Đặt vấn đề Với tốc độ phát triển nhanh chóng các Khu công nghiệp trong cả nước đã thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu và ngày càng ổn định. Bên cạnh những chuyển biến tích cực về kinh tế là những tác động tiêu cực về nhiều mặt của xã hội, trong đó có sự tác động lớn đến môi trường. Việc bố trí tập trung các doanh nghiệp công nghiệp trong KCN đã góp phần giải quyết một số vấn đề môi trường do các cơ sở công nghiệp riêng lẻ gây ra. Tuy nhiên, việc phát triển nhanh, rộng khắp các khu công nghiệp trên cả nước mang nhiều tiềm ẩn các vấn đề môi trường.
Hiện nay, quan điểm về bảo vệ môi trường còn chú trọng nhiều vào việc xử lý chất thải đã phát sinh. Giải pháp xử lý chất thải phát sinh đã, đang đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu ô nhiễm. Tuy nhiên, thực tế chất lượng môi trường ở Việt Nam vẫn chưa được cải thiện đáng kể. Các hệ thống xử lý chất thải chỉ làm giảm tải lượng ô nhiễm nhưng không tái sử dụng được phần nguyên vật liệu đã mất đi và đòi hỏi một khoản chi phí khá lớn cho việc xử lý.
Trong một số trường hợp đặc biệt việc xử lý còn tạo ra thêm các chất thải độc hại, gây ô nhiễm môi trường. Ở nước ta, vấn đề phát triển bền vững cho khu công nghiệp được đặc biệt quan tâm từ khi quy chế bảo vệ môi trường khu công nghiệp có hiệu lực vào năm 2003 và đặc biệt Chính phủ ban hành định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình Nghị sự 21 ở Việt Nam) năm 2004. Định hướng chung cho một nền công nghiệp hóa phát triển bền vững. Là thị xã Công nghiệp trẻ được thành lập năm 1985, là một trong những KCN tập trung đầu tiên của tỉnh, Sông Công có nhiều lợi thế để mở rộng thu hút đầu tưphát triển về công nghiệp, thương mại - du lịch.
Những 1 n năm qua Sông Công luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với các đơn vị, doanh nghiệp sản xuất công nghiệp trên địa bàn. Hiện nay thị xã đã thu hút đầu tư được trên 80 dự án, có gần 300 doanh nghiệp và chi nhánh các văn phòng đại diện đang hoạt động sản xuất, kinh doanh trên các lĩnh vực tại địa phương. Với 2 Khu công nghiệp tập trung của tỉnh và 3 cụm công nghiệp đang được phát triển và khởi sắc. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Sông Công luôn đạt mức khá cao, có giai đoạn còn vượt so với mức tăng trưởng bình quân chung của tỉnh.
Tuy nhiên, tốc độ phát triển công nghiệp càng nhanh càng đè nặng lên khả năng tự phục hồi của môi trường. Do đó, bên cạnh phát triển kinh tế xã hội thì vấn đề bảo vệ môi trường được các ngành, các cấp quan tâm và đặc biệt chú trọng để hướng đến phát triển bền vững theo định hướng của Đảng và Nhà nước. Trong đó, vấn đề bảo vệ môi trường phục vụ phát triển bền vững các khu công nghiệp là một trong các vấn đề nổi cộm. Vì vậy, việc tìm ra các giải pháp bảo vệ môi trường nhằm duy trì phát triển bền vững và đưa ra được mô hình quản lý theo hướng thân thiện môi trường là vấn đề rất thiết thực.
Đặc biệt là tại thời điểm này thị xã Sông Công đang tập trung huy động, thu hút và khai thác có hiệu quả các nguồn lực nhằm xây dựng thị xã Sông Công trở thành đô thị công nghiệp giàu đẹp, văn minh, hiện đại - là trung tâm kinh tế, khoa học kỹ thuật phía Nam của tỉnh, sớm hoàn thiện các tiêu chí đô thị loại III để phấn đấu xây dựng thị xã trở thành Thành phố trực thuộc tỉnh Thái Nguyên. Từ thực tế đó được sự đồng ý và giúp đỡ của BGH Trường Đại học Nông Lâm, Ban Chủ Nhiệm Khoa Quản Lý Tài Nguyên, dưới sự hướng dẫn tận tình của cô giáo PGS. Đỗ Thị Lan, em tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu xây dựng mô hình “khucông nghiệp xanh” thí điểm tại khu công nghiệp Sông Công 1 Thái Nguyên”. Với mong muốn phát huy những tác động tích cực, hạn chế những tác động tiêu cực do hoạt động công nghiệp 2 n gây ra và mục tiêu phát triển các KCN trở thành những KCN thân thiện môi trường hướng tới những cụm công nghiệp xanh, phát triển bền vững.
Mục đích, yêu cầu của đề tài 1. Mục đích - Xác định được tình hình hoạt động và các tác động của hoạt động công nghiệp tới môi trường KCN Sông Công 1. - Đề xuất mô hình xây dựng khu công nghiệp Sông Công 1 thành khu công nghiệp thân thiện môi trường hướng tới mục tiêu xanh hóa khu công nghiệp. Yêu cầu - Số liệu thu thập phải khách quan, trung thực, chính xác.
- Đề xuất những giải pháp, kiến nghị có tính khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế và thực trạng của khu công nghiệp. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Vận dụng kiến thức đã học làm quen với thực tế. - Tích luỹ được kinh nghiệm cho công việc khi đi làm.
- Nâng cao kiến thức thực tế. Ý nghĩa thực tiễn Đánh giá được tình hình hiện tại của KCN Sông Công 1 qua đó đề ra được phương án xây dựng các nguyên tắc cơ bản KCN Sông Công 1 thành KCN thân thiện môi trường, góp phần giải quyết được các vấn đề môi trường hiện nay ở KCN Sông Công 1. 3 n PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.
Tổng quan về mô hình quản lý môi trường khu công nghiệp thân thiện môi trường (KCN TTMT) 2. Định nghĩa KCN TTMT Khái niệm khu công nghiệp thân thiện môi trường (KCN TTMT) mới xuất hiện ở nước ta nói chung và thế giới nói riêng, cho tới nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất. Trong quá trình nghiên cứu, đã tham khảo một số tài liệu đề cập đến khái niệm KCN và KCN TTMT xin trích ra một số khái niệm liên quan như sau: - KCN là "một vùng đất rộng, được phân lô và phát triển cho nhiều cơ sở sản xuất nằm gần nhau và sử dụng chung cơ sở hạ tầng". - Mô hình KCN hệ cổ điển là mô hình tổ chức xây dựng KCN tập trung ở trình độ thấp, ô nhiễm và áp lực môi trường cao, trao đổi chất một chiều, kết cấu tự do về thể chế kinh tế, cơ cấu ngành nghề và mức phát thải ô nhiễm công nghiệp theo khả năng đầu tư thực tế, hiệu quả hoạt động thấp và trung bình, nguy cơ ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
- Khái niệm “thân thiện môi trường” có thể được hiểu như sau: “Thân thiện môi trường là sự thể hiện mục đích và mức độ thân thiện cụ thể trong hành động, trách nhiệm, hành vi ứng xử hoặc tính chất, tác động, định hướng hoạt động của con người và các sản phẩm sản xuất sáng tạo của con người đối với môi trường xung quanh”. - Áp dụng khái niệm “thân thiện môi trường” cho KCN tập trung, sẽ có khái niệm KCN thân thiện môi trường (Environmental Friendly Industrial Park -EFIP), là KCN đạt tiêu chí phân loại thân thiện môi trường. Trong đó, phụ thuộc vào trình độ quản lý môi trường, trình độ công nghệ sản xuất tiêu thụ, 4 n trình độ và mức độ tổ chức sinh thái công nghiệp KCN theo nhu cầu phát triển bền vững, sẽ có các hệ khu công nghiệp tập trung khác nhau theo mức độ thân thiện môi trường thực tế. - Mô hình KCN thân thiện với môi trường: Hiểu đơn giản là các KCN lấy mục tiêu môi trường là định hướng phát triển gồm: không gây ô nhiễm môi trường xung quanh, không ảnh hưởng tới sức khoẻ cộng đồng; giảm đến mức thấp nhất phát sinh chất thải; bảo tồn tài nguyên thiên nhiên bằng các giải pháp tối ưu hoá dòng vật chất và năng lượng trong từng XNCN và trong KCN.
Ngoài khái niệm KCNTTMT chúng còn được hiểu với một khái niệm là KCNST, tuy 2 khái niệm này không hoàn toàn giống nhau nhưng trong một mức độ nào đó chúng có thể là một. KCNST là một mức cao hơn KCNTTMT hay nói đúng hơn đó là mức cao nhất có thể đạt được của thân thiện môi trường. - Mô hình KCNST định nghĩa một cách đơn giản: Chất thải từ một quá trình này có thể được sử dụng như nguyên liệu thô, đầu vào cho một quá trình khác. Sau đó được bổ sung và đi đến những khái niệm khá thống nhất: "KCNST là cộng đồng các XNCN và dịch vụ kinh doanh được sắp đặt trên cùng địa điểm vì lợi ích chung.
Các DN thành viên cố gắng đạt tới việc cải thiện môi trường, hiệu quả kinh tế và thực hiện nhiệm vụ xã hội thông qua công tác quản lý môi trường và nguồn tài nguyên. Bằng cách cùng làm việc, cộng đồng các DN đạt được lợi ích chung lớn hơn nhiều so với tổng lợi ích riêng lẻ mỗi công ty thực hiện bằng tối ưu hoá mọi hoạt động tại từng cơ sở của mình". Dựa trên những khái niệm đã tham khảo và quá trình nghiên cứu, sẽ đưa ra cách nhìn nhận khái niệm về KCNTTMT như sau: “KCNTTMT là một KCN có các cơ sở sản xuất cùng hoạt động như một cộng đồng các nhà máy có quan hệ mắc xích với nhau thông qua một số trao đổi chất trong các quá trình sản xuất và giải quyết các vấn đề môi trường để hướng đến một mục đích cuối cùng là sản xuất hiệu quả nhất, sử dụng ít nguyên vật liệu và năng 5 n lượng nhất, ít ô nhiễm môi trường nhất và bảo đảm điều kiện làm việc tốt nhất cho công nhân. Ngoài ra, KCN còn có tác động lan toả tích cực đến hoạt động kinh tế, xã hội và môi trường của các doanh nghiệp, ngành, địa phương, khu vực xung quanh”.
Các đặc điểm của KCN TTMT Nguyên tắc cơ bản của một KCN TTMT là KCN có thể thực hiện được mà từng doanh nghiệp đơn lẻ không thể thực hiện được. Hiệu quả môi trường mà KCN mang lại lớn hơn gấp nhiều lần so với tổng hiệu quả đạt được của từng doanh nghiệp.