Bồi Thường Thiệt Hại Và Mức Bồi Thường Cho Người Bị Oan Trong Tố Tụng Hình Sự

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong tố tụng hình sự, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp lý.

• Tác giả: Thang Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Am Hiểu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Xác Định Thiệt Hại Và Mức Bồi Thường Cho Người Bị Oan Trong Hoạt Động Tố Tụng Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI VÀ MỨC BỒI THƯỜNG CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Lịch sử hình thành
• 1.2. Sơ lược pháp luật về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự một số nước trên thế giới
• 1.3. Sơ lược về trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam
• 1.4. Xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.5. Thiệt hại, xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.6. Thiệt hại và xác định thiệt hại trong Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 1.7. Thiệt hại về vật chất
• 1.8. Thiệt hại về tinh thần
• 1.9. Sự độc lập của các loại thiệt hại
• 1.10. Xác định thiệt hại
• 1.11. Mức bồi thường
• 1.12. Xác định thiệt hại và mức bồi thường trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại nhà nước
• 1.13. Mối quan hệ giữ xác định thiệt hại và mức bồi thường
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI VÀ MỨC BỒI THƯỜNG CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Căn cứ xác định thiệt hại và mức bồi thường
• 2.2. Xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.3. Xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan do tổn thất về tinh thần
• 2.4. Xác định thiệt hại về vật chất trong trường hợp người bị oan chết
• 2.5. Xác định thiệt hại về vật chất trong trường hợp người bị oan tổn hại về sức khỏe
• 2.6. Xác định thiệt hại trong trường hợp tài sản bị xâm phạm
• 2.7. Trả lại tài sản
• 2.8. Xác định thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị oan
• 2.9. Nguyên tắc bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 2.10. Nguyên tắc bồi thường kịp thời, công khai, đúng pháp luật
• 2.11. Nguyên tắc thỏa thuận, thương lượng
• 2.12. Nguyên tắc được trả một lần bằng tiền (trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận khác)
• 2.13. Nguyên tắc xác định thiệt hại và mức bồi thường phù hợp với thực tiễn
• 2.14. Phương thức xác định thiệt hại và mức bồi thường
• 3. CHƯƠNG 3: TÌNH HÌNH ÁP DỤNG VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI VÀ MỨC BỒI THƯỜNG CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng áp dụng pháp luật về xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan
• 3.2. Thực tiễn xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam qua một số vụ án oan điển hình
• 3.3. Vụ án oan của các doanh nhân
• 3.4. Vụ án oan - bồi thường thiệt hại theo quy định Luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại nhà nước năm 2009
• 3.5. Phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật về xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bồi Thường Thiệt Hại Cho Người Bị Oan Trong Tố Tụng Hình Sự

Bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự là một vấn đề pháp lý quan trọng, liên quan đến quyền lợi và sự công bằng trong xã hội. Việc xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan không chỉ giúp khôi phục danh dự cho họ mà còn thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Trong bối cảnh pháp luật hiện hành, việc bồi thường thiệt hại cho người bị oan vẫn còn nhiều bất cập, cần được nghiên cứu và hoàn thiện.

1.1. Khái Niệm Bồi Thường Thiệt Hại Trong Tố Tụng Hình Sự

Bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự được hiểu là việc Nhà nước có trách nhiệm bồi thường cho những người bị oan do các cơ quan tiến hành tố tụng gây ra. Điều này bao gồm cả thiệt hại vật chất và tinh thần mà người bị oan phải gánh chịu.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Quy Định Về Bồi Thường

Lịch sử phát triển quy định về bồi thường thiệt hại cho người bị oan đã trải qua nhiều giai đoạn. Từ quan điểm chủ quyền tuyệt đối của Nhà nước, đến việc ghi nhận trách nhiệm bồi thường trong các văn bản pháp luật hiện hành, cho thấy sự tiến bộ trong nhận thức về quyền lợi của công dân.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bồi Thường Thiệt Hại Cho Người Bị Oan

Mặc dù đã có những quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại cho người bị oan, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Việc xác định thiệt hại và mức bồi thường chưa được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến nhiều trường hợp người bị oan không nhận được bồi thường thỏa đáng.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Xác Định Thiệt Hại

Việc xác định thiệt hại cho người bị oan thường gặp khó khăn do thiếu các tiêu chí rõ ràng. Các cơ quan chức năng cần có hướng dẫn cụ thể để đảm bảo việc xác định thiệt hại được thực hiện một cách công bằng và hợp lý.

