MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận văn Ngành y tế có một sứ mệnh hết sức cao cả và thiêng liêng đó là sứ mệnh chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.Các cơ sở khám chữa bệnh ngày càng phát triển mạnh mẽ về quy mô cơ sở hạ tầng, trang thiết bị phục vụ công tác khám chữa bệnh, kỹ thuật y tế, đội ngũ nhân viên ngành y tế… nhằm đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh của nhân dân. Bên cạnh đó, sự phát triển này cũng đi kèm sự phát thải lƣợng chất thải do quá trình khám chữa bệnh ngày càng tăng. Chất thải rắn y tế đƣợc xem là loại chất thải nguy hại vì tính chất phức tạp và khả năng lây nhiễm cao, ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe con ngƣời và môi trƣờng.
Loạichất thải này bao gồm các loại chất thải nhƣ: Kim tiêm, bông băng, gạc có thấm dịch, máu, bệnh phẩm, mô, tạng. Hiện nay theo báo cáo thống kê, tổng lƣợng chất thải rắn y tế phát sinh từ các bệnh viện trong cả nƣớc khoảng 450 tấn/ngày, đòi hỏi phải xử lý bằng những biện pháp phù hợp. Tỷ lệ gia tăng CTRYT phụ thuộc vào tăng giƣờng bệnh, phát triển các dịch vụ kỹ thuật và sự tiếp cận các dịch vụ y tế của ngƣời dân. Ƣớc tính đến năm 2020 lƣợng chất thải phát sinh khoảng 800 tấn/ngày.
Hiện nay, 100% bệnh biện tuyến Trung ƣơng, 88% bệnh viện tuyến tỉnh và 54% bệnh viện tuyến huyện xử lý chất thải rắn y tế bằng lò đốt tại chỗ hoặc thuê các công ty vận chuyển đi xử lý. Số bệnh viện còn lại xử lý chất thải rắn y tế bằng phƣơng pháp thủ công, chôn lấp tại chỗ (hầu hết ở miền núi) [10]. Đa số các bệnh viện thuộc tuyến huyện, do không chủ động đƣợc kinh phí đầu tƣ hệ thống xử lý nên các hệ thống xử lý đƣợc cấp có công suất nhỏ, tuổi thọ thấp. Kèm theo đó là khó khăn trong việc bố trí kinh phí để duy trì, vận hành và bảo trì thƣờng xuyên dẫn đến hƣ hỏng, không hoạt động đƣợc hoặc hoạt động không đúng với thiết kế.
Việc này dẫn đến hậu quả là chất thải rắn không đƣợc xử lý triệt để, ngoài ra còn phát thải những chất độc hại gây ra ô nhiễm môi trƣờng và ảnh hƣởng xấu tới sức khoẻ ngƣời dân khu vực xung quanh. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặt khác, các bệnh viện tuyến huyện thƣờng gặp khó khăn trong việc hợp đồng với các công ty có chức năng xử lý chất thải rắn y tế do vị trí địa lý hoặc trên địa bàn không có công ty có chức năng hoạt động trong lĩnh vực xử lý chất thải rắn y tế. Vì vậy, chất thải rắn y tế thƣờng đƣợc các bệnh viện này xử lý theo điều kiện của bệnh viện, không đảm bảo các quy định hiện hành. Việc xử lý CTRYT nhƣ vậy gây nguy cơ lây lan mầm bệnh và có thể gây ô nhiễm nguồn nƣớc nếu xử lý theo phƣơng pháp chôn lấp.
Khâu quản lý, thu gom và phân loại chất thải rắn ngay tại nguồn phát sinh còn chƣa đƣợc các bệnh viện tuyến huyện chú trọng. Hầu hết CTRYT, các bệnh phẩm chƣa đƣợc phân loại đúng, chƣa đƣợc khử khuẩn trƣớc khi thải bỏ, phƣơng tiện vận chuyển và nhà lƣu chứa không có hoặc có nhƣng không đúng tiêu chuẩn, không đảm bảo vệ sinh và có nguy cơ lây nhiễm cho cộng đồng. Những năm qua, ngành y tế nói chung và các cơ sở y tế nói riêng đã từng bƣớc có nhiều sự đầu tƣ nhằm nâng cao công tác quản lý chất thải, góp phần thực hiện tốt công tác bảo vệ môi trƣờng trong ngành y tế. Tuy nhiên, công tác quản lý CTRYT nói riêng và quản lý môi trƣờng nói chung tại các bệnh viện vẫn đang tồn tại một số bất cập.
Với thực trạng đó, việc tìm ra một giải pháp nhằm quản lý một cách hiệu quả là hết sức quan trọng nhằm giảm thiểu sự ảnh hƣởng nghiêm trọng của loại chất thải này đến môi trƣờng và sức khỏe của con ngƣời. Do đó, tác giả đề xuất Luận văn tốt nghiệp cao học chuyên ngành Khoa học Môi trƣờng "Nghiên cứu đề xuất mô hình phù hợp quản lý và xử lý chất thải rắn y tế cho BVĐK tuyến huyện" với mục tiêu có cái nhìn tổng quan về công tác quản lý, xử lý chất thải rắn y tế và đề xuất mô hình phù hợp cho BVĐK tuyến huyện trong quản lý và xử lý nhóm chất thải này. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chính của luận văn nghiên cứu thực trạng quản lý và xử lý chất thải rắn y tế của các BVĐK tuyến huyện, đánh giá những mặt còn tồn tại cần khắc phục 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm đƣa ra một mô hình phù hợp để quản lý và xử lý hiệu quả.
Cụ thể, luận văn có những mục tiêu sau: - Đánh giá đƣơ ̣c đặc điểm, thành phần và thực trạng phát sinh chất thải rắn tại một số bệnh viện đa khoa tuyến huyện. - Đánh giá đƣơ ̣c thƣ̣c trạng quản lý và xử lý chất thải rắn tại một số bệnh viện đa khoa tuyến huyện. - Nghiên cƣ́ u đề xuấ t mô hình quản lý, xử lý chất thải rắn phù hợp với điều kiện tại địa phƣơng cho những bệnh viện đa khoa tuyến huyện thuộc đối tƣợng nghiên cứu. Nhiệm vụ của luận văn - Thu thập thông tin chung của các bệnh viện: Vị trí địa lý, quy mô, cơ cấu tổ chức, chức năng và nhiệm vụ của các bệnh viện.
- Thu thập thông tin về hoạt động chuyên môn của các bệnh viện, xác định nguồn và loại chất thải rắn có thể phát sinh. - Hồi cứu số liệu sẵn có của bệnh viện đƣợc nghiên cứu về số lƣợng chất thải rắn phát sinh. - Thu thập các văn bản, quy định của đơn vị về công tác thu gom, lƣu giữ, vận chuyển và xử lý chất thải rắn; kết hợp phỏng vấn cán bộ lãnh đạo phụ trách chung về công tác này tại đơn vị. - Khảo sát thực tế kết hợp phỏng vấn các cán bộ bệnh viện về công tác thu gom, lƣu giữ, vận chuyển và xử lý chất thải rắn.
- Đánh giá công tác thu gom, lƣu giữ, vận chuyển và xử lý chất thải rắn của các bệnh viện. - Đề xuất mô hình quản lý, xử lý chất thải dựa vào kết quả nghiên cứu thực tế và phù hợp với điều kiện tại địa phƣơng. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. Tình hình thu gom, xử lý chất thải rắn y tế trên thế giới 1.
