Chương 1 : Cơ sở lí luận của dạy học trực quan và dạy học theo hướng phát triển năng lực. Chương 2 : Dạy học Hình học trực quan Toán 6 theo hướng phát triển năng lực của người học. Chương 3 : Thực nghiệm sư phạm. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC TRỰC QUAN VÀ DẠY HỌC THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1. Cơ sở lí luận của dạy học trực quan 1. Thế nào là dạy học trực quan? Trực quan là quá trình con người thực hiện quá trình quan sát, nhận biết sự vật hiện tượng trong thực tế bằng các giác quan của mình. Phương tiện trực quan trong dạy học chính là các phương tiện dạy học như vật thật, mô hình, tranh vẽ, sơ đồ…nhằm diễn tả một đối tượng nào đó.
Nói cách khác, phương tiện trực quan là những đồ dùng học tập mà người thầy và người học sinh sử dụng trong quá trình dạy học nhằm truyền thụ kiến thức, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh thông qua việc sử dụng tri giác để mô tả sự vật hiện tượng. Dựa vào sự tác động của sự vật, hiện tượng trực quan vào các giác quan, người ta chia phương tiện trực quan gồm: nghe, nhìn, … Dựa vào nguồn gốc của sự vật, hiện tượng, người ta xếp phương tiện trực quan thành hai nhóm cơ bản: - Nhóm nhân tạo: bao gồm có mô hình, hình vẽ, sơ đồ, đồ thị, sơ đồ khối…. Những phương tiện trực quan này dùng để phác họa bản chất của một hình hình học hay tính chất cơ bản của loại hình học đó. - Nhóm tự nhiên: bao gồm vật thật, các sản phẩm Toán học.
Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy học trong đó sử dụng phương tiện trực quan, nhằm giúp cho học sinh cảm giác, tri giác tài liệu mới từ đó nắm bản chất của các loại hình hình học. Phương pháp dạy học trực quan gồm hai hoạt động: hoạt động quan sát của học sinh và hoạt động thể hiện trực quan của giáo viên. Hai hoạt động này luôn tác động qua lại và hỗ trợ cho nhau thúc đẩy quá trình nhận thức đạt kết quả cao. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tri thức toán học vốn có tính trừu tượng và khái quát cao trong khi tư duy của học sinh còn mang tính cụ thể, gắn với hình ảnh, hình tượng cụ thể.
Chính vì vậy mà trực quan sẽ bổ sung vốn hiểu biết cho các em, cung cấp chỗ dựa cho các hoạt động tư duy giúp học sinh dễ chú ý, để từ đó có thể nắm các tri thức trừu tượng một cách vững chắc, tự giác và phát triển năng lực tư duy trừu tượng; qua đó hình học trực quan cũng là bước đệm giúp học sinh có thêm tự tin khi chuyển từ hình học trực quan sang hình học suy diễn một cách dễ dàng hơn ở chương trình hình học lớp 7. Phương pháp dạy học trực quan đóng góp một phần quan trọng đối với việc dạy và học Toán, đặc biệt là đối với dạy học môn Toán theo chương trình đổi mới sách giáo khoa sẽ đưa vào triển khai sắp tới. Các phương tiện sử dụng trong dạy học trực quan vừa là phương tiện để dạy học vừa cung cấp kiến thức cho học sinh khai thác. Cơ sở khoa học của phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn Toán * Cơ sở triết học Chúng ta đều biết mọi lý thuyết đều bắt nguồn từ thực tiễn.
Vì vậy thực tiễn được coi là cơ sở của nhận thức, là mục đích đồng thời là tiêu chuẩn để kiểm tra kiến thức. Theo quan điểm của duy vật biện chứng, quá trình nhận thức gồm ba giai đoạn: nhận thức cảm tính, giai đoạn nhận thức lí tính và giai đoạn tái sinh cụ thể và trừu tượng. Lênin đã chỉ ra rằng: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lí, nhận thức thực tại khách quan” [13]. Quan điểm này của Lênin cho thấy trực quan là điểm bắt đầu của nhận thức, trực quan là nguồn cung cấp tri thức về sự vật, hiện tượng.
Trực quan được đặc trưng bởi các quá trình tâm lí bao gồm: cảm giác, tri giác biểu tượng, tình cảm và ý chí. Quá trình nhận thức này mới phản ánh được các thuộc tính bên ngoài, không bản chất. Vì vậy, các thông tin cần được xử lí qua 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trí óc từ đó mới biết đúng bản chất của sự vật, hiện tượng. Vì vậy, tư duy trừu tượng, trực quan sinh động – nhận thức cảm tính, và nhận thức lí tính là những bộ phận của quá trình lĩnh hội kiến thức.
Để nhận thức đạt kết quả cao nhất thì cần kiểm tra và vận dụng vào thực tiễn. Sự thống nhất giữa trực quan và tư duy trừu tượng cùng với mỗi liên hệ với thực tiễn vào 2 quá trình trên tạo nên quá trình nhận thức. * Cơ sở tâm – sinh lí Quá trình dạy học là một quá trình nhận thức được thực hiện một cách hệ thống. Quá trình này gồm ba giai đoạn được thực hiện kế tiếp nhau: nhận thức cảm tính, nhận thức lí tính và tái sinh cái cụ thể trong tư duy.
