Luận Án Về Giới Hạn Quyền Con Người và Quyền Công Dân Ở Việt Nam Hiện Nay

Chuyên khảo luật học phân tích Luận án pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân ở việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp

• Tác giả: Lê Quỳnh Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Minh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hiến pháp và Luật hành chính
• Đề tài: Giới Hạn Quyền Con Người và Quyền Công Dân Tại Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Nghiên cứu về giới hạn quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam đã được thực hiện qua nhiều giai đoạn. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã chỉ ra rằng việc giới hạn quyền là cần thiết để bảo vệ trật tự xã hội và quyền lợi của người khác. Tại Việt Nam, từ khi Hiến pháp năm 2013 được ban hành, vấn đề này càng trở nên cấp thiết. Các nghiên cứu trong nước đã chỉ ra rằng mặc dù có những quy định về giới hạn quyền, nhưng việc thực thi và giám sát vẫn còn nhiều hạn chế. Cần có sự kế thừa và phát triển từ các nghiên cứu trước đó để làm rõ hơn về thực trạng và giải pháp cho vấn đề này.

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Các công trình nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng giới hạn quyền con người không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề xã hội. Nhiều quốc gia đã xây dựng các quy định rõ ràng về giới hạn quyền nhằm bảo vệ lợi ích chung. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng pháp luật tại Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc tham khảo các mô hình pháp luật từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc quy định và thực thi giới hạn quyền.

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, nghiên cứu về giới hạn quyền con người và quyền công dân đã được chú trọng hơn từ khi Hiến pháp 2013 ra đời. Nhiều công trình đã chỉ ra rằng mặc dù có những quy định về giới hạn quyền, nhưng việc thực thi còn gặp nhiều khó khăn. Các nghiên cứu này cần được tiếp tục để làm rõ hơn về thực trạng và đưa ra các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

II. Cơ sở lý luận về giới hạn quyền và pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Lý luận về giới hạn quyền con người và quyền công dân là một phần quan trọng trong việc xây dựng pháp luật. Giới hạn quyền không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn bảo vệ lợi ích chung của xã hội. Các khái niệm và đặc điểm của giới hạn quyền cần được làm rõ để có thể áp dụng một cách hiệu quả trong thực tiễn. Việc phân loại quyền theo các trường hợp bị giới hạn cũng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đảm bảo tính hợp lý và công bằng trong việc áp dụng pháp luật.

2.1 Lý luận về giới hạn quyền con người

Giới hạn quyền con người được hiểu là những quy định pháp luật nhằm bảo vệ trật tự xã hội và quyền lợi của người khác. Lịch sử cho thấy rằng việc giới hạn quyền là cần thiết trong một xã hội dân chủ. Các quy định này cần phải rõ ràng và cụ thể để tránh việc lạm dụng quyền lực. Việc nghiên cứu lý luận về giới hạn quyền sẽ giúp xây dựng một khung pháp lý vững chắc cho việc bảo vệ quyền con người.

2.2 Nội dung pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Nội dung pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân cần được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Các quy định này không chỉ cần đảm bảo tính hợp hiến mà còn phải phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Việc thực thi pháp luật về giới hạn quyền cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi của công dân không bị xâm phạm.

III. Thực trạng pháp luật Việt Nam về giới hạn quyền con người quyền công dân và thực tiễn thực thi

Thực trạng pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các quy định pháp luật hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, dẫn đến việc thực thi gặp nhiều khó khăn. Cần có sự đánh giá tổng thể về các quy định này để tìm ra nguyên nhân và đưa ra giải pháp khắc phục. Việc nghiên cứu thực trạng sẽ giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.1 Quy định của pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Quy định của pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống pháp lý cần được khắc phục. Các quy định hiện hành cần được xem xét lại để đảm bảo tính hợp hiến và phù hợp với thực tiễn. Việc nghiên cứu các quy định này sẽ giúp tìm ra những điểm yếu và đề xuất các giải pháp cải thiện.

