1 §Æt vÊn ®Ò M¸u tô ngoµi mµng cøng (NMC) lµ biÕn chøng thêng gÆp trong CTSN do chÊn th¬ng. M¸u tô NMC lµ khèi m¸u tô n»m gi÷a mÆt trong cña x¬ng sä vµ mÆt ngoµi mµng cøng. Tû lÖ m¸u tô NMC lµ 2-4% bÖnh nh©n nhËp viÖn do chÊn th- ¬ng sä n·o kÝn vµ tõ 8 - 10% bÖnh nh©n chÊn th¬ng sä n·o nÆng [20]. M¸u tô NMC thêng cã triÖu chøng ®iÓn h×nh mµ ngêi thÇy thuèc l©m sµng cã thÓ ph¸t hiÖn ®îc ®ã lµ kho¶ng tØnh (60%).
Kho¶ng tØnh dµi hay ng¾n lµ tïy thuéc møc ®é ch¶y m¸u nhiÒu hay Ýt g©y chÌn Ðp n·o. Sau n÷a hËu qu¶ lµ gi·n ®ång tö bªn cã m¸u tô vµ liÖt 1/2 ngêi bªn ®èi diÖn. Khi cã triÖu chøng nµy th× ®· muén v× vËy cÇn ph¶i chÈn ®o¸n sím mæ lÊy m¸u tô. KÕt qu¶ sau mæ tèt kh«ng ®Ó l¹i di chøng.
HiÖn nay m¸u tô NMC cã thÓ mæ ë bÖnh viÖn tØnh víi m¸y chôp CLVT vµ phÉu thuËt viªn ®· ®îc ®µo t¹o. Tuy nhiªn m¸u tô NMC kh«ng ph¶i trêng hîp nµo còng mæ. HiÖn nay do viÖc sö dông m¸y chôp CLVT trong cÊp cøu ngo¹i khoa réng r·i ë c¸c c¬ së tuyÕn tØnh, nªn viÖc chØ ®Þnh phÉu thuËt ®óng vµ cã nh÷ng trêng hîp kh«ng ph¶i mæ (®iÒu trÞ b¶o tån). Nguån gèc m¸u tô NMC lµ tõ nh÷ng tæn th¬ng m¹ch m¸u quan träng, thêng lµ ®éng m¹ch mµng n·o gi÷a, hay gÆp ë vïng th¸i d¬ng (60%).
Ngoµi ra cßn nguyªn nh©n tõ vÕt th¬ng cña xoang tÜnh m¹ch däc trªn, tõ líp x¬ng xèp (diploë). 2 Tõ n¨m 1991 ®Õn nay, chôp CLVT ®· ®îc ®a vµo sö dông t¹i c¸c trung t©m y tÕ ë Hµ Néi, ®ã lµ mét bíc tiÕn trong chÈn ®o¸n vµ chØ ®Þnh ®iÒu trÞ m¸u tô NMC, gióp ph¸t hiÖn nhiÒu trêng hîp m¸u tô NMC kh«ng ph¶i mæ. Víi sù gia t¨ng c¸c tai n¹n giao th«ng (TNGT) ngµy cµng nhiÒu vµ ®iÒu kiÖn cÊp cøu t¹i BV ViÖt §øc hiÖn nay cho phÐp chØ ®Þnh réng r·i chôp CLVT trªn nh÷ng BN cã tæn th¬ng sä n·o nhÑ [2], [7] ®· cho thÊy cã rÊt nhiÒu BN cã m¸u tô trong sä kh«ng cã ®Çy ®ñ c¸c triÖu chøng l©m sµng,®Æc biÖt lµ m¸u tô NMC. Do ®ã mét vÊn ®Ò cÇn ®Æt ra lµ: khi nµo mæ, khi nµo ®iÒu trÞ b¶o tån.
NÕu kh«ng mæ th× kÕt qu¶ ®iÒu trÞ ra sao? Do ®ã chóng t«i tiÕn hµnh ®Ò tµi nµy nh»m 2 môc tiªu: 1. M« t¶ triÖu chøng l©m sµng vµ chÈn ®o¸n h×nh ¶nh m¸u tô NMC kh«ng mæ do chÊn th¬ng. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ b¶o tån m¸u tô NMC (kÕt qu¶ gÇn vµ kÕt qu¶ xa). 3 Ch¬ng 1 tæng quan 1.
Gi¶i phÉu hép sä 1. Sä n·o Sä lµ mét c¸i hép x¬ng, trong ®ã cã n·o. Do 8 x¬ng cÊu t¹o nªn: [8] x¬ng tr¸n, x¬ng sµng, x¬ng bím, x¬ng chÈm, 02 x¬ng ®Ønh vµ 02 x¬ng th¸i d¬ng. Ngoµi ra cßn mét sè x¬ng bÐ ë gi÷a c¸c ®êng khíp lµ x¬ng wormien.
- H×nh thÓ ngoµi: Nh×n sä ë phÝa ngoµi, cã thÓ chia sä lµm 03 phÇn: vßm sä, nÒn sä, vµ khu th¸i d¬ng. - H×nh thÓ trong sä: Khi c¾t ngang hép sä: phÝa tríc, ®êng c¾t qua ô tr¸n gi÷a, phÝa sau, qua ô chÈm ngoµi, chia sä lµm hai phÇn: vßm sä vµ nÒn sä. VÒ mÆt gi¶i phÉu l©m sµng cã thÓ chia sä n·o thµnh 5 vïng: vïng tr¸n, vïng ®Ønh, vïng th¸i d¬ng,vïng chÈm vµ vïng hè sau. CÊu tróc cña sä VÒ ph¬ng diÖn chøc n¨ng, sä tr«ng rÊt r¾n ch¾c, nhng thùc sù l¹i ®µn håi, cã thÓ thay ®æi mét phÇn h×nh d¸ng, nÕu bÞ va ch¹m.
NÒn sä kh«ng v÷ng ch¾c b»ng vßm sä, c¸c x¬ng ë ngêi lín ®îc khíp liÒn vµ t¹o thµnh mét hép bÒn v÷ng.Tr¸i l¹i nÒn sä dÔ bÞ r¹n vì h¬n vßm sä v× nÒn sä cã mét cÊu tróc kh«ng ®Òu, ®îc t¹o nªn chæ nµy lµ x¬ng xèp, chç kia bëi x¬ng 4 ®Æc, n¬i nµy cã xoang, n¬i kia cã ®êng khíp sä, cã lç hay èng, v¶ l¹i cã nhiÒu x¬ng kh«ng khíp liÒn, cã nhiÒu lç (lç r¸ch tríc, lç r¸ch sau), nªn ë nÒn sä, cã chç yÕu, chç v÷ng. Ngoµi ra sä cã thÓ chèng ®ì ®îc c¸c va ch¹m, v× sä ®îc bao phñ ë bªn ngoµi bëi c©n sä (c©n GalÐa) bªn trong bëi mµng cøng, mµng nµy ®îc dÝnh vµo cèt m¹c, trõ ë lç chÈm, mµng còng dÝnh nhiÒu ë nÒn sä h¬n lµ ë vßm sä, dÝnh nhÊt ë c¸c n¬i gå ghÒ vµ c¸c lç mµ m¹ch m¸u d©y thÇn kinh ®i qua. C¸c lÒu, c¸c nÕp liÒm cña mµng cøng, ®i tõ thµnh sä nµy sang thµnh sä kia, lµm c¸c bé phËn cña sä liªn kÕt chÆt chÏ víi nhau h¬n vµ t¨ng thªm søc chÞu ®ùng víi c¸c va ch¹m. Mµng cøng Lµ mµng bao phñ mÆt trong cña hép sä, dÝnh liÒn s¸t vµo cèt m¹c nhÊt lµ ë c¸c ®êng khíp vµ ë c¸c lç khe ®Ó cho thÇn kinh vµ m¹ch m¸u ®i qua.
Tuy vËy cã mét vïng mµng cøng rÊt dÔ bãc t¸ch: ®ã lµ vïng GÐrard Marchant giíi h¹n: - Tõ tríc ra sau: Tõ bê c¸nh nhá x¬ng bím, tíi 2-3 cm c¸ch ô chÈm trong. Tõ trªn xuèng díi: Tõ vµi cm ë phÝa ngoµi ®êng gi÷a, tíi mét ®êng v¹ch ngang tõ bê sau c¸nh nhá, qua bê trªn x¬ng ®¸ tíi ®o¹n ngang cña xoang tÜnh m¹ch bªn. Khi x¬ng sä vì, ®éng m¹ch mµng n·o gi÷a bÞ ®øt do n»m s¸t mÆt trong x¬ng nªn ch¶y m¸u lµm t¸ch ë khu dÔ bãc, m¸u ®äng ë ®ã vµ ®Ì lªn n·o g©y m¸u tô NMC. Mµng cøng t¸ch ra 05 v¸ch: lÒu tiÓu n·o, liÒm ®¹i n·o, liÒm tiÓu n·o, lÒu tuyÕn yªn (h¹ n·o) vµ lÒu hµnh khøu.
5 LÒu tiÓu n·o lµ mét vïng v¸ch c¨ng gi÷a tiÓu n·o ë díi vµ b¸n cÇu ®¹i n·o ë trªn. Nh×n trªn mét thiÕt ®å ®øng ngang, v¸ch h¬i chÕch xuèng díi vµ ra ngoµi. LiÒm ®¹i n·o lµ mét v¸ch mµng cøng ë gi÷a hai b¸n cÇu ®¹i n·o. ë trªn dÝnh theo däc ®êng gi÷a cña vßm sä, tõ ô chÈm ë phÝa sau tíi lç bÞt vµ dÝnh vµo mµo gµ ë phÝa tríc, ë díi dÝnh vµo lÒu tiÓu n·o, ë ngay trªn lng thÓ trai.
LiÒm tiÓu n·o lµ mét v¸ch ë gi÷a hai b¸n cÇu tiÓu n·o, dÝnh ë trªn vµo lÒu tiÓu n·o vµ ë sau vµo x¬ng chÈm. Cßn bê trèng h×nh liÒm, l¸ch gi÷a hai b¸n cÇu. LÒu n·o díi hay lÒu tuyÕn yªn lµ mét m¶nh bèn c¹nh c¨ng ngang gi÷a bèn mám yªn, dÝnh ë tríc vµo r·nh thÞ gi¸c, ë sau vµo yªn bím, vµ ë hai bªn vµo d©y ch»ng liªn mám yªn (nèi mám yªn tríc vµo yªn bím, vµ ë hai bªn vµo d©y ch»ng liªn mám yªn) nèi mám yªn tríc vµo mám yªn sau. ë gi÷a lÒu cã mét lç ®Ó cuèng tuyÕn yªn ®i qua.
LÒu hµnh khøu lµ mét nÕp mµng cøng c¨ng ë trªn m¶nh sµng vµ Ðp hµnh khøu vµo x¬ng. Xoang tÜnh m¹ch Chñ yÕu lµ xoang tÜnh m¹ch däc trªn.Cßn gäi lµ xoang cña mµng n·o cøng, v× c¸c xoang tÜnh m¹ch sä chØ cã thµnh néi m«, cßn c¸c thµnh kh¸c lµ do x¬ng vµ mµng n·o cøng t¹o nªn cã xoang n»m ë gi÷a chç b¸m cña hai m¶nh mµng n·o cøng vµo x¬ng, cã xoang t¹o nªn ë gi÷a c¸c trÏ cña mµng cøng. C¸c xoang tÜnh m¹ch ®æ vµo hai n¬i chÝnh: xoang hang ë nÒn sä, vµ hîp lu HÐrophile ë vßm sä. Xoang tÜnh m¹ch (Atlas gi¶i phÉu ngêi: NguyÔn Quang QuyÒn - 1999) 1.
H¹t Pacchioni Lµ c¸c nô ph¸t sinh ë mµng nhÖn vµ dÝnh vµo mµng nhÖn. Thêng tôm thµnh ®¸m, nhÊt lµ ë däc hai bªn xoang tÜnh m¹ch däc trªn. H¹t Pacchioni l¹i cßn ®Èy mµng nhÖn vµ mµng cøng, ®Ó låi thµnh côc trong c¸c xoang tÜnh m¹ch. §éng m¹ch ë mµng cøng.