Các nhóm chất thải y tế Theo hƣớng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới [17], chất thải phát sinh từ các cơ sở y tế có thể đƣợc chia làm 07 nhóm chính, bao gồm: - Chất thải sắc nhọn là những vật sắc nhọn nhƣ kim tiêm dƣới da, kim tiêm tĩnh mạch (kim bƣớm), dao mổ, v.v đã sử dụng hoặc chƣa qua sử dụng. Nhóm chất thải này thƣờng đƣợc coi là chất thải y tế nguy hại do có khả năng gây thƣơng tích cho ngƣời tiếp xúc. - Chất thải lây nhiễm là chất thải có nghi ngờ chứa các mầm bệnh và có nguy cơ truyền bệnh nhƣ chất thải bị nhiễm máu và chất dịch cơ thể; mẫu vi khuẩn trong phòng thí nghiệm; chất thải bao gồm phân và các vật liệu khác tiếp xúc với bệnh nhân mắc bệnh truyền nhiễm cao ở phòng cách ly, v. - Chất thải giải phẫu đƣợc coi là một phân nhóm nhỏ của chất thải truyền nhiễm nhƣng thƣờng đƣợc phân loại riêng biệt, đặc biệt khi sử dụng các biện pháp xử lý và thải bỏ đặc biệt.
Chất thải giải phẫu bao gồm mô, cơ quan, bộ phận cơ thể, máu dịch cơ thể; bào thai ngƣời hay; xác động vật nhiễm bệnh và chất thải khác phát sinh từ quá trình phẫu thuật hoặc khám nghiệm tử thi bệnh nhân nhiễm trùng. - Chất thải dƣợc phẩm bao gồm chất thải độc hại nhƣ dƣợc phẩm hết hạn sử dụng hoặc không còn cần thiết; các chất thải bị nhiễm hoặc có chứa dƣợc phẩm. Chất thải độc hại có chứa các chất có đặc tính di truyền nhƣ chất thải có chứa các thuốc cytostatic – thƣờng đƣợc sử dụng trong điều trị ung thƣ, các chất độc genotoxic. - Chất thải hóa học là những chất thải có chứa thành phần hóa học nguy hại bao gồm hóa chất quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng; chất hóa học nguy hại sử dụng trong y tế; chất gây độc tế bào hoặc vỏ chai thuốc, lọ thuốc và dụng cụ dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ ngƣời bệnh đƣợc điều trị bằng hóa trị liệu; kim loại nặng nhƣ thủy ngân (từ nhiệt kế, huyết áp kế thủy ngân bị vỡ, chất thải hàn răng), cadimi (từ pin, ăc quy), chì (từ tấm bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia bức xạ tại các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị, v.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chất thải phóng xạ gồm các chất thải phóng xạ dạng rắn, lỏng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu và sản xuất. Chất thải phóng xạ dạng rắn gồm vật liệu sử dụng trong xét nghiệm, chẩn đoán điều trị nhƣ ống tiêm, chai lọ đựng chất phóng xạ. Chất thải phóng xạ dạng lỏng gồm dung dịch chứa nhân phóng xạ phát sinh trong quá trình chẩn đoán, điều trị; nƣớc tiều bệnh nhân. Chất thải phóng xạ dạng khí bồm chất khí dùng trong lâm sàng nhƣ 133Xe hoặc khí thoát ra từ kho chứa nguồn phóng xạ.
- Chất thải thông thƣờnglà chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, yếu tố nguy hại kể trên, không dễ cháy, dễ nổ gồm: + Chất thải có thể tái chế nhƣ chất thải phát sinh từ các phòng hành chính (giấy, báo, tài liệu, v.); chất thải lây nhiễm sau khi đƣợc khử khuẩn bằng công nghệ khử khuẩn an toàn và có khả năng tái chế. + Chất thải không có khả năng tái chế gồm chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh, khoa/phòng không cách lý và không có khả năng tái chế; chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế nhƣ chai lọ thủy tinh, chai huyết thanh, vật liệu nhựa, bột bó trong gãy xƣơng kín, v. Những chất thải này không bị dính máu, dịch sinh học hay các chất nguy hại khác. Ngoài ra, chất thải ngoại cảnh cũng thuộc nhóm chất thải này.
Mã màu, phương tiện thu gom, lưu giữ, vận chuyển Tổ chức Y tế thế giới [17] cũng đƣa ra một số hƣớng dẫn về mã màu, phƣơng tiện thu gom, lƣu giữ chất thải rắn y tế.