3.2 Thực tiễn thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Thực tiễn thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề tồn tại. Việc thực thi còn gặp nhiều khó khăn do thiếu cơ chế giám sát và kiểm tra. Cần có sự cải cách trong việc thực thi pháp luật để đảm bảo quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách tốt nhất. Nghiên cứu thực tiễn sẽ giúp đưa ra các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

IV. Quan điểm giải pháp hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân ở Việt Nam

Việc hoàn thiện pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân là một nhiệm vụ cấp thiết. Cần có các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của công dân. Các giải pháp này cần được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn, đồng thời tham khảo các tiêu chuẩn quốc tế. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về quyền con người và quyền công dân.

4.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Giải pháp hoàn thiện pháp luật cần tập trung vào việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể về giới hạn quyền. Cần có sự tham gia của các cơ quan chức năng và xã hội trong quá trình xây dựng pháp luật. Việc tham khảo các mô hình pháp luật từ các quốc gia khác cũng sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc quy định và thực thi giới hạn quyền.

4.2 Giải pháp bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người quyền công dân

Để bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người và quyền công dân, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ. Các cơ quan chức năng cần được tăng cường năng lực và trách nhiệm trong việc thực thi pháp luật. Việc nâng cao nhận thức của xã hội về quyền con người cũng là một yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận về giới hạn quyền và pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân. Chương 3: Thực trạng pháp luật Việt Nam về giới hạn quyền con người, quyền công dân và thực tiễn thực thi. Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam.

11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài về giới hạn quyền Các học giả trên thế giới đã nghiên cứu rất sớm về quy định giới hạn QCN với hàng trăm các cuốn sách chuyên khảo và bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín. Trong phần tổng quan và sự giới hạn khả năng ngôn ngữ, luận án đánh giá tổng quan một số tài liệu tiêu biểu bằng tiếng Anh và được xuất bản những năm gần đây, hữu ích và có giá trị tham khảo cho việc xây dựng pháp luật, giải thích, áp dụng pháp luật về giới hạn QCN, QCD tại Việt Nam trong thời gian tới. Các công trình ở nước ngoài mà luận án khảo sát cho đến thời điểm thực hiện đề tài, chưa có công trình nghiên cứu đề cập riêng về quy định giới hạn quyền trong pháp luật Việt Nam nói riêng hay pháp luật của quốc gia theo chính thể XHCN.

Các tài liệu này cũng cho thấy tính trừu tượng và sự thiếu giải thích rõ ràng trong pháp luật quốc tế và pháp luật tại một số quốc gia có quy định về giới hạn quyền, nhưng được cân bằng lại bởi việc trao quyền giải thích pháp luật cho Tòa án. Qua các tài liệu nghiên cứu cho thấy phương pháp tương xứng mặc dù được đánh giá cao và áp dụng hiệu quả tại một số quốc gia, nhưng đây cũng là phương pháp được tranh luận với nhiều quan điểm khoa học ủng hộ và không ủng hộ tại chính các quốc gia áp dụng. Điểm chung tại các quốc gia áp dụng phương pháp tương xứng (cân xứng) đó là trao quyền giải thích pháp luật cho Tòa án hay có hệ thống cơ quan bảo hiến hiệu quả - cơ chế bảo hiến độc lập mà Việt Nam đang tìm kiếm trong thời gian tới. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về lý luận giới hạn quyền 1.

Các công trình đề cập đến quan điểm về giới hạn quyền, phân loại quyền (quyền tuyệt đối, quyền tương đối) Các học giả nước ngoài đều đưa ra nhận định về một bản hiến pháp dân chủ cần ghi nhận quyền tuyệt đối (dù hiếm), nhưng mỗi quốc gia có những lý giải khác nhau về quyền tuyệt đối và có quan điểm khác nhau về cách tiếp cận giới hạn 12 quyền. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu cũng có những kiến giải khác nhau về cách hiểu giới hạn quyền, cụ thể: - Về khái niệm giới hạn quyền Trong cuốn sách “Proportionality: Constitutional Rights and Their Limitations” (tạm dịch Tính tương xưng: Quyền hiến pháp và những hạn chế của chúng) của Aharon Barak do Nhà xuất bản Đại học Cambridge xuất bản năm 2012. Đây là công trình tổng quan về giới hạn quyền và là sách chuyên khảo về lịch sử phát triển của các học thuyết về giới hạn quyền và nguyên tắc tương xứng trên thế giới với những phân tích cụ thể theo mô hình ở một số quốc gia như Úc, Canada, Israel, Ireland, Ấn Độ và Hòa Kỳ. Tác giả đưa ra khái niệm giới hạn quyền và cho rằng không có sự khác nhau về nghĩa của hai từ vi phạm quyền và giới hạn quyền đều là sự hạn chế quyền.

