Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu của luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận hoàn thiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính. Chương 3: Thực trạng pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính. Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính.
6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc liên quan đến luận án VKSND Việt Nam đƣợc thành lập từ năm 1960, cho đến nay đã trải qua gần 60 năm tồn tại, trƣởng thành và phát triển. Ngay từ khi đƣợc thành lập, VKSND các cấp đã tích cực triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm phục vụ thực hiện các mục tiêu: bảo đảm an ninh, chính trị và trật tự an toàn xã hội, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của nhân dân, bảo vệ thành quả của công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới. Trong mỗi thời kỳ lịch sử, chức năng của VKSND có những thay đổi nhất định phù hợp tổ chức hoạt động của bộ máy nhà nƣớc nói chung.
Tuy nhiên, kiểm sát hoạt động tƣ pháp là chức năng xuyên suốt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND. Nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính là vấn đề không chỉ đƣợc ngành Kiểm sát mà còn đƣợc cả xã hội quan tâm. Khi tham gia tố tụng hành chính, VKSND thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Cơ quan Tòa án, Thẩm phán, Hội đồng xét xử và các cá nhân, cơ quan, tổ chức khác nhằm đảm bảo việc giải quyết vụ án hành chính nhanh chóng, kịp thời, đúng căn cứ pháp luật. Việc giải quyết vụ án hành chính chất lƣợng, hiệu quả không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ tố tụng hành chính mà còn là cơ sở đảm bảo hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nƣớc khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn trong quản lý hành chính nhà nƣớc.
Từ những yêu cầu và đòi hỏi khách quan nêu trên, trong quá trình tồn tại và phát triển đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động của VKS nói chung, hoạt động của Viện kiểm sát trong tố tụng hành chính nói riêng. Mỗi công trình nghiên cứu tiếp cận ở khía cạnh, góc độ khác nhau để đƣa ra những luận điểm, đánh giá về các vấn đề khác nhau xung quanh việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND. Những công trình nghiên cứu trên đã góp phần làm sáng tỏ hơn vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nƣớc Việt Nam, 7 đồng thời làm rõ nội hàm của công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hành chính và định hƣớng hoàn thiện cơ cấu, tổ chức, cơ chế hoạt động của ngành kiểm sát nhân dân đối trong thời gian tới. Nhóm công trình nghiên cứu pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước, thực hiện quyền lực nhà nước và vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tổ chức quyền lực nhà nước Liên quan đến tổ chức quyền lực nhà nƣớc, có các công trình nghiên cứ nhƣ: Cuốn "Một số vấn đề về tổ chức thực hiện quyền lực nhà nƣớc" của Nguyễn Minh Đoan và các cộng sự [19] là công trình nghiên cứu tập trung những vấn đề lý luận về quản lý nhà nƣớc, tổ chức thực hiện quyền lực nhà nƣớc (nhƣ khái niệm, nguyên tắc .); tổ chức quyền lực nhà nƣớc ở Việt Nam (quyền lực nhà nƣớc thống nhất, có sự phân công, phối hợp; về vai trò lãnh đạo của Đảng); về nguy cơ và yêu cầu đối với tổ chức thực hiện quyền lực nhà nƣớc (tha hoá, tham nhũng, tham quyền, cố vị).
Kết quả nghiên cứu của tác giả là cơ sở lý thuyết để luận giải về vị trí, vai trò và chức năng của VKSND trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nƣớc ở Việt Nam. Cuốn "Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nƣớc ở nƣớc ta hiện nay” của Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh [58] gồm 4 phần lớn nghiên cứu những vấn đề chung về giám sát, cơ chế giám sát quyền lực nhà nƣớc; giám sát của bộ máy nhà nƣớc; giám sát của các tổ chức chính trị xã hội; và giới thiệu về giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nƣớc ở một số nƣớc trên thế giới (Đức, Trung Quốc) cũng nhƣ ở nƣớc ta thời phong kiến. Trong đó, kết quả nghiên cứu về cơ chế giám sát quyền lực nhà nƣớc nói chung sẽ là cơ sở để xác định, phân tích, đánh giá vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy Nhà nƣớc ở Việt Nam. Cũng bàn về tổ chức và kiểm soát quyền lực nhà nƣớc còn có một số công trình của một số tác giả đã đƣợc công bô nhƣ: Đề tài khoa học cấp nhà nƣớc: “Phân công, phối hợp quyền lực và kiểm soát quyền lực trong xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [23]; Cuốn “Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực với việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992” của Trần Ngọc Đƣờng [22]; cuốn "Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nƣớc của các cơ quan nhà nƣớc ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Minh Đoan [20] đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nƣớc của các cơ quan nhà nƣớc ở Việt Nam hiện nay.
