điều 60), chữa bệnh không trả tiền (Điều 61), quyền có nhà ở (Điều 62). Do thiếu bảo đảm kinh tế thực tế, những quy định này đã rơi vào hình thức, làm suy giảm tính khả thi và giá trị hiện thực của đạo luật cơ bản.
4. Nhận diện khoảng cách giữa hiến định và thực thi (Implementation Gap): Luận án phát hiện tình trạng vi phạm quyền công dân trên thực tế xuất phát từ bộ máy hành chính cồng kềnh, thủ tục rườm rà, năng lực công chức hạn chế, nạn tham nhũng, cửa quyền và sự thiếu hụt cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập 5 nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt: (1) Tôn trọng quyền con người; (2) Thống nhất biện chứng giữa quyền và nghĩa vụ; (3) Bình đẳng của công dân trước pháp luật; (4) Bình đẳng trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân; (5) Sự phù hợp giữa quyền/nghĩa vụ với trình độ phát triển kinh tế - xã hội.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp mô hình phân tích lập hiến so sánh kết hợp định lượng y văn lập pháp, có thể chuyển giao nghiên cứu cho các ngành luật hiến pháp ở các nước đang phát triển.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Hoàn thiện hệ thống luật thực định nhằm chuyển đổi dứt khoát sang nguyên tắc quản lý: "Nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép, công dân được làm những gì pháp luật không cấm".
  • Đẩy mạnh cải cách hành chính, tinh giản bộ máy, xóa bỏ cơ chế "xin - cho" nhũng nhiễu.
  • Tăng cường trách nhiệm bồi thường của cơ quan công quyền khi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
  • Xây dựng quy chế dân chủ ở cơ sở nhằm bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những giá trị khoa học to lớn, luận án tồn tại một số giới hạn học thuật cần được nhìn nhận khách quan:

• Giới hạn thời gian và bối cảnh dữ liệu: Luận án hoàn thành năm 2002, do đó chưa thể phân tích những bước phát triển vượt bậc của chế định quyền con người, quyền công dân tại bản Hiến pháp 2013 (khi Chương II được đặt trang trọng ngay sau Chương I và hoàn thiện cơ chế bảo hiến).
• Giới hạn phương pháp định lượng: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp phân tích quy phạm (Normative analysis) và thống kê lập pháp mô tả, chưa triển khai các mô hình kinh tế lượng pháp lý (Empirical Legal Studies) hoặc điều tra xã hội học quy mô lớn trên mẫu đại diện quốc gia.
• Thiếu vắng nghiên cứu sâu về cơ chế Bảo hiến chuyên trách: Luận án mới dừng lại ở việc kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm tra tính hợp hiến thông qua Quốc hội và cơ quan tư pháp, chưa xây dựng trọn vẹn mô hình Tòa án Hiến pháp (Constitutional Court) hoặc Hội đồng Hiến pháp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Đánh giá tác động của Hiến pháp 2013 đối với sự phân định rành mạch giữa "Quyền con người" (dành cho mọi cá nhân) và "Quyền công dân" (gắn với quốc tịch Việt Nam).
2. Xây dựng mô hình tài phán hiến pháp bảo vệ trực tiếp quyền công dân khi bị văn bản quy phạm dưới luật xâm phạm.
3. Nghiên cứu bảo vệ quyền công dân trong kỷ nguyên chuyển đổi số, chính phủ điện tử và kinh tế số.
4. Mở rộng so sánh lập hiến khu vực ASEAN về cơ chế nhân quyền quốc gia (National Human Rights Institutions - NHRIs).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng, trích dẫn bắt buộc cho các công trình nghiên cứu sau đại học chuyên ngành Luật Nhà nước, Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Luật Hà Nội và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
• Chuyển đổi xây dựng chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các đợt sửa đổi Hiến pháp và định hình Chiến lược Xây dựng và Hoàn thiện Hệ thống Pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 (Nghị quyết 48-NQ/TW của Bộ Chính trị).
• Lợi ích xã hội và quản trị công: Thúc đẩy thực thi Quy chế Dân chủ ở cơ sở, nâng cao nhận thức pháp lý của cán bộ công quyền về nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy quyền làm chủ của nhân dân.
• Hội nhập quốc tế: Góp phần khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc thực thi các điều ước quốc tế về nhân quyền trước Liên Hợp Quốc và các diễn đàn đa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên cao học Luật học: Tiếp cận khung phân tích toàn diện, hệ thống hóa nguồn tư liệu lập hiến 1946–1992 và phương pháp so sánh luật học chuẩn mực.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu lý luận chính trị - pháp lý: Khai thác các luận điểm sâu sắc về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh và bản chất giai cấp - nhân văn của quyền công dân XHCN.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội & Ủy ban Thường vụ Quốc hội): Sử dụng các đề xuất lập quy làm căn cứ thẩm tra dự án luật, bảo đảm tính hợp hiến và tính khả thi của các quy định về quyền.
• Cơ quan thực thi pháp luật và Tòa án: Nâng cao chuẩn mực bảo vệ quyền bất khả xâm phạm về thân thể, nhà ở, thư tín và nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận giải mối quan hệ biện chứng giữa Quyền tự nhiên và Quyền công dân hiến định trong bối cảnh nhà nước pháp quyền XHCN. Luận án mở rộng Lý thuyết Quy chế pháp lý công dân của Mác - Lênin bằng việc chứng minh quyền công dân không phải là sự "ban ơn" của nhà nước mà là sự ghi nhận, bảo đảm pháp lý đối với các giá trị con người vốn có, phù hợp với trình độ phát triển của LLSX và QHSX trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu đơn lẻ của Đào Trí Úc (1989) hay Hoàng Văn Hảo (1993), luận án tiên phong áp dụng phương pháp so sánh lịch sử lập hiến đa giai đoạn (1946 $\rightarrow$ 1959 $\rightarrow$ 1980 $\rightarrow$ 1992) kết hợp định lượng y văn lập pháp (đối chiếu 4 Hiến pháp, hơn 110 đạo luật) và so sánh quốc tế đối chuẩn với Tuyên ngôn Pháp 1789, Hiến pháp Mỹ 1787 và các Công ước Nhân quyền 1966.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện về "nghịch lý duy ý chí" tại Hiến pháp 1980: Việc mở rộng tối đa các quyền phúc lợi xã hội (học tập không đóng học phí - Điều 60, chữa bệnh miễn phí - Điều 61, có nhà ở - Điều 62) trong điều kiện khủng hoảng kinh tế và cơ chế bao cấp đã biến các điều khoản này thành "quyền trên giấy", làm suy giảm nghiêm trọng hiệu lực thực tế của Hiến pháp. Từ đó rút ra bài học: Hiến định quyền phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực kinh tế - xã hội.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập quy trình phân tích quy chế pháp lý 5 bước chuẩn hóa: (1) Phân tích cơ sở kinh tế - chính trị giai đoạn; (2) Rà soát chuẩn mực hiến định; (3) Thống kê văn bản luật thể chế hóa; (4) Khảo sát thực tiễn áp dụng và vi phạm; (5) Đề xuất hoàn thiện lập pháp và cơ chế bảo đảm. Quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu bất kỳ chế định luật học nào.

5. Chương trình nghị sự 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án phác thảo lộ trình 10 năm (2002–2012) tập trung vào: (i) Thể chế hóa toàn diện các quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản theo Hiến pháp 1992; (ii) Cải cách thủ tục hành chính và tư pháp; (iii) Xây dựng cơ chế tài phán bảo hiến độc lập; (iv) Nâng cao năng lực công quyền gắn với chế độ trách nhiệm bồi thường nhà nước.

Kết luận

1. Khái quát hóa có hệ thống tiến trình 56 năm lập hiến Việt Nam: Luận án chứng minh sự phát triển của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân luôn vận động biện chứng cùng lịch sử cách mạng, phản ánh sự mở rộng quyền lực thực sự của nhân dân từ Hiến pháp 1946 đến 1992.
2. Xác lập hệ thống 5 nguyên tắc hiến định cốt lõi: Định hình nền tảng lý luận vững chắc cho quy chế pháp lý công dân trong Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
3. Phê phán tư duy duy ý chí và khẳng định nguyên tắc thực chất: Đưa ra bài học lịch sử về việc hiến định quyền phải gắn liền với điều kiện bảo đảm vật chất và thể chế khả thi.
4. Đột phá thể chế hóa quyền con người và kinh tế thị trường: Làm sáng tỏ cơ sở khoa học của các điều khoản tiến bộ tại Hiến pháp 1992 (Điều 50 về nhân quyền, Điều 57 về tự do kinh doanh, Điều 72 về suy đoán vô tội).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp - hành pháp - tư pháp đồng bộ: Chuyển đổi tư duy quản lý sang nguyên tắc công dân được làm mọi điều pháp luật không cấm, tinh gọn bộ máy và loại bỏ nhũng nhiễu cửa quyền.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới: Tạo tiền đề cho các nghiên cứu chuyên sâu về quyền tài phán hiến pháp, bảo vệ quyền con người trong hội nhập quốc tế và hoàn thiện mô hình nhà nước pháp quyền Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về chế độ đại diện thay cho chế độ quân chủ chuyên chế. Lênin đã tùng nói: “Mot xã hội TBCN bình thường không thé phát triển được một cách thắng lợi nếu không có một chế độ đại nghị vững chắc, nếu không để cho dân chúng được hưởng một số quyền chính trị nhất định” [24, tr. Dinh cao của-các tư tưởng đó là Lốc, Mông-Tex-Klơ, đã gan tư tưởng tự do cá nhân, tự do chính trị của con người với các nguyên lý xây đựng và tổ chúc Nhà nước, trong đó có tư tưởng về sự phân thành 16 quyền lập pháp và hành pháp, về quyền giám sát tối cao của nhân dân đối với những đại điện của mình trong Nghị viện. ° Về hình thức lập hiến điển hình nhất phải kể đến, đó là chế độ lập hiến ở Pháp.

Ở đó, chủ nghĩa lập hiến ra đời và phát triển như sự phủ định chế độ chuyên chế phong kiến. Không ở đâu có sự biểu hiện đậm nét, rạch ròi và có sức chấn động của chủ nghĩa lập hiến như cuộc dat cách mạng Pháp; ở Anh lại diễn ra dưới những hình thức khác, Nghị viện đã ra đời và tồn tại chứ không bị phế bỏ như ở Pháp, những âm mưu khẳng định quyền lực không hạn chế của chế độ quân chủ bị coi là xâm phạm đến truyền thống lịch sử, xâm phạm đến quyền của Nghị viện và của nhân dân. Sự ra đời của Hiến pháp không thành văn ở Anh trong thời kỳ cách mạng tư sản là một sự thỏa hiệp chính trị giữa tầng lớp chúa đất, bảo hoàng và giai cấp tư sản đang lên. Trong hoàn cảnh đó vấn đề phương pháp đạt được sự “cân bằng” tối đa và có ý nghĩa lớn.

Chính vì sự “cân bằng tế nhị” đó mà qúa trình chuyển hóa nước Anh thành nước dân chủ đại nghị tư sản bị kéo dài thêm 100 năm kể từ cuộc cách mạng năm 1688; ở Mỹ, cách mạng tư sẵn đã đẩy lý thuyết và thực tiễn của chủ nghĩa lập hiến lên một bước mới.Mác, trong những năm 70 va 80 của thế kỷ XVHI ở bắc Mỹ không những “lần đầu tiên tuyên bố một bản Tuyên ngôn về quyển con người và có một cú hich đầu tiên cho cách mang châu Âu, mà còn xuất hiện lần đầu tiên tư tưởng về một nền cộng hòa dan chủ vĩ dai” [45, tr. Sự phát triển qúa nhanh các sự kiện chính trị ở Mỹ không những đã sớm làm mất di ở tư tưởng Kha? sáng Mỹ tính tự biện, triết lý trim tượng, chung chung, mà còn lầm cho tư tưởng đó có [-huynh hướng thực tiễn hơn và phù hợp hơn lôi suy ngif “hợp lý” của người Mỹ. Thật vậy, ở Mỹ lần đầu tiên cho ta thấy một khuôn mẫu lịch sử của chủ nghia lập hiến dưới hình thức dân chủ cộng hòa, với sự thừa nhận Hiến pháp thành văn như một đạo luật cao nhất mà 17 không một đạo luật nào có thể trái lại được, hoặc thay đổi được, với sự hiện diện của một hệ thống phân quyền và chế ước quyền lực, cân bằng với nhau, với tuyên bố về các quyền (quyền con người, quyền công dân). Xét về bản chất, chế độ lập hiến của Mỹ vẫn không thể thoát khỏi sự thỏa hiệp chính tri giữa giai cấp tư san va tầng lớp chủ nô - chủ trang trại.

Sự thỏa hiệp đó đã tác động tiêu cực đến sự phát triển tiếp theo và để lại một vết nhơ trong Hiến pháp Mỹ năm 1787, đó là chế định về duy trì chế độ nô lệ ở a ^ Mỹ. Tuy nhiên, nếu so sánh các hình thức của chủ nghĩa lập hiến tư sản, thì hình thức lập hiến ở Pháp vẫn giữ vị trí quan trọng nhất và có ảnh hưởng lớn nhất vì cuộc đại cách mạng Pháp đã cho thế giới một cơ sở tổn tại của nền dân chủ tư sẵn có ảnh hưởng đến nhiều nước. Còn cách mạng tư sản Mỹ xảy ra ở nơi vốn là thuộc địa của Anh “ngoại vị” của thế giới tư ban lúc bấy giờ và nhiều tư tưởng, nguyên tắc lập hiến ở đó được diễn đạt theo ngôn ngữ của hệ thống pháp luật Äng-Lô-Xắc-Xông. Dù có những nét khác nhau thì mọi quan niệm về chủ nghĩa lập hiến đều nhất quán với nhau ở một điểm chính là thừa nhận vị trí trung tâm của Hiến pháp và ảnh hưởng tích cực của nó đến toàn bộ xã hội.

Đồng thời, Hiến pháp là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất quy định về chế độ chính trị, chế độ kinh tế, chế độ văn hóa - xã hội, địa vị pháp lý của công dân, cơ cấu tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước. Tuy nhiên, để phục vụ lợi ích cục bộ của giai cấp tư sản, Hiến pháp tư sẵn đã che giấu bản chất bóc lot của mình thể hiện dưới hình thúc quy định một cách hình thúc các quyền, nghĩa vụ céng dan (chang-han như, về chức năng tư tưởng của Hiến puap Mỹ nam 1787). Quyền con người và quyền công đân là những khái niệm không đồng nhất xét cả về phương diện lịch sử chủ thể, nội dung và tính chất xã hội. Theo dõi quá trình đặt giải quyết những vấn đề quyền con người qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, chúng ta thấy) một ‘quan niệm1 chung vé quyén L A TS.

DAI HỌCMAlaHA NC! | THUVIEN TRU ONGG DOC ¬-— | PHON 18 con người đã được xác lập ngày càng vững chắc. Bản Tuyên ngôn thế giới Lẻ về nhân quyền năm 1948, đã khẳng định: “Mọi người sinh ra đều tự do và bình đẳng về phẩm giá và các quyền. Họ được phú cho lý trí và lương tâm và cần đối xử với nhau trong tình anh em” [5, tr. Rang, mỗi con người, mỗi thành viên trong xã hội đều có các quyền mà quyền lực phải tôn trọng.

Các quyền này là thuộc tính tự nhiên vốn có của con người, nên được gọi là “quyền tự nhiên”. Trí tuệ tìm thấy, phát hiện ra chúng, làm cho mọi người có ý thức rõ rệt về chúng và đòi hỏi phải đề cao, phải bảo vệ chúng bằng pháp luật. Đó là sự bảo vệ quyền con người, mà các quyền con người bắt nguồn từ “phẩm giá vốn có trong mỗi con người” mà mọi người sinh ra đã có. Quan niệm cho rằng, quyền con người gắn liền với bản chất con người.

Ngày nay quan điểm đó đã trở thành quan niệm chung của cả cộng đồng nhân loại cùng quan tâm và chia sẻ. Trong cuốn sách “Các quyền con ` người” do Liên hợp quốc xuất bản năm 1978 để kỷ niệm 30 năm ngày ra đời Ban Tuyên ngôn lịch sử “Tuyên ngôn thế giới về nhân quyển” năm 1948, khẳng định rằng: Quyền con người có tính chất căn ban đến mức chúng ta không thể sống như con người nếu như không có các quyền này. Để khẳng định và thống nhất chung về “các quyền con người”, cuốn sách trên đã viết: Các quyền con người xuất phát từ những khát vọng ngày càng tăng của nhân loại muốn có một cuộc sống cho nhép mỗi con người được hưởng sự tôn trọng và được bao vệ đối với cá nhân mình. Các quyền con người là vốn có ngay ở bản chất của con người, mà nếu mất các quyền đó người ta không thể sống với tính cách là một con người.

Phủ nhận không cho con người sử đụng các quyền đó là sự mở đường cho rối loạn chính trị và xã hội, cho chiến tranh, cho sự thù địch giữa các dân tộc và giữa các nhóm trong nước. Khát vọng của 19 con người muốn có cuộc sống tốt đẹp hon và một quyền tự do lớn hơn mang tính chất một đòi hỏi cấp thiết hoàn toàn không phải là một đề tài suy tư, trừu tượng của các nhà Triết học và Luật học, các quyền con người liên quan đến đời sống hằng ngày của mọi người, dù là nam, nữ, hay trẻ em [92, tr. Trong bài diễn văn nhân dip ky niệm 50 năm ngày Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Kofi Annan khẳng định quan niệm chung của cộng đồng quốc tế về quyển con người, như sau: Quyền con người là nền tang cho sự hiện hữu và đồng tổn của nhân loại. Quyền con người là những gi lý trí đòi hỏi và lương tri yêu cầu.

Những quyền đó là chính chúng ta và chúng ta là chính những quyền đó; quyền con người, quyền mà bất cứ ai cũng có để làm người. Tất cả chúng ta đều là người; tất cả chúng ta đều xứng đáng hưởng quyền con người. Vế này không thể đúng nếu không có vế kia [92, tr. | Các quyển con người là thuộc tính tự nhiên vốn có của mỗi con người, không phải do Nhà nước hay bất cứ ai ban, tặng, cho.

Song, để bảo đảm các quyền này Phat triển, không bị tước đoạt va được thực hiện trên & \ i thực tế phải được bao vệ bằng pháp luật. Tức là, để đạt tới cái gọi là quyền con người với đầy đủ ý nghĩa của nó, cần có yếu tố thứ hai thiết định, đó là quy chế pháp lý (pháp luật; các đặc quyền “quyền tự nhiên” của cá nhân con người khi trở thành đối tượng điều chỉnh của pháp luật). Hay nói cách khác, được pháp luật chấp nhận, tổ chức, bat buộc hoặc ngăn cấm thì mới trở thành các q. vền con người dich thực.

Như vậy, không có quyền con người nào mà lại không phải là một đặc quyền (quyền tự nhiên) không xuất phát từ đặc quyển. Nhưng không nhất thiết mọi đặc quyển đều là quyền Con người, mà chỉ những đặc quyền thuộc phạm vi chịu sự chỉ phối của pháp luật mới là quyền con người. Điều cốt yếu là các quyền con người phai được bao vệ bởi một chế độ pháp quyền để cho con người không phải sự tan bạo và áp bức như là phương sách cuối (buộc phải) nổi dậy chống lại cùng. Thừa nhận các quyền con người là vốn có khi sinh ra, điều đó hoàn toàn không có nghĩa rằng phủ nhận sự cần thiết của pháp luật.

Mác đã dùng hình ảnh sinh động “ví tựa như giới hạn giữa hai thửa ruộng được quy định € bởi các cọc chia bờ, luật pháp cũng cần thiết để quy định giới hạn trong đó tự do của người này không phương hại đến tự do của người khác” [53, tr.