Aharon Barak đã khảo sát pháp luật các quốc gia phương Tây và thấy thuật ngữ được các quốc gia này sử dụng khi đề cập đến giới hạn quyền là “limitation”. Aharon Barak đưa ra cách hiểu rằng giới hạn quyền xảy ra bất cứ khi nào mà nhà nước có hành động từ chối hoặc ngăn cản chủ thể quyền thực thi quyền của mình ở trong phạm vi đầy đủ của nó. Tác giả có đưa ra thuật ngữ “giới hạn ngẫu nhiên” (incidental limitations) khi đề cập đến một quyền hiến định được giới hạn với điều khoản riêng biệt Webber, G trong cuốn sách “The Negotiable Constituion: On the Limitation of Righs” (tạm dịch Hiến pháp thương lượng: Về các giới hạn của quyền) do Nhà xuất bản Đại học Cambridge xuất bản năm 2009, đã làm rõ hơn cách hiểu trên của Aharon Barak. Webber, G có cách tiếp cận giới hạn quyền chính là xác định ranh giới của quyền.

Bởi ông cho rằng các từ như “vi phạm” (infringement) hay “suy giảm” (impairment) hay „violation‟ là đồng nghĩa với “limitation” (giới hạn) là tìm kiếm ranh giới của một quyền. Theo đó, vi phạm quyền không thể được xác định một cách thỏa đáng cho đến khi và chỉ khi ranh giới của quyền đã được xác định. Nếu theo cách hiểu này thì các quyền là không tuyệt đối và chúng đối lập với các yếu tố của một xã hội tự do và dân chủ. Tòa án sẽ gặp những thách thức khi được trao nhiệm xác định và giải thích sự không xác định các quyền hiến định.

13 Cách tiếp cận về khía cạnh xác định phạm vi của quyền và tính sẵn có của quyền để nhìn ra quyền bị giới hạn được Klein, E phân tích trong bài viết “On Limits and Restrictions of Human Rights: A Systematic Attempt” (tạm dịch là Về những giới hạn và hạn chế của quyền con người: Một sự cố gắng có hệ thống) được trình bày trong cuốn sách “Strengthening Human Rights Protections in Geneva, Israel, the West Bank and Beyond” (pp. Weiler biên tập, xuất bản năm 2021 tại Cambridge University Press. Tác giả cho rằng giới hạn quyền là sự giới hạn phạm vi của quyền để xác định quyền nào bị giới hạn và mức độ giới hạn. Tác giả cũng cho rằng những giới hạn được biện minh trong những điều kiện nhất định và cho phép nhà nước can thiệp vào các QCN để đạt được thừa nhận chung về mặt pháp lý; Nhà nước xác định phạm vi của quyền nhằm tránh hoặc giải quyết các va chạm với quyền của người khác và để bảo vệ hơn nữa phúc lợi chung của cộng đồng.

Các giới hạn này được quy định rõ ràng trong chính các điều khoản về QCN. Tác giả nhận định QCN được hưởng thụ theo khả năng, vì thế tính sẵn có tạo thành một giới hạn vĩnh viễn của quyền. Điều này đặt ra nghĩa vụ của nhà nước trong việc đảm bảo quyền. Về sự lý giải quyền tương đối, quyền tuyệt đối Có học giả ủng hộ quyền cơ bản của con người là tuyệt đối như Koen Lenaerts (2019) với bài “Limits on Limitations: The Essence of Fundamental Rights in the EU” đăng trên tạp chí German Law Journal.