Gåm cã ba lo¹i: §éng m¹ch mµng n·o tríc lµ nh¸nh cña ®éng m¹ch m¾t. §éng m¹ch mµng n·o gi÷a: lµ ®éng m¹ch dÔ tæn th¬ng vµ cã thÓ g©y ch¶y m¸u rÊt nhanh víi khèi lîng nhiÒu kÌm vì x¬ng th¸i d¬ng. Lµ mét nh¸nh cña ®éng m¹ch hµm trong ch¹y vµo sä qua lç trßn bÐ, råi to¶ ra hai ngµnh chÝnh: ngµnh sau ph©n ra nhiÒu nh¸nh ë x¬ng th¸i d¬ng vµ ë phÇn díi x- 7 ¬ng ®Ønh, ngµnh tríc trÌo lªn tËn trªn, däc theo ®êng khíp tr¸n ®Ønh vµ t¸ch ra mét nh¸nh ch¹y ra sau ë gi÷a x¬ng ®Ønh. C¸c nh¸nh ®µo lâm s©u vµo x¬ng sä thµnh c¸c r·nh tr«ng nh h×nh g©n l¸ v× thÕ khi x¬ng sä bÞ vì hay r¹n x¬ng, ®éng m¹ch mµng n·o gi÷a dÔ bÞ r¸ch hay ®øt g©y ch¶y m¸u, bãc t¸ch mµng n·o ë vïng G.
Marchant t¹o thµnh m¸u tô NMC. §éng m¹ch mµng n·o sau: lµ nh¸nh cña ®éng m¹ch cét sèng vµ ®éng m¹ch hÇu lªn. TÜnh m¹ch mµng n·o Ch¹y vµo c¸c xoang tÜnh m¹ch sä hay ®æ vµo c¸c tÜnh m¹ch mµng n·o cøng. c¸c thuú vµ tiÓu thuú n·o ®îc ng¨n c¸ch bëi c¸c r·nh nh sau: - R·nh Sylvius: ph©n chia thuú tr¸n vµ thuú ®Ønh víi thuú th¸i d¬ng ë mÆt ngoµi b¸n cÇu ®¹i n·o.
- R·nh Rolando: ph©n chia thuú tr¸n víi thuú ®Ønh ë mÆt ngoµi b¸n cÇu ®¹i n·o, trong r·nh nµy cã ®éng m¹ch Rolando ®i qua. HÖ thèng n·o thÊt gåm cã: Hai n·o thÊt bªn: n»m bªn trong hai b¸n cÇu ®¹i n·o. N·o thÊt ba: ë vïng gi÷a th«ng víi n·o thÊt bªn bëi lç Monro. 8 N·o thÊt bèn: Th«ng víi khoang díi nhÖn vµ tuû sèng bëi lç Magendie vµ Luschka.
N·o thÊt bèn th«ng víi n·o thÊt ba qua cèng Sylvius. Trong hÖ thèng n·o thÊt cã dÞch n·o tuû ®îc tiÕt ra chñ yÕu ë ®¸m rèi m¹ch m¹c. TiÓu n·o: Gåm hai b¸n cÇu tiÓu n·o vµ thuú giun ë gi÷a. PhÇn díi cña hai b¸n cÇu tiÓu n·o cã thuú h¹nh nh©n.
Khi tiÓu n·o phï th× thuú h¹nh nh©n dÔ tôt vµo lç chÈm ®Ì Ðp vµo hµnh tuû g©y chÕt ®ét ngét. Th©n n·o: Lµ tÊt c¶ c¸c bé phËn n»m ë gi÷a hai b¸n cÇu ®¹i n·o cã: hµnh tuû, cÇu varole, cuèng n·o, cñ n·o sinh t vµ n·o trung gian (®åi thÞ, vïng díi ®åi). Th©n n·o lµ c¬ së cña c¸c ho¹t ®éng ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn, vïng n·o trung gian lµ trung t©m vËn m¹ch, trung t©m ®iÒu hoµ th©n nhiÖt. Vïng hµnh tuû lµ trung t©m ®iÒu hoµ h« hÊp, ho¹t ®éng tim m¹ch.
Khi bÞ chÊn th¬ng vïng nµy dÔ bÞ th¬ng tæn, g©y tö vong. Nguån gèc cña m¸u tô NMC - §éng m¹ch mµng n·o gi÷a bÞ ®øt (60% c¸c cas) thêng do mét ®êng vì x¬ng ®i ngang qua vïng th¸i d¬ng. §éng m¹ch nµy lµ mét nh¸nh cña ®éng m¹ch hµm trong chui tõ nÒn sä lªn qua lç trßn bÐ, råi chia rÊt nhiÒu nh¸nh ch¹y kh¾p mµng cøng cña ®¹i n·o (tõng bªn mét) cã thÓ bÞ th¬ng tæn bÊt kú nh¸nh nµo. §éng m¹ch nµy dÝnh s¸t mÆt trong x¬ng 9 sä lµm x¬ng sä lâm thµnh nhiÒu r·nh.