Giai đoạn nhận thức cảm tính là giai đoạn được thực hiện trong ý thức con người về các sự vật, hiện tượng cùng với thuộc tính của nó. Sự vật hiện tượng tác động lên các giác quan của con người như thị giác, thính giác….do đó nảy sinh nhận thức cảm tính. Tín hiệu đầu tiên của giai đoạn nhận thức cảm tính là cơ sở tâm lí của nhận thức cảm tính. Tín hiệu thứ hai của giai đoạn nhận thức cảm tính là tư duy trừu tượng - nó là giai đoạn phản ánh một cách trừu tượng, khái quát hóa đối tượng nhận thức dưới hình thức là những khái niệm, định luật.
Giai đoạn nhận thức cảm tính mới là giai đoạn đầu của quá trình nhận thức nhưng nó giữ vai trò quan trọng. Quá trình tư duy trừu tượng sẽ không được hình thành nếu không có nhận thức cảm tính. Sự kiểm tra vận dụng kiến thức mới thu được vào trong tình huống mới thể hiện giai đoạn tái sinh cái cụ thể trong tư duy. Trong dạy học để quá trình nhận thức được thực hiện hiệu quả, người ta thường sử dụng các phương tiện trực quan, nhất là với học sinh tiểu học, trung học cơ sở.
Với những đối tượng học tập là học sinh tiểu học, trung học cơ sở, giai đoạn này cần đảm bảo cho học sinh nắm vững được các tài liệu trực quan. Việc sử dụng các phương tiện, đồ dùng học tập trực quan trong dạy học sẽ giúp cho học sinh tiếp nhận các thông tin về những thuộc tính, những mối liên hệ - quan hệ của sự vật, hiện tượng. Tuy nhiên trực quan phải gắn bó 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với tư duy trừu tượng, trên cơ sở khái quát hóa nó mới để lại ấn tượng, sự quan tâm trong ý thức học sinh. Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học trực quan * Ưu điểm: Các phương pháp để thực hiện dạy học trực quan nếu được sử dụng đúng, hợp lí sẽ làm cho các phương tiện trực quan, phương tiện dạy học giúp hình thành kiến thức.
Vì vậy, dạy học trực quan góp phần quan trọng trong việc phát huy tính tích cực của nhận thức. Học sinh sẽ được huy động sử dụng nhiều giác quan cùng với lời nói để quá trình dạy học trực quan tạo điều kiện cho người học dễ học, dễ hiểu, dễ nhớ, phát huy được năng lực chú ý, năng lực quan sát, khám phá khoa học của họ. * Nhược điểm: Phương tiện trực quan chỉ được coi là phương tiện nhận thức, nếu lạm dụng chúng hoặc sử dụng không đúng lúc, đúng chỗ thì dễ làm cho học sinh phân tán chú ý, không tập trung vào bản chất của vấn đề, của kiến thức cần truyền đạt, thậm chí sự phát triển năng lực tư duy trừu tượng của học sinh còn bị hạn chế. Những yêu cầu đối với phương tiện trực quan và với việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn Toán * Đối với phương tiện trực quan: - Phương tiện trực quan được sử dụng trong dạy học phải phù hợp với mục tiêu và nội dung bài giảng nhằm phát huy khả năng tiếp thu của học sinh.
- Phương tiện trực quan phải phản ánh được bản chất của đối tượng đồng thời đảm bảo tính khoa học. - Việc tạo ra các phương tiện trực quan trong dạy học phải đúng quy định, đúng kỹ thuật, đảm bảo tính thẩm mỹ. - Việc sử dụng phương tiện trực quan nên đơn giản, dễ sử dụng, tránh lạm dụng mất nhiều thời gian trong giờ dạy. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tạo không gian để tất cả học sinh có thể quan sát sự vật, hiện tượng rõ ràng, đầy đủ.
Lựa chọn các đồ dùng trực quan có kích thước phù hợp, bố trí thiết bị ở nơi cao, đảm bảo đủ ánh sáng. * Yêu cầu về việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn Toán - Khi sử dụng các phương tiện trong dạy học phải đúng lúc, đúng chỗ, tránh phân tán, xao nhãng sự chú ý của học sinh. - Kết hợp nhiều loại phương tiện trong giờ dạy học để huy động được tối đa giác quan của học sinh. - Sử dụng kiến thức chính xác và tiến trình bài dạy; giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát và trả lời các câu hỏi gợi mở để học sinh suy nghĩ tìm ra được quy luật, bản chất của đối tượng toán học cần truyền thụ.
- Lựa chọn đúng các phương tiện, đồ dùng dạy học phù hợp với mục đích, yêu cầu của từng tiết học. - Không thực hiện trình bày quá nhiều phương tiện trong một tiết dạy để mất thời gian, làm ảnh hưởng đến hiệu quả của tiết dạy. - Cần hướng dẫn học sinh xác định đúng mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ, hướng dẫn quan sát, ghi chép những điều quan sát được. Từ đó giúp học sinh rút ra những kết luận đúng, có tính khái quát và biết thể hiện các kết luận đó một cách rõ ràng.
Cơ sở lí luận của dạy học theo hƣớng phát triển năng lực 1. Khái niệm về năng lực Năng lực là một phạm trù từng được đề cập đến trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Theo từ điển tiếng Việt, “ Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó.