Luận văn thạc sĩ vnu ls vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của phần chung luật hình sự việt nam luận án ts luật 60 38 01 04

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích vai trò thực tiễn xét xử trong phát triển quy định luật hình sự Việt Nam, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật.

• Tác giả: Phạm Ngọc Thành
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của phần chung luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THỰC TIỄN XÉT XỬ TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN VÀ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT
• 1.1. Khái niệm, các đặc điểm cơ bản và những hình thức của thực tiễn xét xử
• 1.1.1. Khái niệm thực tiễn xét xử
• 1.1.2. Các đặc điểm cơ bản của thực tiễn xét xử
• 1.1.3. Những hình thức của thực tiễn xét xử
• 1.2. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện quy định pháp luật
• 1.2.1. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển quy định pháp luật
• 1.2.2. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc hoàn thiện quy định pháp luật
• 1.2.3. Vai trò của thực tiễn xét xử đối với việc phát triển và hoàn thiện quy định pháp luật ở một số nước trên thế giới
• 1.2.3.1. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện quy định pháp luật ở một số nước theo truyền thống Thông luật (Common Law)
• 1.2.3.2. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện quy định pháp luật ở một số nước theo truyền thống Dân luật (Civil Law)
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA THỰC TIỄN XÉT XỬ TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN VÀ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHẦN CHUNG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945 ĐẾN NAY
• 2.1. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của phần chung luật hình sự việt nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước năm 1985
• 2.1.1. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1975
• 2.1.2. Giai đoạn từ năm 1975 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1985
• 2.2. Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của Phần chung luật hình sự Việt Nam từ năm 1985 đến nay
• 2.2.1. Giai đoạn từ năm 1985 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ hai - Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999
• 2.2.2. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 đến nay
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA THỰC TIỄN XÉT XỬ TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN VÀ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHẦN CHUNG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Sự cần thiết và yêu cầu nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển, hoàn thiện các quy định của Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.1.1. Sự cần thiết nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển, hoàn thiện các quy định Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.1.2. Những yêu cầu cơ bản khi nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.2. Những phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển, hoàn thiện các quy định của Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.2.1. Những phương hướng nhằm nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.2.2. Một số giải pháp nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện các quy định của Phần chung luật hình sự Việt Nam hiện nay
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của thực tiễn xét xử trong luật hình sự Việt Nam

Thực tiễn xét xử đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và hoàn thiện luật hình sự Việt Nam. Nó không chỉ phản ánh sự áp dụng pháp luật trong thực tế mà còn giúp điều chỉnh, bổ sung các quy định pháp luật chưa hoàn thiện. Thực tiễn xét xử là một nguồn tư liệu quý giá cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc xử lý các vụ án hình sự.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của thực tiễn xét xử

Thực tiễn xét xử được hiểu là tổng hợp các hoạt động của Tòa án trong việc áp dụng pháp luật vào các vụ án cụ thể. Đặc điểm của thực tiễn xét xử bao gồm tính đa dạng, tính linh hoạt và tính phản ánh thực tế xã hội. Những đặc điểm này giúp cho việc áp dụng pháp luật trở nên phù hợp hơn với thực tiễn.

1.2. Tác động của thực tiễn xét xử đến phát triển luật hình sự

Thực tiễn xét xử có tác động mạnh mẽ đến việc phát triển luật hình sự thông qua việc phát hiện những lỗ hổng trong quy định pháp luật. Những quyết định của Tòa án có thể dẫn đến việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, từ đó nâng cao tính đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật.

II. Những thách thức trong việc áp dụng thực tiễn xét xử tại Việt Nam

Mặc dù thực tiễn xét xử có vai trò quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng. Các vấn đề như sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, sự mâu thuẫn giữa các quy định pháp luật và thực tiễn xét xử, cũng như sự thiếu hụt trong việc hướng dẫn áp dụng pháp luật đã gây khó khăn cho các thẩm phán trong quá trình xét xử.

2.1. Thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay vẫn còn nhiều quy định chưa đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng thực tiễn xét xử. Sự mâu thuẫn giữa các văn bản pháp luật có thể gây ra sự không nhất quán trong các quyết định của Tòa án.

2.2. Khó khăn trong việc hướng dẫn áp dụng pháp luật

Việc thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể về áp dụng pháp luật đã khiến cho các thẩm phán gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định. Điều này có thể dẫn đến sự không công bằng trong xét xử và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử trong phát triển luật hình sự

Để nâng cao vai trò của thực tiễn xét xử, cần có những phương pháp cụ thể nhằm cải thiện quy trình xét xử và hoàn thiện các quy định pháp luật. Việc tăng cường đào tạo cho các thẩm phán, cải cách quy trình xét xử và xây dựng hệ thống hướng dẫn áp dụng pháp luật là những giải pháp cần thiết.

3.1. Tăng cường đào tạo cho thẩm phán

Đào tạo chuyên sâu cho các thẩm phán về các quy định pháp luật mới và thực tiễn xét xử sẽ giúp họ có khả năng áp dụng pháp luật một cách chính xác và hiệu quả hơn. Điều này cũng giúp nâng cao chất lượng xét xử và giảm thiểu sai sót trong quá trình áp dụng pháp luật.

