CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THAM NHŨNG VÀ VAI TRÒ CỦA LỰC LƯỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN TRONG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1. Hành vi tham nhũng và phòng, chống tham nhũng 1. Khái niệm tham nhũng và tác hại của tham nhũng 1. Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là hiện tượng xã hội – pháp lý phát sinh trong xã hội có nhà nước, và có tính phổ biến ở mọi quốc gia, thời đại với những tính chất, quy mô khác nhau.
Tuy vậy, về tham nhũng có các quan ni ệm khác nhau “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi. Vụ lợi là hành vi mưu cầu lợi ích vật chất, tinh thần cho riêng mình mà người có chức vụ, quyền hạn để đ ạt được ho ặc giành được thông qua hành vi tham nhũng” [8, tr. Theo Trần Huy Đức thì: …bản chất của tham nhũng được nhìn nhận từ các góc độ chính trị, đạo đức, kinh tế, văn hóa, xã hội, pháp lý, quản lý nhà nước. mà trong một tổng thể phản ánh nó là hiện tượng xã hội tiêu cực bao g ồm t ổng th ể những hành vi có hại cho chính trị, kinh tế, văn hóa, đạo đức, pháp luật; là những hành vi đi ngược với các chuẩn mực và giá trị xã hội; là những hành vi xã hội không mong muốn và lên án, muốn khắc phục, loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội; những hành vi này được kiểm soát bởi ý chí của chủ thể thực hiện là người có chức vụ, quyền hạn; những hành vi có tính ph ổ quát ( ở đâu có quyền lực thì ở đó có nguy cơ xảy ra tham nhũng và khi ph ổ bi ến, chúng trở thành tệ nạn xã hội và tồn tại bên cạnh các t ệ n ạn xã h ội khác) [7, tr.
Ở đây tác giả đưa ra cách nhìn khá toàn diện v ề tham nhũng t ừ những góc nhìn khác nhau, nhưng chưa đưa ra định nghĩa về tham nhũng. 8 Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018, khi giải tích từ ngữ, định nghĩa “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã l ợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi” (khoản 1 Điều 3). Như vậy, chủ thể của hành vi tham nhũng chỉ có thể là người có chức vụ, quyền hạn. Người có chức vụ, quyền hạn là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do tuyển dụng, do hợp đồng hoặc do một hình th ức khác, có h ưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công v ụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm v ụ, công vụ đó, bao gồm: a) Cán bộ, công chức, viên chức; b) Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đ ơn v ị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật, công nhân công an trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; c) Người đại diện phần vốn nhà nước t ại doanh nghi ệp; d) Người giữ chức danh, chức vụ quản lý trong doanh nghiệp, t ổ chức; đ) Những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công v ụ và có quy ền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó.
Bản chất của tham nhũng xuất phát từ xung đột lợi ích gi ữa lợi ích riêng của người có chức vụ, quyền hạn (bao gồm lợi ích của ng ười này hoặc lợi ích của người khác) với lợi ích chung. Đối với cán b ộ, công ch ức nhà nước và những người có chức vụ, quyền hạn trong khu vực nhà nước, thì xung đột lợi ích ở đây thể hiện ở xung đột lợi ích giữa cá nhân công chức đó với lợi ích của nhà nước. Ví dụ, lợi ích của Nhà nước là thu thuế để bảo đảm nguồn thu cho ngân sách, trong khi đó vì mong muốn đ ược hưởng một khoản tiền hối lộ từ doanh nghiệp thuộc đối tượng qu ản lý, công chức ngành thuế đã tiếp tay, hướng dẫn doanh nghiệp trốn thuế. Hiện nay, ở Việt Nam cũng đã bắt đầu thừa nhận tham nhũng trong khu vực tư, đó là hiện tượng quản lý trong các doanh nghiệp lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi.
Vì vậy, xung đột lợi ích giữa người quản lý doanh 9 nghiệp với doanh nghiệp chính là xung đột giữa lợi ích cá nhân của người quản lý doanh nghiệp với lợi ích của doanh nghiệp. Khi th ực hi ện nhi ệm vụ được giao, người có chức vụ, quyền hạn thoái hoá, bi ến ch ất đã l ợi dụng chức vụ, quyền hạn để giải quyết xung đột lợi ích thay vì t ận tu ỵ, mẫn cán và trách nhiệm vì lợi ích chung. Như vậy, người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để phục vụ lợi ích riêng. Lợi ích riêng ở đây có thể là lợi ích của chính người có chức vụ, quyền hạn, lợi ích của cá nhân hoặc lợi ích của tổ chức khác.
Người qu ản lý c ủa m ột t ổ chức hối lộ để có được đặc lợi cho tổ chức mình là ví dụ về lợi ích riêng. Lợi ích trong trường hợp này không phải là lợi ích c ủa cá nhân ng ười có chức vụ, quyền hạn mà lợi ích của tổ chức. Có thể thấy rằng hành vi tham nhũng là hành vi trái pháp lu ật c ủa người có chức vụ, quyền hạn. Hành vi này có tính ch ất v ụ l ợi.
Nghĩa là, người có chức vụ, quyền hạn sử dụng quyền lực cho mục đích cá nhân. Đồng thời hành vi này trái với chuẩn mực đạo đức của ng ười có ch ức v ụ, quyền hạn. Theo nghiên cứu của GS. Phạm Hồng Thái và Ph ạm Th ị Giang thì trong số các tiêu chí để đánh giá đ ạo đ ức công v ụ thì có tiêu chí: tính trung thực, không thiên vị, vụ lợi trong hoạt động công v ụ [28, tr.
Tiêu chí này có thể mở rộng ra khu vực tư, theo đó ng ười có nhi ệm v ụ, quyền hạn quản lý tổ chức như doanh nghiệp, tổ chức xã hội, … cũng phải trung thực, không thiên vị, vụ lợi khi thực hiện nhiệm vụ được giao. Nh ư vậy, hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi là hành vi trái v ới chuẩn mực đạo đức, trái pháp luật của người có trách nhiệm, quyền hạn. Vấn đề đặt ra là tham nhũng có phải là hành vi vi ph ạm pháp lu ật không? Về mặt lý luận không phải tất cả hành vi vi phạm đạo đức nào cũng là hành vi vi phạm pháp luật. Một hành vi nào đó có thể gây ra hoặc đe doạ gây ra thiệt hại cho xã hội nhưng nếu chưa được pháp lu ật quy đ ịnh thì không coi là vi phạm pháp luật [38, tr.
Hành vi tham nhũng gây t ổn 10 hại đến trật tự pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức, đặc biệt lợi ích của nhà nước. Vì vậy, hành vi tham nhũng là hành vi gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại đáng kể cho cá nhân, tổ chức, nhà nước, xã hội. Có thể thấy, bài học kinh nghiệm ở các nước Mỹ La tinh và Châu Phi cho thấy tham nhũng thường dẫn đến trì trệ, bất ổn và nghèo đói. Vì v ậy, các nhà làm luật luôn khẳng định rõ trong luật, tham nhũng b ị c ấm đoán.
Do vậy, tham nhũng là hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, pháp lu ật luôn đi sau thực tiễn, vì vậy dù nỗ lực nhưng các nhà làm lu ật khó có th ể bao quát hoặc dự đoán được tất cả các hành vi tham nhũng trong cu ộc sống. Vì vậy, vẫn có thể còn tồn tại những khoảng trống mà người có chức vụ, quyền hạn có thể lợi dụng để vụ lợi mà không có cơ sở pháp lý đầy đủ để xác định đây là hành vi vi phạm pháp luật. Từ những vấn đề trên, có thể hiểu, tham nhũng là hành vi trái pháp luật của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất không chính đáng, xâm phạm đến lợi ích của cá nhân, tổ chức, nhà nước, xã hội.
Phân loại hành vi tham nhũng Việc phân loại về hành vi tham nhũng, có nhiều cách khác nhau, dựa vào lĩnh vực công, tư người ta phân biệt: tham nhũng trong khu vực công, tham nhũng trong khu vực tư, dựa vào lĩnh vực của quản lý nhà nước phân biệt: tham nhũng trong lĩnh vực chính trị - hành chính; tham nhũng trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội v.v Trên cơ sở quy định của pháp luật, có những hành vi tham nhũng sau: Đưa hối lộ: Là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đưa tài sản, tiền hoặc cam kết chia tỷ lệ phần trăm trong hợp đồng hoặc chia sẻ lợi ích tài sản với người có chức vụ, quyền hạn khác để người này thực hiện một 11 hoặc một số hành vi vì lợi ích của cơ quan, tổ chức của người đưa hối lộ. Đưa hối lộ cũng có thể xảy ra ở cả khu vực nhà nước và khu vực ngoài nhà nước. Nhận hối lộ: Ngược lại với đưa hối lộ thì nhận hối lộ là hành vi c ủa người có chức vụ, quyền hạn nhận tài sản, tiền hoặc chấp nhận cam kết tỷ lệ phần trăm trong hợp đồng hoặc chia sẻ lợi ích tài sản với người có chức vụ, quyền hạn khác để hoặc cho hành vi vì lợi ích của ng ười đ ưa h ối l ộ hoặc người thứ ba. Nhận hối lộ cũng có thể xảy ra ở cả khu vực nhà nước và khu vực ngoài nhà nước.
Tham ô tài sản: Trong khu vực nhà nước, đây là hành vi của người có thẩm quyền quản lý tài sản của nhà nước, tổ chức hoặc doanh nghiệp của nhà nước (gọi chung là tài sản của nhà nước) chiếm đoạt tài s ản c ủa nhà nước. Hành vi tham ô cũng có thể xuất hiện trong khu vực ngoài nhà nước. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản vì v ụ l ợi: Hành vi này khác với hành vi tham ô ở điểm: Hành vi tham ô là chiếm đoạt tài sản nghĩa là chuyển quyền sở hữu tài s ản t ừ Nhà n ước ho ặc t ổ ch ức sang người tham ô.