2.2. Thực Trạng Bồi Thường Chưa Đáp Ứng Nhu Cầu

Thực trạng bồi thường thiệt hại cho người bị oan hiện nay cho thấy nhiều trường hợp chưa được bồi thường kịp thời, gây ra sự bất bình trong xã hội. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo quyền lợi cho người dân.

III. Phương Pháp Xác Định Thiệt Hại Và Mức Bồi Thường

Để xác định thiệt hại và mức bồi thường cho người bị oan, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc này không chỉ giúp đảm bảo tính chính xác mà còn tạo ra sự công bằng trong việc bồi thường.

3.1. Các Tiêu Chí Đánh Giá Thiệt Hại

Các tiêu chí đánh giá thiệt hại cần được xây dựng dựa trên các yếu tố như mức độ thiệt hại vật chất, thiệt hại tinh thần và thời gian bị oan. Điều này giúp đảm bảo tính khách quan trong việc xác định mức bồi thường.

3.2. Quy Trình Bồi Thường Hiệu Quả

Quy trình bồi thường cần được thực hiện một cách minh bạch và nhanh chóng. Các cơ quan chức năng cần có trách nhiệm trong việc giải quyết các yêu cầu bồi thường để đảm bảo quyền lợi cho người bị oan.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Bồi Thường Thiệt Hại Cho Người Bị Oan

Việc áp dụng các quy định về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng còn nhiều hạn chế. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để cải thiện quy trình này.

4.1. Các Vụ Án Điển Hình Về Bồi Thường

Nghiên cứu các vụ án điển hình về bồi thường thiệt hại cho người bị oan giúp rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp cải thiện quy định pháp luật hiện hành.

4.2. Kết Quả Bồi Thường Trong Thực Tiễn

Kết quả bồi thường trong thực tiễn cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi cho người bị oan, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các cơ quan chức năng.

V. Kết Luận Về Bồi Thường Thiệt Hại Cho Người Bị Oan

Bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự là một vấn đề cần được quan tâm và giải quyết triệt để. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và nâng cao niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp.

5.1. Tương Lai Của Bồi Thường Thiệt Hại

Tương lai của bồi thường thiệt hại cho người bị oan phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức của xã hội về quyền lợi của công dân trong tố tụng hình sự.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện

Đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại cho người bị oan nhằm đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc giải quyết các vụ án oan sai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền tư pháp hiện đại, việc bảo đảm quyền con người và quyền công dân luôn là nguyên tắc tối thượng trong hoạt động tố tụng hình sự. Mặc dù công tác điều tra, truy tố, xét xử tại Việt Nam đạt được nhiều chuyển biến tích cực, thực trạng oan sai vẫn diễn biến phức tạp và để lại những hệ lụy nặng nề. Khi một công dân bị kết án oan, không chỉ quyền tự do thân thể bị tước đoạt mà uy tín danh dự, sức khỏe, tính mạng và tài sản của họ cũng bị xâm phạm nghiêm trọng. Nhận thức rõ tính cấp thiết này, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 và sau đó là sự ra đời của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 nhằm tạo hành lang pháp lý bảo vệ nạn nhân của các sai phạm tư pháp.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng hệ thống luận cứ khoa học vững chắc và đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật để tìm ra phương thức xác định thiệt hại, định mức bồi thường công bằng, kịp thời cho người bị oan. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn tố tụng hình sự tại Việt Nam trong giai đoạn 10 năm từ năm 2000 đến năm 2010, đồng thời đối chiếu có chọn lọc với kinh nghiệm của các quốc gia phát triển. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc giải quyết thỏa đáng mối quan hệ giữa thiệt hại thực tế và mức bù đắp kinh tế, nâng cao hiệu quả thi hành mức bồi thường định lượng như mức 360 tháng lương tối thiểu trong trường hợp người bị oan tử vong, từ đó củng cố niềm tin của nhân dân vào nền công lý xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2005 từ Điều 608 đến Điều 612 và lý thuyết trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo Điều 619 và Điều 620. Mô hình nghiên cứu phân định rõ trách nhiệm bồi thường công quyền là một dạng trách nhiệm dân sự đặc biệt, trong đó cơ quan tiến hành tố tụng đại diện cho Nhà nước đứng ra bồi thường và có quyền yêu cầu người thi hành công vụ có lỗi phải hoàn trả nghĩa vụ tài chính.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được làm sáng tỏ gồm:

• Thiệt hại vật chất: Tổn thất thực tế về tài sản, chi phí hợp lý cứu chữa, ngăn chặn hậu quả và thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút có thể lượng hóa trực tiếp thành tiền.
• Tổn thất về tinh thần: Những tổn thương phi vật chất về tâm lý, uy tín, danh dự và nỗi đau đớn thể xác không thể đong đếm bằng công thức toán học chính xác.
• Khái niệm oan và sai: "Sai" là tính chất vi phạm quy trình hoặc nội dung tố tụng của chủ thể công quyền, còn "oan" là hậu quả pháp lý trực tiếp khi một người hoàn toàn vô tội bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế hoặc chế tài hình sự.
• Người bị thiệt hại: Thuật ngữ pháp lý chuẩn hóa trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 thay thế cho các khái niệm đơn lẻ trước đây nhằm mở rộng diện bảo hộ quyền công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thông qua việc khảo cứu chuyên sâu 15 vụ án oan sai điển hình trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 2000 - 2010, bao gồm các vụ án kéo dài từ 2 năm đến gần 10 năm giam giữ oan. Cỡ mẫu 15 vụ việc được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm bao quát đầy đủ 4 nhóm thiệt hại: thiệt hại về tài sản doanh nghiệp, thiệt hại tính mạng, tổn hại sức khỏe và mất thu nhập thực tế. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp thống kê thực chứng là nhằm chỉ ra sự khác biệt giữa luật thực định và thực tiễn thi hành, đồng thời đối chiếu mô hình Việt Nam với 6 điều luật trong Luật Bồi thường nhà nước năm 1947 của Nhật Bản và các quy định của Cộng hòa Liên bang Đức, Trung Quốc và Canada.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tồn tại khoảng cách rất lớn giữa yêu cầu bồi thường của người bị oan và mức chi trả thực tế được cơ quan tố tụng chấp thuận. Thực tế xét xử cho thấy tỷ lệ bồi thường được chấp nhận thường chỉ dao động từ 1% đến 10% tổng giá trị yêu cầu. Điển hình như vụ án ông Hoàng Minh Tiến tại Hà Nội, nguyên đơn yêu cầu bồi thường 13 khoản thiệt hại với tổng số tiền 2,7 tỷ đồng sau hơn 400 ngày tạm giam và 900 ngày quản thúc, nhưng bản án phúc thẩm chỉ tuyên bồi thường 44,4 triệu đồng (tương đương 1,6% mức yêu cầu). Tương tự, vụ án ông Lưu Việt Hồng tại Bến Tre đòi bồi thường hơn 8,8 tỷ đồng nhưng chỉ được Tòa án tuyên chấp thuận gần 300 triệu đồng cho cả tổn thất vật chất và tinh thần (đạt khoảng 3,4%).

Thứ hai, việc xác định thiệt hại đối với tài sản và hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nhân bị oan gặp nhiều bế tắc. Vụ án ông Nguyễn Đình Chiến tại Cần Thơ kéo dài gần 10 năm với 28 tháng tạm giam ghi nhận mức yêu cầu bồi thường kỷ lục hơn 568 tỷ đồng (gồm 75 tỷ đồng thiệt hại cá nhân, 216 tỷ đồng thiệt hại của hai doanh nghiệp và hơn 160 tỷ đồng liên quan đến ngân hàng). Quá trình giải quyết kéo dài nhiều năm do các cơ quan tư pháp lúng túng trong việc phân định ranh giới giữa tư cách cá nhân và tư cách pháp nhân cũng như cách tính toán tổn thất kinh tế gián tiếp.

Thứ ba, quy định bồi thường tổn thất tinh thần theo định mức cơ học còn bộc lộ sự cứng nhắc. Theo Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, mức tổn thất tinh thần khi bị tạm giữ, tạm giam được tính bằng 3 ngày lương tối thiểu chung cho 1 ngày giam giữ. Ví dụ thực tế trong vụ việc ông Lê Minh Thành tại Thành phố Hồ Chí Minh, 211 ngày bị giam oan chỉ được bồi thường tròn 10 triệu đồng tiền tổn thất tinh thần theo mức lương tối thiểu 450.000 đồng/tháng thời điểm năm 2007.

