phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề phát triển năng lực hợp tác thông qua dạy học chủ đề tích hợp. Chƣơng 2: Phát triển năng lực hợp tác thông qua dạy học một số chủ đề tích hợp phần phi kim – Sách giáo khoa Hóa học 10 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC THÔNG QUA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Hiện nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và các tài liệu nghiên cứu liên quan đến DHTH nói chung, DHTH các môn học khác cũng nhƣ DHTH môn Hóa học nói riêng nhƣ: 1. Đinh Thị Thanh, Báo cáo: “Dạy học tích hợp liên môn - Dạy học định hướng phát triển năng lực trong môn sinh học ở trường trung học” - Sở GD&ĐT tỉnh Hà Nam.
Đỗ Hƣơng Trà (2015), Dạy học theo tiếp cận liên môn với việc bồi dưỡng năng lực học sinh, Tạp chí Khoa học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Số 60. Vũ Phƣơng Liên, Lê Thái Hƣng, Ngô Ngọc Kiên (2016), Bước đầu triển khai dạy học tích hợp liên môn các môn khoa học tự nhiên ở trường trung học phổ thông, Tạp chí Giáo dục, Số 380 (kì 2 - 4/2016). Đỗ Hƣơng Trà (2015) “Nghiên cứu dạy học tích hợp liên môn: Những yêu cầu đặt ra trong việc xây dựng, lựa chọn nội dung và tổ chức dạy học”, Tạp chí khoa học ĐHQGHN: Nghiên cứu Giáo dục, Tập 31, Số 1. Cao Thị Thặng, “Nghiên cứu và thử nghiệm bước đầu một số chủ đề tích hợp liên môn Vật lý, Hóa học, Sinh học ở trường trung học cơ sở”, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam - Đề tài mã số V2009 -11.
Trần Thị Tú Anh (2009), Tích hợp các vấn đề kinh tế xã hội và môi trường trong dạy học môn Hóa học lớp 12 Trung học phổ thông, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Nguyễn Phúc Chỉnh (2012), Tích hợp trong dạy học Sinh học, Nxb Đại học Thái Nguyên. Nguyễn Thị Thu Hƣơng (2010), Vận dụng quan điểm tích hợp trong giảng dạy một số nội dung chương Nhiệt học - Vật lí 8, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng ĐHSP Hà Nội. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nguyễn Thị Trang (2014), Thiết kế một số chủ đề dạy học tích hợp chương oxi - lưu huỳnh - Hóa học lớp 10 THPT, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng ĐHSP Hà Nội. Tuy nhiên chƣa có tác giả nào đề cập tới vấn đề: “Phát triển năng lực hợp tác thông qua dạy học một số chủ đề tích hợp phần phi kim – Sách giáo khoa Hóa học 10”. Vì vậy, việc lựa chọn hƣớng đề tài này là cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, phù hợp với nhu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Những vấn đề chung về dạy học tích hợp 1.
Khái niệm tích hợp và dạy học tích hợp 1. Khái niệm tích hợp Tích hợp (theo tiếng Anh: Integration) có nguồn gốc từ tiếng Latinh: Integration với nghĩa: xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ. Theo từ điển tiếng Anh – Anh từ Integration có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể. Những phần, những bộ phận có thể khác nhau nhƣng tích hợp với nhau.
Nội hàm khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đƣa tới một đối tƣợng mới nhƣ là một thể thống nhất của các thành phần đối tƣợng, chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy [1]. Nhƣ vậy tích hợp có hai tính chất cơ bản liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Dạy học tích hợp Theo UNESCO, DHTH đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tƣ tƣởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác của các khoa học khác nhau” [3]. Dạy học tích hợp là định hƣớng dạy học trong đó GV tổ chức, hƣớng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng,… thuộc nhiều lĩnh vực (môn học/hoạt động giáo dục) khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qua đó hình thành những kiến thức và kĩ năng mới; phát triển đƣợc những năng lực cần thiết.
Năng lực dạy học tích hợp bao gồm các chỉ số cần đạt đƣợc theo chuẩn đầu ra cho SV các khối ngành sƣ phạm trong đào tạo giáo viên THPT [2]. - Phân tích khả năng tích hợp của một chủ đề, chƣơng của môn học. - Lập một bảng ma trận thể hiện nội dung tích hợp đã lựa chọn. - Thiết kế một số hoạt động để tổ chức DHTH của chủ đề, chủ điểm hay chƣơng đã lựa chọn để dạy tích hợp.
- Soạn kế hoạch DHTH. - Thực hiện kế hoạch đã soạn trong thực hành, trong thực tập sƣ phạm. Mục tiêu của dạy học tích hợp Quan điểm DHTH đƣợc xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học vì vậy quá trình DHTH nhằm: - Làm cho các quá trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hằng ngày, các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của HS và đƣợc liên hệ với các tình huống cụ thể. - DHTH giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học trong cùng một môn học và giữa các môn học với nhau.
