mở đầu cho sự nghiệp hiện đại hóa giáo dục, làm nền tảng cho những bước nhảy vọt của đất nước nhằm bắt kịp các nước phương Tây với tốc độ thần kỳ. Vớ ế, nhạy cảm với thực trạng đất nước, lại được chứng kiến những biến chuyển sâu sắc trong giai đoạn giao thời từ chế độ phong kiến tiến lên xây dựng đất nước hiện đại đã làm nảy sinh ở Fuzukawa Yukichi những tư tưởng cải cách sâu sắc, toàn diện trên hầu hết các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, đời sống xã hội v. Những tư tưởng duy tân của ông, nhất là những tư tưởng về giáo dục được thể hiện 2 trong hàng loạt các tác phẩm mà ông đã viết và cho công bố trong suốt thời kỳ từ năm 1866 đến năm 1899 mà điển hình là: “Tây dương sự tình” (1866 - 1870), “Khuyến học”(1872 - 1876), “Thoát Á luận” (1885), “Phúc ông tự truyện” (1899) v. Với những công lao đóng góp cho nước nhà, người Nhật tôn vinh ông là “Voltaire của Nhật Bản”, người đem lại linh hồn, động lực và sự hậ ần cho công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị.
ật Bả XIX - Do đó, chúng tôi chọn vấn đề “Tƣ tƣởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi” làm đề tài luận văn tốt nghiệp. Trên cơ ột cách toàn diệ về giáo dụ - – xã hội và tiền đề văn hóa tư tưởng c của Fukuzawa Yukichi. - , tìm hiểu nhữ ủ yếu trong tư tưởng về giáo dục của Fukuzawa Yukichi. Từ đó nhận xét, đánh giá về những tiến bộ và hạn chế trong tư tưởng của ông về giáo dục, thấy được sự ảnh hưởng của những tư tưởng đó trong xã hội Nhật Bản đương thời, đồng thờ 3 - Yukichi.
- “ ”,“ ”,“ ” và một số tác phẩm khác. - tổng hợ ở ừ đó rút ra bài học kinh nghiệm trong quá trình đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay. - phân tích – tổng hợp, lịch sử - lôgíc, đối chiếu so sánh… Nhật Bản từ lâu đã là đối tượng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trên thế giới. Ở Việt Nam, việc nghiên cứu Nhật Bản đã được thực hiện với những ghi chép về các sự kiện liên quan đến hai nước trong thư tịch cổ, những công trình nghiên cứu và dịch thuật giới thiệu về lịch sử, văn hóa Nhật Bản.
Đề cập tới vấn đề tư tưởng duy tân về giáo dục của Nhật Bản, nhất là tư tưởng của Fukuzawa Yukichi, có hai công trình tiêu biểu. Trước hết phải kể đến chuyên khảo “Nhật Bản tư tưởng sử” 2 tập của Ishida Kazuyoshi. Công trình này nghiên cứu rất căn bản những dòng tư tưởng của Nhật Bản từ khởi 4 nguyên đến thời kỳ hiện đại, trong đó có đề cập đến tư tưởng của Phúc Trạch Dụ Cát. Tuy nhiên, công trình trên đều chưa đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu nội dung tư tưởng duy tân về giáo dục của Fukuzawa Yukichi.
Ở nước ta, do nhiều nguyên nhân, việc đi sâu tìm hiểu về lĩnh vực này còn hạn chế, chủ yếu là những chuyên khảo trình bày hết sức khái quát, chưa mang tính hệ thống. Công cuộc duy tân Minh Trị diễn ra đã làm thay đổi toàn bộ diện mạo của đất nước Nhật Bản. Những thành tựu to lớn mà đất nước này đạt được đã thu hút sự say mê nghiên cứu của đông đảo giới nghiên cứu trong và ngoài nước về hầu hết các lĩnh vực của cuộc cải cách. Trong đó, liên quan tới đề tài luận văn có một số công trình nghiên cứu: Công trình “Nhựt Bổn duy tân 30 năm” của Đào Trinh Nhất.
Ở công trình này tác giả đã đề cập đến nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực giáo dục và có đề cập đến Fukuzawa Yukichi. Công trình “Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ tư tưởng cải cách giáo dục” của Nguyễn Tiến Lực, trong cuốn sách này, tác giả tiến hành so sánh những điểm tương đồng và khác biệt trong tư tưởng về giáo dục của hai ông. Luận án Tiến sĩ của Đặng Xuân Kháng “Cải cách giáo dục và những tác động chủ yếu đối với sự phạt triển kinh tế - xã hội Nhật Bản”. Luận án nghiên cứu một trong những lĩnh vực cải cách quan trọng của chính phủ Minh Trị - cải cách giáo dục - về phương pháp, nộ ững tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi chỉ được nghiên cứu ở mức độ nhất định mà chưa tập trung luận giải kỹ lưỡng.
Công trình “Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX” do Vũ Dương Ninh chủ biên, có đề cập đến hai nội dụng: Cải cách Minh Trị ở Nhật Bản 1868 - 1921 và cải cách giáo dục ở Nhật Bản thời kỳ Minh Trị duy tân. Các công trình trên đã đề cập đến nội dung của công cuộc cải cách giáo dục, chỉ ra sự tác động, ảnh hưởng của nó đối với xã hội Nhật Bản. 5 Cuốn sách có nhan đề “Nhật Bản trên đường cải cách” của Dương Phú Hiệp và Phạm Hồng Thái đem đến cho độc giả cái nhìn toàn diện về cuộc cải cách trên lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại và an ninh ở Nhật Bản.
Tuy nhiên, công trình này chủ yếu nghiên cứu cải cách trong thời kỳ hiện đại (từ năm 1945 đến nay). Đáng chú ý là cuốn sách nổi tiếng “Society and Education in Japan” (Xã hội và giáo dục ở Nhật Bản) xuất bản năm 1982 của tác giả Herbert Passin. Công trình này đã nghiên cứu và chỉ ra vai trò quan trọng của giáo dục giúp nước Nhật từ một nước kém phát triển vươn lên trở thành một quốc gia hùng mạnh. Giáo dục là chìa khóa để đưa đất nước Nhật Bản đạt được những thành tựu vĩ đại.
Tác giả trên cở sở so sánh hai giai đoạn trước và sau Minh Trị duy tân để làm rõ vai trò đặc biệt quan trọng của giáo dục. Hơn thế, công trình này còn trích dẫn được nguồn tư liệu quý giá, về các tác phẩm nổi tiếng của các học giả từ thời kỳ Tokugawa đến thời hiện đại (sau thế chiến thứ 2). Bên cạnh đó, cũng có một số tác phẩm viết về giáo dục Nhật Bản đã được dịch sang tiếng Việt. Đáng kể là cuốn “Giáo dục Nhật Bản” (2001) và “Hiện đại hóa giáo dục Nhật Bản” (2002) của Hội Thông tin Giáo dục Quốc tế.
Hai công trình này đã nêu lên được những vấn đề căn bản về lịch sử giáo dục, của việc cải cách nền giáo dục Nhật Bản, trước hết là cải cách về mặt tư tưởng và hệ thống, sau đó mới đem vận dụng vào thực tiễn; nghiên cứu vai trò của trường tư thục trong việc đào tạo năng lực toàn diện cho các thế hệ học sinh. Do vậy, hai cuốn sách này cũng chỉ đề cập đến Fukuzawa Yukichi ở một chừng mực nhất định. Đặc biệt, trong cuốn “Chân dung những nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới” do công ty sách Alpha dịch, Fukuzawa Yukichi đã được UNESCO đánh giá là một trong 12 nhà giáo dục tiêu biểu trên thế giới. Ở công trình này, Fukuzawa Yukichi được nhắc đến khái quát về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng giáo dục của ông.
Tuy nhiên, cuốn sách này cũng chưa tìm 6 hiểu, đi sâu và làm rõ được nội dung tư tưởng giáo dục khá đồ sộ, tư tưởng - có thể khẳng định là quan trọng nhất của Fukuzawa Yukichi. Liên quan trực tiếp tới đề tài nghiên cứa là bài tham luận tại Hội thảo khoa học quốc tế “Tư tưởng giáo dục khai sáng của Fukuzawa Yukichi trong tác phẩm “Khuyến học” của tác giả Nguyễn Việt Phương. Tác giả đã làm rõ được một số nội dung quan trọng trong tư tưởng của Fukuzawa Yukichi về giáo dục trong tác phẩm “Khuyến học” như chủ trương xây dựng nền thực học trên nền tảng khoa học hiện đại phương Tây, giáo dục tinh thần khoa học phương Tây để khơi dậy tính cách độc lập, sáng tạo của quốc dân Nhật Bản v. Tuy nhiên, bài tham luận cũng chỉ được khái quát một số tư tưởng chủ yếu được thể hiện trong phạm vi tác phẩm “Khuyến học” là chủ yếu, song bên cạnh đó nó còn được thể hiện trong một số tác phẩm khác của ông.
7 CHƢƠNG 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƢ TƢỞNG VỀ GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI 1. Điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề văn hóa - tƣ tƣởng Công cuộc duy tân nửa sau thế kỷ XIX là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Nhật Bản, Bản phong kiến thành một nước tư bản chủ nghĩa, làm cho đất nước thoát khỏi số phận nước thuộc địa. Minh Trị duy tân đã dẫn đến quá trình công nghiệp hóa khiến nền kinh tế Nhật Bản phát triển kỳ diệu trong 30 năm cuối của thế kỷ XIX và đưa đất nước này trở thành một nước “ binh”. Cũng như bất kì cuộc cải cách nào trên thế giới, thành công của nó phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện bên trong, những yếu tố tự thân luôn có ý nghĩa quyết định.
Điều đặc biệt ở Nhật Bản đó là, họ đã “ thuận lợi nhữ ngoài” [55 về giáo dục nói riêng. Điều kiện kinh tế - xã hội Sau gần 2 thế kỷ theo đuổi chính sách đóng cửa đất nước, còn gọi là chính sách “Tỏa quốc” - 8 xuyên phải đối mặt với những áp lực chính t Tây. Là những quốc gia có tiềm lực kinh tế, quân sự; nhận thấy vị trí , khu vực Bắc Thái Bình Dương. Do đó, từ đầu thế kỷ XVIII, các nước Hà Lan, Anh, Pháp, Mỹ v.
Bản, đề nghị mở cửa để mở rộng quan hệ giao thương, nhưng Edo vẫn kiên quyết giữ nguyên chính sách cũ của họ. “ h các quốc gia Cơ Đ là ở chỗ, không có một dân tộc n ” [35 iêu bài “vì lợi ích chung của nhân loại” chỉ huy của Matthew C. Perry tiến vào vịnh Tokyo mang t pháp, họ lại bị kẹt vào thế “tiến thoái lưỡng nan” “H hữu nghị” với Mỹ, 9 thương mại với các quốc gia trên thế giới. Như vậy, thay thế cho vị trí của Nhật Bản.
Việc đồng ý mở cửa, ký kết các hiệp ước thương mại với các nước phương Tây của chính quyền Edo, rõ ràng đã gây ra nhiều hậu qu Tây trong thế bị động. “ có tính quyền Edo nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, ” [59, tr. Hơn nữa, nó còn giúp cho Nhật Bản tái hòa nhập với những nhận thức rõ hơn về sự lạc hậu của mình với thế giới, từ đó thôi thúc họ quyết tâm đi tới cải cách, đưa đất nước sang một diện mạo mới. Có thể khẳng định rằng, đặc trưng căn bản của chế độ kinh tế Nhật Bản thời Edo là cơ chế tự chủ của mỗi lãnh địa.