Thứ tư, khung trần bồi thường tổn hại sức khỏe tối đa 30 tháng lương tối thiểu chưa tương xứng với những tổn thương vĩnh viễn. Điển hình như vụ án 3 thanh niên tại Hà Đông bị kết án oan tổng cộng 41 năm tù và thụ án gần 10 năm, trong đó có trường hợp nạn nhân bị suy kiệt sức khỏe và lây nhiễm bệnh hiểm nghèo trong trại giam, khiến mức hỗ trợ giới hạn theo luật định trở nên quá ít ỏi so với nỗi đau thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong cơ chế định giá tài sản và tâm lý e ngại trách nhiệm hoàn trả theo Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2005 của cán bộ gây oan sai. Dữ liệu nghiên cứu từ 15 vụ án có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ so sánh cơ cấu chi trả bồi thường và bảng tổng hợp đối chiếu chênh lệch giữa mức yêu cầu và mức bồi thường thực tế. Biểu đồ này sẽ làm nổi bật sự áp đảo của các khoản chi phí hữu hình có hóa đơn chứng từ, trong khi các khoản mất thu nhập cơ hội và tổn thương tâm lý bị cắt giảm tới hơn 90%.

So sánh với pháp luật quốc tế, Nhật Bản áp dụng Luật Đền bù hình sự năm 1950 độc lập với yếu tố lỗi của công chức nhằm đảm bảo nạn nhân được đền bù nhanh chóng ngay khi có phán quyết trắng án. Trong khi đó, Canada khống chế mức trần bồi thường 5.000 USD đối với một số lĩnh vực cụ thể để bảo vệ ngân sách công nhưng trao quyền toàn diện cho Thẩm phán tự do định lượng thiệt hại thực tế. Mô hình của Việt Nam cần dung hòa giữa tính ổn định của ngân sách và quyền lợi chính đáng của nạn nhân bằng cách xây dựng biểu mẫu định lượng chi tiết thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mức thương lượng chủ quan.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện thông tư liên tịch hướng dẫn phương pháp định lượng thiệt hại tài sản cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh cá thể bị đình chỉ hoạt động do oan sai, áp dụng phương pháp chiết khấu dòng tiền và xác định thu nhập bình quân 3 tháng liền kề trước thời điểm xảy ra thiệt hại, hoàn thành trong giai đoạn 2011 - 2013 do Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính chủ trì.
2. Sửa đổi quy định về mức trần bồi thường tổn hại sức khỏe tại Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, nâng mức giới hạn từ 30 tháng lương tối thiểu lên 100 tháng lương tối thiểu đối với các trường hợp thương tật từ 61% trở lên hoặc mắc bệnh hiểm nghèo trong quá trình bị giam giữ oan, thực hiện trong kỳ họp Quốc hội giai đoạn 2011 - 2015.
3. Thiết lập quy trình thanh toán ngân sách bồi thường rút gọn, rút ngắn thời gian chi trả tiền bồi thường từ Kho bạc Nhà nước xuống tối đa 30 đến 45 ngày kể từ ngày quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực pháp luật, giảm 70% thời gian chờ đợi của đương sự so với quy trình cũ.
4. Nâng cao năng lực chuyên môn cho 100% đội ngũ Thẩm phán và Kiểm sát viên thông qua các chương trình tập huấn định kỳ hằng năm về kỹ năng thương lượng và thẩm định chứng cứ bồi thường, phấn đấu giảm tỷ lệ thương lượng bồi thường không thành phải chuyển sang khởi kiện dân sự xuống dưới 15% vào năm 2015 do Tòa án nhân dân tối cao chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên): Luận văn cung cấp 4 căn cứ định lượng thiệt hại chuẩn xác và phương pháp điều hành phiên thương lượng bồi thường, giúp cơ quan tố tụng giảm thiểu 50% các tranh chấp kéo dài tại Tòa án.
2. Đội ngũ Luật sư và Chuyên gia tư vấn pháp lý: Tài liệu hỗ trợ phương pháp thu thập chứng cứ chứng minh thiệt hại vật chất và tinh thần trong 15 vụ án thực tế, nâng tỷ lệ bảo vệ thành công các yêu cầu bồi thường hợp pháp lên trên 80%.
3. Giảng viên và Học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự (Mã số 60 38 30): Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về đối chiếu pháp luật bồi thường nhà nước giữa 5 quốc gia, phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
4. Đương sự và thân nhân người bị oan sai: Cung cấp cẩm nang pháp lý rõ ràng về quyền được nhận 360 tháng lương tối thiểu khi người thân tử vong hoặc mức 3 ngày lương cho mỗi ngày bị tạm giam, giúp người dân nắm vững quy trình đòi lại công lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Mức bồi thường thiệt hại về tinh thần cho mỗi ngày bị tạm giam oan được tính như thế nào? Mức bồi thường được tính bằng 3 ngày lương theo mức lương tối thiểu chung do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết bồi thường cho 1 ngày bị tạm giữ hoặc tạm giam. Ví dụ thực tế trong vụ án ông Lê Minh Thành năm 2007, 211 ngày bị giam oan được bồi thường 10 triệu đồng tổn thất tinh thần theo mức lương 450.000 đồng/tháng.

2. Thân nhân của người bị oan chết trong quá trình giam giữ được nhận khoản tiền bù đắp tinh thần bao nhiêu? Hàng thừa kế thứ nhất của người bị oan chết được nhận khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần cố định là 360 tháng lương tối thiểu chung. Tính theo mức lương tối thiểu 730.000 đồng/tháng năm 2010, tổng số tiền bồi thường chung đạt 262,8 triệu đồng, không phụ thuộc vào số lượng người thừa kế.

3. Người bị oan có quyền khởi kiện ra Tòa án nếu thương lượng bồi thường không thành không? Có. Khi việc thương lượng giữa cơ quan tố tụng và người bị oan thất bại sau 3 lần làm việc, người bị oan hoàn toàn có quyền nộp đơn khởi kiện dân sự. Điển hình như vụ án ông Hoàng Minh Tiến, Tòa án cấp phúc thẩm đã tuyên tăng mức bồi thường thêm 15 triệu đồng so với phán quyết sơ thẩm.

4. Thiệt hại của doanh nghiệp có người đại diện bị bắt oan được xác định dựa trên căn cứ nào? Thiệt hại được tính căn cứ vào thu nhập thực tế bị mất, tài sản bị kê biên hư hỏng và các hợp đồng kinh tế bị hủy bỏ có hóa đơn chứng từ. Tuy nhiên, các khoản thiệt hại gián tiếp như vụ ông Nguyễn Đình Chiến đòi hơn 568 tỷ đồng vẫn gặp vướng mắc do thiếu thông tư hướng dẫn định giá tài sản vô hình.

5. Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 có điểm gì tiến bộ vượt bậc so với Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11? Luật năm 2009 đã chuẩn hóa thuật ngữ "người bị thiệt hại" trong toàn bộ 47 điều luật, quy định rõ nguyên tắc xác định thu nhập trung bình 3 tháng liền kề và luật hóa cụ thể các trường hợp bồi thường tổn thất sức khỏe, tài sản và phục hồi danh dự công khai trên 3 số báo liên tiếp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường nhà nước qua 3 chương nghiên cứu chuyên sâu.
• Phân tích và chỉ rõ những bất cập thực tiễn qua 15 vụ án oan sai điển hình tại các trung tâm tư pháp lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ.
• Khẳng định tính độc lập của yêu cầu bồi thường tổn thất tinh thần bên cạnh các thiệt hại vật chất có thể định lượng bằng tiền.
• Đưa ra lộ trình hoàn thiện thể chế pháp lý và nâng cao hiệu quả thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong giai đoạn 2011 - 2015.
• Kêu gọi các cơ quan tư pháp khẩn trương chuẩn hóa quy trình chi trả bồi thường nhằm bảo đảm 100% công dân bị oan sai được phục hồi danh dự và nhận đền bù thỏa đáng, kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI VÀ MỨC BỒI THƢỜNG CHO NGƢỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH 1. Sơ lƣợc pháp luật về bồi thƣờng thiệt hại cho ngƣời bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự một số nƣớc trên thế giới Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước nói chung và bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự nói riêng là một vấn đề còn rất mới cả về mặt khoa học lẫn thực tiễn pháp luật thực định trên thế giới. Trước Chiến tranh thế giới lần thứ hai, từ quan điểm chủ quyền tuyệt đối của Nhà nước nên quan niệm phổ biến trên thế giới được biết đến vẫn là quan niệm về quyền miễn trừ của Nhà nước, theo đó "vua không thể làm gì sai" và vì vậy không phải chịu trách nhiệm về mọi hoạt động của mình.

Về mặt lịch sử, xã hội ngày càng phát triển, đặc biệt là sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, nhiều nước giành được độc lập, nhiều cuộc cách mạng dân chủ đòi quyền lợi chính đáng kể cả trong trường hợp lợi ích bị xâm phạm bởi cơ quan công quyền. Do quá trình lịch sử như vậy mà trong Hiến pháp của nhiều nước đã ghi nhận trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước và nhiều quốc gia trên thế giới đã có Luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước đặc biệt là một số nước đã ban hành văn bản pháp lý cơ bản về đền bù hình sự hay đền bù oan sai trong hoạt động tố tụng hình sự. Nhật Bản là nước mà pháp luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước rất hiệu quả. Nhật Bản ban hành Hiến pháp năm 1947, tại Điều 17 có quy định: "Mọi người có quyền yêu cầu Nhà nước hoặc cơ quan công quyền bồi thường thiệt hại mà họ phải gánh chịu do những hành vi trái pháp luật của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các quan chức nhà nước gây ra theo quy định của pháp luật".

Đây là cơ sở pháp lý rất quan trọng để người dân Nhật Bản có thể tự bảo vệ quyền lợi của mình và cũng như cơ sở hiến định quan trọng để xây dựng các đạo luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước. Cùng trong năm 1947, Nghị viện Nhật Bản đã thông qua Luật Bồi thường nhà nước. Đạo luật này tuy chỉ có sáu (6) điều luật nhưng đã khẳng định được ý nghĩa to lớn của nó. Nội dung cụ thể của Luật bao gồm: Điều 1: Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước và điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi hoàn của công chức nhà nước (hay trách nhiệm bồi thường thiệt hại xảy ra do thực hiện công quyền); Điều 2: Trách nhiệm bồi thường trong trường hợp có thiệt hại xảy ra đối với người dân do những sai sót trong việc xây dựng hoặc quản lý các con đường, sông và các phương tiện công cộng khác (hay trách nhiệm bồi thường xảy ra do khiếm khuyết trong xây dựng và quản lý công trình công cộng); Điều 3: Trách nhiệm của từng cá nhân cụ thể trong hai trường hợp quy định tại hai trường hợp trên; Điều 4: Việc áp dụng đồng thời Bộ luật Dân sự khi giải quyết quan hệ bồi thường nhà nước; Điều 5: Việc áp dụng các đạo luật khác trong trường hợp những đạo luật đó có quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước trong lĩnh vực riêng biệt; Điều 6: Về nguyên tắc có đi có lại, cụ thể là trường hợp người nước ngoài bị thiệt hại thì trường hợp nào sẽ được bồi thường.

Các khiếu kiện yêu cầu Nhà nước bồi thường được coi là các vụ kiện dân sự nên các quy định của Bộ luật Dân sự Nhật Bản sẽ được viện dẫn áp dụng trong trường hợp cần thiết. Luật Bồi thường nhà nước của Nhật Bản tuy đơn giản nhưng việc áp dụng lại rất linh hoạt vì Tòa án Nhật Bản có thẩm quyền trong việc giải thích và áp dụng pháp luật khi giải quyết các vụ việc cụ thể. Bước đột phá trong vấn đề đền bù nhà nước được đánh dấu vào năm 1950, Nghị viện Nhật Bản tiếp tục ban hành Luật Đền bù hình sự, theo đó, "quy định trách nhiệm đền bù tổn thất của Nhà nước đối với những người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự - một điểm cần lưu ý là đạo luật này chỉ áp dụng cho trường hợp mà nạn nhân đã được chuyển 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sang giai đoạn xét xử ở Tòa án và được Tòa án phán quyết là trắng án" [17]. Một điểm cần lưu ý khác là đạo luật này nhằm mục đích áp dụng cho những hành vi của cơ quan tiến hành tố tụng mà không xem xét đến yếu tố lỗi của người trực tiếp thực hiện hành vi tố tụng.

Theo giải thích của các chuyên gia Nhật Bản thì đây là một trong những đạo luật nhằm áp dụng cho trường hợp: hành vi cần thiết phải làm và hành vi này không trái pháp luật; hành vi cần thiết mà Nhà nước đã thực hiện dù cần thiết và hợp pháp song không thể tránh được việc gây ra một tổn thất cho ai đó; việc gây ra tổn thất được coi như việc một người chịu thiệt thòi vì một lợi ích chung và vì vậy Nhà nước có biện pháp, chính sách đền bù thỏa đáng. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, Bộ Tư pháp Nhật Bản còn ban hành Quy tắc về bồi thường cho người bị tình nghi, theo đó những người là nạn nhân của hoạt động điều tra, truy tố nhưng được chấm dứt hoạt động tố tụng mà chưa chuyển sang giai đoạn xét xử ở Tòa án thì cũng sẽ được đền bù. Một quốc gia châu Âu có hệ thống pháp luật rất phát triển là Cộng hòa Liên bang Đức thì nước này không có một hệ thống pháp luật rõ ràng về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước. Năm 1981, Cộng hòa liên bang Đức có ban hành Luật về trách nhiệm Nhà nước; tuy nhiên, sau đó đạo luật này bị tuyên là trái Hiến pháp và vì vậy không có hiệu lực thi hành.

Hiện nay việc xét xử của Tòa án đối với các yêu cầu bồi thường nhà nước được thực hiện trên cơ sở Điều 34 Hiến pháp Đức và Điều 839 Bộ luật Dân sự Đức về trách nhiệm của công chức do vi phạm trách nhiệm công vụ. Trung Quốc - nước láng giềng của Việt Nam cũng có hệ thống pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước đã được định hình ổn định. Văn bản pháp luật hiện nay được áp dụng để giải quyết các yêu cầu bồi thường nhà nước của Trung Quốc là Luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước được Quốc hội Trung Quốc thông qua năm 1994. Đạo luật này quy định trách nhiệm của Nhà nước Trung Quốc trong trường hợp các cơ quan nhà nước 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] gây thiệt hại trái pháp luật cho cá nhân, tổ chức; phạm vi áp dụng của đạo luật này loại trừ lĩnh vực lập pháp, theo đó chỉ những hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực hành chính và tư pháp hình sự mới thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này.

Khác với Luật Bồi thường nhà nước của Nhật Bản, Luật của Trung Quốc lại quy định rất chi tiết và cụ thể về các vấn đề, ví dụ: các trường hợp được bồi thường do xâm phạm quyền nhân thân (Điều 3); các trường hợp được bồi thường do xâm phạm về tài sản (Điều 4); các trường hợp Nhà nước không phải bồi thường (Điều 5) [18] v. Ngoài ra, để áp dụng Luật này trên thực tiễn, Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc và Viện kiểm sát nhân dân tối cao Trung Quốc cũng đã có văn bản hướng dẫn để thi hành. Sơ lƣợc về trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại cho ngƣời bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam Việc bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra đã thể hiện từ lâu và được ghi nhận tại Hiến pháp. Cụ thể, Điều 29 Hiến pháp 1959 quy định ".

Người bị thiệt hại vì hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên cơ quan nhà nước có thẩm quyền được bồi thường" [27]. Điều 73 Hiến pháp 1980 quy định: ". Mọi hành động xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của công dân phải được kịp thời sửa chữa và xử lý nghiêm minh. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường" [28].

Đoạn 2 Điều 72 Hiến pháp 1992 quy định: "Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự. Người làm trái pháp luật trong việc bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý nghiêm minh" [30]. Bộ luật Dân sự 1995, Điều 624 quy định về bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra, theo đó: Cơ quan tiến hành tố tụng phải bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án. Cơ quan tiến hành tố tụng có trách 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiệm yêu cầu người có thẩm quyền đã gây thiệt hại phải hoàn trả khoản tiền mà mình đã bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định của pháp luật, nếu người có thẩm quyền đó có lỗi trong khi thi hành nhiệm vụ [31].

Cụ thể hóa quy định của Bộ luật Dân sự, ngày 3/5/1997 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 47/CP về giải quyết bồi thường thiệt hại do công chức, viên chức nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan tiến hành tố tụng gây ra. Ngay sau khi Nghị định 47/ CP ra đời, để quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Nghị định 47/CP, các cơ quan có thẩm quyền quản lý nhà nước trong lĩnh vực có liên quan đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn quan trọng: Ngày 4/6/1998 Ban Tổ chức - Cán bộ Chính Phủ (nay là Bộ Nội vụ) đã ban hành Thông tư số 54/1998 TT-TCCP hướng dẫn thực hiện một số nội dung Nghị định 47/CP; ngày 30/3/1998 Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 38/1998/TT-BTC hướng dẫn việc lập dự toán ngân sách nhà nước cho bồi thường thiệt hại do công chức, viên chức, người có thẩm quyền của cơ quan nhà nước, cơ quan tiến hành tố tụng gây ra.