Tránh các những kiến thức, kĩ năng, nội dung trùng lặp khi nghiên cứu từng môn học, nhƣng lại có những nội dung, kĩ năng mà theo môn riêng rẽ không có đƣợc. - DHTH làm cho việc học tập trở lên có ý nghĩa hơn đối với HS so với việc học các môn học, các mặt giáo dục đƣợc thực hiện riêng rẽ. Nhƣ vậy DHTH là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của ngƣời học, giúp đào tạo những ngƣời có đầy đủ phẩm chất và NL để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Dạy học theo hƣớng tích hợp phát huy đƣợc tính tích cực của HS, góp phần đổi mới nội dung và PPDH [5].
Các mức độ trong dạy học tích hợp 1. Quan điểm tích hợp đối với các môn học Quan điểm tích hợp đối với các môn học nêu lên quan niệm về vai trò của môn học và những tƣơng tác của các môn học. Theo D’Hainaut (1977, 1988), có 4 quan điểm khác nhau đối với việc tích hợp các môn học: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Trong nội bộ môn học: Ƣu tiên các nội dung của môn học, quan điểm này nhằm duy trì các môn học riêng rẽ. Khi đó, có thể cấu trúc lại các nội dung kiến thức môn học xung quanh tình huống thực tiễn nào đó.
- Đa môn học trong đó đề xuất những tình huống, những “đề tài” có thể đƣợc nghiên cứu theo các quan điểm khác nhau (của những môn học khác nhau). Theo quan điểm này, các môn học vẫn tiếp cận riêng rẽ và chỉ gặp nhau ở một số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài (không thực sự tích hợp). - Liên môn học, trong đó đề xuất những tình huống chỉ có thể đƣợc tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi sáng của nhiều môn học. Ở đây có sự liên kết các môn học để giải quyết một tình huống cho trƣớc.
- Xuyên môn học chủ yếu quan tâm những kĩ năng và NL mà HS có thể sử dụng trong nhiều môn học, trong các tình huống. Những kĩ năng và NL đó gọi là kĩ năng và NL “xuyên môn”. Có thể có đƣợc những kĩ năng và NL này trong từng môn học hoặc trong những tình huống có những hoạt động chung cho nhiều môn học. Các mức độ trong dạy học tích hợp DHTH đƣợc bắt đầu với việc xác định một chủ đề cần huy động kiến thức, kĩ năng, phƣơng pháp của nhiều môn học để GQVĐ.
Lựa chọn đƣợc một chủ đề mang tính thách thức và kích thích ngƣời học tham gia vào các hoạt động là điều cần thiết trong DHTH. Có thể đƣa ra 3 mức độ trong DHTH nhƣ sau: • Lồng ghép/ liên hệ: Ở mức độ này, các môn học vẫn dạy riêng rẽ, nhƣng những nội dung gắn với thực tiễn, gắn với xã hội, gắn với môn học khác đƣợc đƣa vào nội dung bài học của một môn học. GV có thể thấy mối quan hệ giữa kiến thức của môn học mình đảm nhận với nội dung của các môn học khác và thực hiện nồng ghép các kiến thức đó ở thời điểm thích hợp. Có thể lấy VD nhƣ lồng ghép nội dung về bảo vệ môi trƣờng; ứng phó với biến đổi khí hậu; sức khỏe sinh sản, sử dụng tiết kiệm và hiệu quả năng lƣợng,.
• Vận dụng kiến thức liên môn: Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xung quanh các chủ đề, ở đó ngƣời học cần vận dụng các kiến thức của nhiều môn học để GQVĐ đặt ra. Các chủ đề khi đó 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc gọi là các chủ đề hội tụ. Việc thực hiện mức độ tích hợp này có thể theo 2 cách: Cách 1: Các môn học vẫn đƣợc dạy riêng rẽ nhƣng đến cuối năm học hoặc cuối cấp học có một phần, một chƣơng về những vấn đề chung (của các môn KHTN hoặc các môn KHXH) và các thành tựu thực tiễn nhằm giúp HS xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức đã đƣợc lĩnh hội. Cách 2: Những ứng dụng chung cho các môn học khác nhau thực hiện ở những thời điểm đều đặn trong năm học.
Một số nội dung tích hợp liên môn vào thời điểm thích hợp nhằm làm cho HS quen dần với việc sử dụng kiến thức của những môn học gần gũi với nhau. • Hòa trộn: Đây là mức cao nhất trong DHTH. Ở mức độ này, nội dung chủ đề không thuộc riêng về một môn học mà thuộc về nhiều môn khác nhau, do đó các nội dung thuộc chủ đề sẽ không cần dạy ở các môn học riêng rẽ. Mức độ tích hợp này dẫn đến sự hợp nhất kiến thức của hai hay nhiều môn học.
Ở mức hòa trộn, GV phối hợp quá trình học tập những môn học khác nhau bằng các tình huống thích hợp, xoay quanh những mục tiêu chung cho nhóm môn, tạo thành các chủ đề thích hợp.