Trong nội dung nghiên 8 cứu thực trạng cơ chế pháp lý, thực tiễn pháp luật và thực tiễn kiểm soát quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp của các cơ quan nhà nƣớc ở Việt Nam, tác giả đã đề cập đến các quy định của pháp luật về VKSND. Đồng thời, đƣa ra quan điểm, giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nƣớc của các cơ quan nhà nƣớc ở Việt Nam … và một số bài viết nhƣ: “Nguyên tắc quyền lực nhà nƣớc thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa ba quyền theo tinh thần Hiến pháp năm 2013” của Nguyễn Đăng Dung [10]; "Nội dung Hiến pháp 2013 và Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng CSVN lần thứ XII về kiểm soát quyền lực nhà nƣớc” của Nguyễn Văn Mạnh [36, tr. Ngoài ra có một số công trình của các tác giả Việt Nam nghiên cứu về chủ đề gần gũi ở nƣớc ngoài. Cuốn "Lƣợc giải tổ chức bộ máy nhà nƣớc của các quốc gia” của Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Chu Dƣơng [8] gồm 8 chƣơng cung cấp hiểu biết chung về tổ chức, đặc điểm của bộ máy nhà nƣớc của các quốc gia trên thế giới; đề tài “Tổ chức bộ máy nhà nƣớc trung ƣơng ở một số quốc gia Châu Âu (Pháp, Đức, Thụy Điển)” của Nguyễn Đức Minh [37] đã nghiên cứu lý luận và thực tiễn tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc Trung ƣơng ở Pháp (cộng hoà lƣỡng tính), Đức (cộng hoà đại nghị), Thụy Điển (quân chủ lập hiến); đề xuất, khuyến nghị về tổ chức bộ máy nhà ƣớc trung ƣơng của Việt Nam.
Cuốn "Tƣ tƣởng phân chia quyền lực nhà nƣớc với việc tổ chức bộ máy nhà nƣớc ở một số nƣớc” của Nguyễn Thị Hồi [27] gồm 3 phần: nghiên cứu về mặt lịch sử của tƣ tƣởng phân chia quyền lực nhà nƣớc trên thế giới; sự thể hiện và áp dụng tƣ tƣởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nƣớc ở một số nƣớc tƣ bản và sự thể hiện tƣ tƣởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nƣớc Việt Nam qua các bản Hiến pháp; trong có có đề cập đến thiết chế VKSND. Pham Hong Quang (2010) với cuốn sách “Administrative Division Court in Vietnam: Model, Jurisdiction and Lesson from foreign experiences”. Cuốn sách đã phân tích, đánh giá ở các phƣơng diện lí luận, thực tiễn về mô hình tổ chức và thẩm quyền của Toà hành chính ở Việt Nam kết hợp với những kinh nghiệm tƣơng ứng của một số nƣớc (điển hình là Cộng hoà Pháp, Trung Quốc và Nhật Bản) nhằm khẳng định về sự cần thiết và đƣa ra một số kiến nghị hoàn thiện về mô hình tổ chức; mở rộng tối đa thẩm quyền của Toà hành chính trong điều kiện thành lập cơ quan tài phán hành chính trực thuộc chính phủ và các Toà hành chính khu vực ở Việt. 9 Liên quan đến xây dựng nhà nƣớc pháp quyền XHCN, có các công trình nghiên cứu nhƣ: Đề tài cấp Nhà nƣớc “Xây dựng nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân dƣới sự lãnh đạo của Đảng” của Đào Trí Úc [71].
Công trình đã làm rõ nội dung và phƣơng hƣớng xây dựng nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta, đề ra các yêu cầu bảo đảm trên con đƣờng đó là phải bảo đảm quyền lực nhân dân (dân chủ), bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, tôn trọng và tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật, xây dựng cơ chế thực hiện quyền lực nhà nƣớc có sự phân công, phối hợp rõ ràng trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp. Cuốn "Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về pháp luật, pháp chế và sự vận dụng trong xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của Trịnh Đức Thảo [63] tập trung nghiên cứu nhà nƣớc pháp quyền dƣới góc độ chính trị - pháp lý; từ việc làm rõ tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về pháp luật và pháp chế đã chỉ ra những giá trị, việc vận dụng của Đảng trong xây dựng NNPL và một số đề xuất, kiến nghị. Cuốn "Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nƣớc pháp quyền Xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay" của Lê Minh Thông [67]; … và các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ: Lê Hữu Thể, “về vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong cải cách bộ máy nhà nƣớc ở nƣớc ta hiện nay” [70], bài viết nêu lên các luận điểm khẳng định vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nƣớc tại thời điểm có nhiều tranh luận gay gắt về vị trí cũng nhƣ chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND.