Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách xã đóng vai trò huyết mạch trong việc duy trì bộ máy chính quyền cơ sở và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tại huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang – một huyện miền núi bán sơn địa có 24 xã, thị trấn với tổng diện tích tự nhiên 206,7 km2 – công tác điều hành tài chính cơ sở đang đứng trước nhiều yêu cầu đổi mới cấp thiết. Trong giai đoạn 2013-2015, mặc dù kinh tế huyện duy trì tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân 12,3%/năm và tổng thu ngân sách nhà nước năm 2015 đạt 588,2 tỷ đồng (đạt 130,6% dự toán), việc quản lý ngân sách cấp xã vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ tình trạng mất cân đối thu chi ngân sách xã, sự phụ thuộc lớn vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên và các vi phạm trong chấp hành kỷ luật tài chính. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách xã; đánh giá toàn diện thực trạng thu, chi, lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách tại 24 xã, thị trấn trên địa bàn huyện Tân Yên giai đoạn 2013-2015; phân tích các nhân tố ảnh hưởng; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tăng cường hiệu lực quản lý ngân sách xã đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp góp phần nâng cao tỷ lệ tự cân đối ngân sách cơ sở, giảm thất thoát các nguồn thu từ đất công ích và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn công phục vụ chương trình xây dựng nông thôn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Decentralization Theory) và Lý thuyết Quản lý tài chính công hiện đại (Public Financial Management). Phân cấp tài khóa khẳng định việc trao quyền tự chủ thu - chi cho cấp cơ sở giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực công nhờ khả năng nắm bắt sát sao nhu cầu của người dân địa phương. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng mô hình chu trình quản lý ngân sách nhà nước khép kín gồm bốn giai đoạn: lập dự toán, chấp hành dự toán, kế toán - quyết toán và thanh tra, kiểm tra, giám sát.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong luận văn được chuẩn hóa theo quy định pháp luật:

  • Ngân sách nhà nước: Toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm theo Luật Ngân sách nhà nước số 01/2002/QH11.
  • Ngân sách xã: Cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống ngân sách bốn cấp, vừa là một cấp ngân sách vừa là đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng kinh phí để thực hiện nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội tại địa bàn.
  • Phân cấp quản lý ngân sách: Sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp chính quyền trong việc quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi theo Nghị định 60/2003/NĐ-CP và Thông tư 60/2003/TT-BTC.
  • Quyết toán ngân sách xã: Khâu tổng kết, đánh giá việc thực hiện dự toán thu, chi sau khi kết thúc năm ngân sách theo chế độ kế toán ban hành tại Quyết định 94/2005/QĐ-BTC.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp để đảm bảo tính khách quan:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập các báo cáo quyết toán ngân sách hàng năm, quyết định giao chỉ tiêu kế hoạch của Ủy ban nhân dân huyện Tân Yên và báo cáo kinh tế - xã hội của 24 xã, thị trấn trong giai đoạn 2013-2015.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa với cỡ mẫu 50 phiếu điều tra, được phân bổ theo phương pháp chọn mẫu định ngạch và phân tầng đại diện gồm: 3 cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, 3 cán bộ Kho bạc Nhà nước huyện, 2 cán bộ Chi cục Thuế huyện, 15 Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã/thị trấn, 15 công chức tài chính - kế toán xã, 7 người dân và 5 cán bộ các ban ngành đoàn thể cơ sở.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm: phương pháp thống kê mô tả nhằm lượng hóa quy mô thu chi; phương pháp so sánh tương đối và tuyệt đối để đánh giá tốc độ tăng trưởng và cơ cấu ngân sách qua các năm 2013, 2014, 2015; phương pháp cân đối tài chính nhằm xác định mức độ bội chi hoặc thặng dư cục bộ; và phương pháp tổng hợp ý kiến chuyên gia. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác các sai lệch giữa dự toán và thực tế chấp hành, đồng thời bóc tách căn nguyên quản lý từ góc nhìn của các chủ thể thực thi. Toàn bộ quá trình thu thập và phân tích dữ liệu được triển khai tập trung trong giai đoạn 2015-2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thu ngân sách trên địa bàn huyện Tân Yên có sự tăng trưởng nhưng tính bền vững chưa cao. Năm 2015, tổng thu ngân sách huyện đạt 588,2 tỷ đồng, bằng 130,6% dự toán; riêng thu trên địa bàn đạt 134,6 tỷ đồng, vượt 47,6% so với kế hoạch. Tuy nhiên, nguồn thu ngân sách xã chủ yếu dựa vào các khoản phân chia đột biến như thu tiền sử dụng đất đạt 173% kế hoạch và tiền thuê đất đạt 443,33% kế hoạch. Trong khi đó, các khoản thu tự chủ được hưởng 100% như phí, lệ phí và thu từ quỹ đất công ích chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn, dẫn đến phần lớn các xã phải nhận trợ cấp cân đối từ ngân sách cấp trên với tỷ lệ trên 60% tổng thu.

Thứ hai, công tác chi ngân sách xã còn nhiều bất cập, đặc biệt là chi thường xuyên và chi đầu tư xây dựng cơ bản. Tổng chi ngân sách năm 2015 thực hiện 566,1 tỷ đồng, bằng 129,8% dự toán, trong đó chi đầu tư phát triển chiếm 112,9 tỷ đồng. Nhiều xã xảy ra tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài và nợ chi thường xuyên lên đến hàng trăm triệu đồng do phê duyệt công trình vượt quá khả năng cân đối nguồn thu.

Thứ ba, khâu lập dự toán ngân sách xã mang nặng tính hình thức. Có tới hơn 70% số xã khảo sát lập dự toán thu, chi chưa bám sát định mức kinh tế - kỹ thuật do Nhà nước ban hành, dẫn đến việc phải điều chỉnh, bổ sung dự toán từ 2 đến 3 lần trong năm tài chính.

Thứ tư, công tác kế toán, quyết toán và thanh tra tài chính còn nhiều sai phạm. Thời hạn chỉnh lý quyết toán kéo dài qua ngày 31/01 năm sau; việc khoá sổ tại ngày 31/12 chưa phản ánh hết các khoản tạm thu, tạm ứng. Mặc dù 100% cán bộ tài chính xã có trình độ trung cấp trở lên, nhưng việc thay đổi nhân sự sau các kỳ đại hội và bầu cử Hội đồng nhân dân đã làm gián đoạn tính ổn định trong quản lý tài chính cơ sở.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế trên xuất phát từ sự lúng túng trong cơ chế phân cấp tài khóa, tư tưởng ỷ lại vào nguồn bổ sung cấp trên và sự thiếu chặt chẽ trong giám sát chi tiêu công. Khi đối chiếu với các nghiên cứu tương đồng tại huyện Yên Thế (Bắc Giang) hay huyện Yên Khánh (Ninh Bình), thực trạng thất thu thuế kinh doanh vãng lai và nợ đọng xây dựng cơ bản là vấn đề chung của các địa phương vùng trung du.

Để minh họa rõ nét thực trạng này, các dữ liệu tài chính trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu 3 nguồn thu (thu 100%, thu phân chia theo tỷ lệ 70-100%, và thu bổ sung từ huyện) giai đoạn 2013-2015, kết hợp bảng đối chiếu tỷ lệ hoàn thành dự toán chi đầu tư xây dựng cơ bản của 24 xã để làm nổi bật mức độ chênh lệch giữa kế hoạch và thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả quản trị tài khóa cơ sở tại huyện Tân Yên giai đoạn 2016-2020, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện cơ chế phân cấp và giao dự toán ngân sách xã: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân huyện Tân Yên cần rà soát, đề xuất nâng tỷ lệ phân chia nguồn thu cho ngân sách xã đối với 5 sắc thuế, phí theo luật định lên mức tối thiểu 80-100%, đồng thời giao quyền chủ động quản lý quỹ đất công ích nhằm giúp các xã nâng tỷ lệ tự cân đối ngân sách tại chỗ lên mức trên 45% trước năm 2020.
  2. Tăng cường kỷ luật chấp hành dự toán và khai thác triệt để nguồn thu: Ủy ban nhân dân 24 xã phối hợp chặt chẽ với Chi cục Thuế huyện thành lập tổ công tác chống thất thu, rà soát 100% hộ kinh doanh cá thể, tăng cường đấu giá công khai đất công ích theo mùa vụ, mục tiêu tăng trưởng nguồn thu trên địa bàn bình quân 12-15%/năm trong giai đoạn 2016-2020.
  3. Kiểm soát chặt chẽ chi ngân sách và xử lý dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản: Kho bạc Nhà nước huyện Tân Yên siết chặt kiểm soát chi qua hệ thống Mục lục Ngân sách nhà nước, kiên quyết từ chối thanh toán các khoản chi ngoài dự toán; Ủy ban nhân dân các xã thực hiện nghiêm nguyên tắc chỉ khởi công dự án khi đã cân đối đủ 100% vốn, cam kết xử lý toàn bộ nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2018 và tiết kiệm tối thiểu 10% chi thường xuyên cơ quan.
  4. Chuẩn hóa và ổn định đội ngũ cán bộ tài chính - kế toán xã: Phòng Nội vụ phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa nghiệp vụ kế toán công theo Quyết định 94/2005/QĐ-BTC cho 100% cán bộ tài chính xã trước quý II/2017, đồng thời tham mưu cơ chế hạn chế luân chuyển tùy tiện kế toán xã sau các kỳ bầu cử để đảm bảo tính liên tục trong quản trị tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tài chính - kế toán cấp xã: Nắm vững quy trình chuẩn mực từ lập dự toán, quản lý thu phí, lệ phí đến kiểm soát chi thường xuyên và xử lý hồ sơ quyết toán hàng năm.
  • Lãnh đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước và Chi cục Thuế cấp huyện: Sử dụng làm căn cứ thực tiễn để xây dựng phương án phân bổ dự toán, hướng dẫn kiểm soát chi và phối hợp thanh tra, giám sát tài chính liên xã.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Kế thừa khung lý thuyết phân cấp tài khóa, phương pháp khảo sát 50 mẫu thực chứng và hệ thống chỉ tiêu phân tích ngân sách cấp cơ sở.
  • Đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp: Khai thác số liệu để phục vụ công tác thẩm tra báo cáo quyết toán ngân sách, giám sát việc chấp hành pháp luật ngân sách và ban hành các nghị quyết về phân cấp nguồn thu phù hợp với thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Tân Yên áp dụng tỷ lệ phân chia các khoản thu ngân sách xã như thế nào? Theo quy định hiện hành, ngân sách các xã, thị trấn tại huyện Tân Yên được hưởng tối thiểu 70% đối với 5 khoản thu phân chia gồm: thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế nhà đất, lệ phí trước bạ nhà đất, thuế môn bài hộ cá thể và thuế sử dụng đất nông nghiệp, phần còn lại điều tiết về ngân sách huyện và tỉnh.

Tại sao phần lớn các xã tại Tân Yên chưa thể tự cân đối thu - chi ngân sách? Nguyên nhân do cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn (39,3% năm 2015), nguồn thu thương mại - dịch vụ phân tán, quy mô doanh nghiệp nhỏ bé, trong khi nhiệm vụ chi cho an sinh xã hội, giáo dục và hạ tầng nông thôn mới tăng nhanh, buộc ngân sách cấp trên phải hỗ trợ cân đối trên 60%.

Mẫu khảo sát 50 phiếu trong luận văn được lựa chọn dựa trên tiêu chí nào? Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng đại diện, khảo sát trực tiếp 8 cán bộ quản lý cấp huyện (Tài chính, Kho bạc, Thuế), 30 cán bộ chủ chốt cấp xã (15 Chủ tịch, 15 kế toán) cùng 12 đại diện đoàn thể và người dân, bảo đảm phản ánh đa chiều từ cấp điều hành đến đối tượng thụ hưởng.

Những sai phạm phổ biến nhất trong quyết toán ngân sách xã tại huyện là gì? Các sai phạm tập trung ở việc kéo dài thời gian chỉnh lý quyết toán qua ngày 31/01, chậm đối chiếu số dư tạm ứng tại Kho bạc Nhà nước, hạch toán thiếu chính xác theo Mục lục Ngân sách và chưa niêm yết công khai số liệu tài chính đầy đủ theo thời hạn 30 ngày quy định.

Biện pháp then chốt để chấm dứt tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản tại cấp xã là gì? Cấp xã phải thực hiện nghiêm Luật Đầu tư công, tuyệt đối không phê duyệt dự án khi chưa xác định rõ nguồn vốn; Kho bạc Nhà nước huyện kiên quyết dừng giải ngân các công trình không có trong kế hoạch đầu tư công trung hạn nhằm cắt giảm 100% phát sinh nợ mới.

Kết luận

  • Luận văn đã phác thảo toàn diện bức tranh quản lý ngân sách tại 24 xã, thị trấn huyện Tân Yên giai đoạn 2013-2015 với hệ thống số liệu thực chứng minh bạch.
  • Chỉ rõ những nút thắt trong công tác lập dự toán hình thức, thất thu quỹ đất công và tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài tại cơ sở.
  • Phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng thông qua điều tra 50 mẫu khảo sát chuyên sâu từ cán bộ quản lý đến người dân địa phương.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với định lượng tăng trưởng thu 12-15%/năm và lộ trình xử lý dứt điểm nợ đọng trước năm 2018.
  • Khẳng định tính cấp thiết của việc chuẩn hóa 100% năng lực cán bộ kế toán và hiện đại hóa công nghệ quản lý ngân sách xã đến năm 2020.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cấp chính quyền huyện Tân Yên cần khẩn trương ban hành kế hoạch hành động triển khai thí điểm cơ chế tự chủ tài chính tại các xã có nguồn thu khá, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng phần mềm kế toán số hóa nhằm minh bạch hóa dòng vốn công. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể trực tiếp ứng dụng bộ công cụ phân tích và các khuyến nghị chính sách từ luận văn để hoàn thiện công tác quản lý tài chính công tại địa phương mình.