Tác giả cho rằng các quyền cơ bản theo cách ghi nhận quyền tại Điều 52(1) của Hiến chương châu Âu về các quyền cơ bản năm 2012 là tuyệt đối, nghĩa là chúng không cần đưa ra để đánh giá cân bằng. Khi một biện pháp giới hạn quyền được áp đặt thì nó đã làm mất đi bản chất của quyền và tự động là không tương xứng. Bởi bản chất của quyền này được xác định là phạm vi tự do nơi mà sẽ được tự do thực hiện quyền – không bị can thiệp, và rằng không có sự can thiệp nào vào sự tự do mà được biện minh. Nhưng một số học giả lại cho rằng QCN gồm có cả quyền tuyệt đối và quyền tương đối như Aharon Barak [123].

Tác giả cho rằng hầu hết các quyền hiến định được bảo vệ một phần, bởi quy định giới hạn quyền có thể được biện minh cho việc 14 bảo vệ toàn bộ nội dung của quyền. Các quyền này được gọi là quyền tương đối. Quyền tuyệt đối là quyền mà phạm vi của nó được bảo vệ đầy đủ trong hiến pháp, và không có giới hạn nào đặt ra để giảm đi mức độ thực thi quyền trên thực tế. Quyền tương đối là quyền mà việc bảo vệ không đầy đủ trong phạm vi của quyền, khi quyền bị giới hạn thì phạm vi thực hiện của quyền sẽ bị hẹp hơn với nội dung nguyên bản của quyền.

Tác giả cho rằng các mệnh đề giới hạn quyền dù tổng quát hay cụ thể và quy định về nguyên tắc tương xứng (tỷ lệ) đều đã phản ảnh tính tương đối của quyền. Bài viết “Limitation of human rights in international law and the Zimbabwean Constitution” (tạm dịch Giới hạn quyền con người trong pháp luật quốc tế và Hiến pháp Zimbabwe) của Innocent Maja đăng trên Zimbabwe Electronic Law Journal năm 2017. Bài viết đã lập luận các QCN và quyền được ghi nhận tại Hiến pháp Zimbabwe không phải là quyền tuyệt đối và khi rơi vào các trường hợp đủ điều kiện sẽ phải chịu những hạn chế hợp lý vì những vấn đề xã hội quan trọng như trật tự công cộng, an ninh, sức khỏe và giá trị xã hội. Tác giả đưa ra cách giải thích hợp lý theo Phần 86 Hiến pháp Zimbabwe, rằng các quyền có thể bị giới hạn.

Nhưng để nhận định khả năng hưởng sự tuyệt đối của quyền là do Tòa án. Nhưng có những nghiên cứu chỉ ra Hiến pháp tại một số quốc gia nhận định việc áp dụng một mệnh đề chung của giới hạn quyền có nghĩa các quyền đều là tương đối, rằng mọi quyền cần phải được hạn chế theo các điều kiện cho trước, như: Alexey trong cuốn sách “A Theory of Constitutional Rights” (tạm dịch là Lý thuyết về các Quyền Hiến định) do Nhà xuất bản Đại học Oxford xuất bản năm 2002, cho rằng do các quyền hiến định không mang tính tuyệt đối; trong bài viết “Balancing Rights in Democracy: The Problems with Limitations and Overrides of Rights under the Victorian Charter of Human Rights and Responsibilities Act 2006” của Julie Debeljak đăng trên Melbourne Univeristy Law Review số 32 năm 2008. Tác giả phân tích theo Hiến chương thì các quyền là tương đối bởi chúng cần được cân bằng với các quyền được bảo vệ, các giá trị không được bảo vệ khác, và cả nhu cầu chung; quan điểm về hầu hết các quyền là tương đối cũng được ủng hộ bởi Matthias Klatt và Moritz Meister tại cuốn sách 15 “The Constitutional Structure of Proportionality” (tạm dịch Cấu trúc hiến pháp của nguyên tắc tương xứng), xuất bản năm 2012 bởi Nxb Đại học Oxford. Matthias Klatt và Moritz Meister cũng có nhận xét rằng hầu hết các quyền là tương đối và rất ít quyền tuyệt đối.

Các tác giả cho rằng quyền tuyệt đối là những quyền mà không có mệnh đề giới hạn. Đây cũng là cách quy định quyền của Hoa Kỳ khi có nhiều quyền không quy định rõ ràng về vấn đề giới hạn quyền [160, tr.