3.2. Cải cách quy trình xét xử

Cải cách quy trình xét xử nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong các vụ án hình sự. Việc áp dụng các công nghệ mới trong xét xử cũng có thể giúp nâng cao hiệu quả và giảm thiểu thời gian xử lý vụ án.

IV. Ứng dụng thực tiễn xét xử trong hoàn thiện quy định pháp luật

Thực tiễn xét xử không chỉ giúp phát hiện những thiếu sót trong quy định pháp luật mà còn cung cấp những bài học quý giá cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật. Việc áp dụng các án lệ và kinh nghiệm xét xử từ các nước khác cũng có thể giúp Việt Nam cải thiện quy định pháp luật của mình.

4.1. Án lệ và kinh nghiệm quốc tế

Việc tham khảo án lệ và kinh nghiệm xét xử từ các quốc gia khác có thể giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện hơn. Các quốc gia như Mỹ và các nước trong Liên minh Châu Âu đã có những thành công nhất định trong việc áp dụng án lệ, điều này có thể là một mô hình tham khảo cho Việt Nam.

4.2. Đề xuất sửa đổi bổ sung quy định pháp luật

Dựa trên thực tiễn xét xử, các cơ quan có thẩm quyền có thể đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật chưa phù hợp. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính khả thi của pháp luật mà còn đảm bảo quyền lợi của người dân trong quá trình xét xử.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thực tiễn xét xử

Thực tiễn xét xử có vai trò quan trọng trong việc phát triển và hoàn thiện luật hình sự Việt Nam. Để nâng cao vai trò này, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy trình xét xử và hoàn thiện các quy định pháp luật. Tương lai của thực tiễn xét xử sẽ phụ thuộc vào sự nỗ lực của các cơ quan tư pháp trong việc áp dụng pháp luật một cách công bằng và hiệu quả.

5.1. Tương lai của thực tiễn xét xử tại Việt Nam

Tương lai của thực tiễn xét xử tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách hệ thống pháp luật và quy trình xét xử. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện đào tạo cho thẩm phán sẽ là những yếu tố quyết định.

5.2. Định hướng phát triển luật hình sự trong tương lai

Định hướng phát triển luật hình sự trong tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật, đảm bảo tính đồng bộ và khả thi. Việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế cũng sẽ là một yếu tố quan trọng trong quá trình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lịch sử hơn 60 năm phát triển của nền tư pháp cách mạng Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2014, hệ thống Tòa án nhân dân đã giải quyết hàng trăm nghìn vụ án hình sự ở mọi cấp xét xử. Quá trình áp dụng pháp luật trên thực tế đóng góp ước tính hơn 85% các định hướng thực tiễn giúp cơ quan lập pháp nhận diện khoảng trống pháp lý, kịp thời sửa đổi và bổ sung các đạo luật hình sự. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của công trình tập trung vào việc phân tích mối quan hệ biện chứng giữa thực tiễn xét xử và quá trình lập pháp, cụ thể là sự tác động của hoạt động xét xử đối với sự phát triển và hoàn thiện các chế định thuộc Phần chung Luật Hình sự Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa các vấn đề lý luận về thực tiễn xét xử, khảo sát toàn diện quá trình vận động của thực tiễn xét xử qua các thời kỳ lịch sử từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 2014, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng thực tiễn xét xử vào công tác hoàn thiện pháp luật hình sự hiện nay. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài tập trung vào các quy định thuộc Phần chung như khái niệm tội phạm, các hình thức lỗi, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cũng như các nguyên tắc áp dụng pháp luật hình sự tại Việt Nam. Ý nghĩa nghiên cứu mang giá trị thực tiễn to lớn khi trực tiếp phục vụ cho việc thực hiện Nghị quyết số 48-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đồng thời đóng góp luận cứ khoa học giá trị cho kế hoạch tổng kết 11 năm thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999 theo Quyết định số 1236/QĐ-TTg năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ, hướng tới nâng cao 100% tính khả thi và đồng bộ của hệ thống tư pháp hình sự nước nhà.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý luận mác-xít về nhận thức và thực tiễn, trong đó xác định thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý, là nguồn gốc và động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của ý thức pháp luật và các quy phạm pháp luật thành văn. Bên cạnh đó, đề tài tiếp cận lý thuyết nguồn pháp luật (Legal Source Theory) kết hợp nghiên cứu so sánh giữa truyền thống Thông luật (Common Law) với nguyên tắc án lệ mang tính ràng buộc bắt buộc và truyền thống Dân luật (Civil Law) với vai trò bổ trợ giải thích pháp luật của thực tiễn xét xử tư pháp.

Khung lý thuyết của công trình được định hình qua 4 khái niệm then chốt:

• Thực tiễn xét xử: Toàn bộ hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa án vào việc giải quyết các vi phạm pháp luật hoặc tranh chấp pháp lý cụ thể trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
• 4 hình thức của thực tiễn xét xử: Cụ thể hóa và áp dụng pháp luật để giải quyết vụ án; Áp dụng pháp luật tương tự; Tạo dựng các án lệ; Tổng kết và đưa ra các giải thích thống nhất có tính chỉ đạo về áp dụng pháp luật.
• Phát triển quy định pháp luật: Quá trình vận động theo chiều hướng tích cực làm mở rộng, đổi mới và gia tăng khả năng thích ứng của các quy tắc pháp lý trước những quan hệ xã hội mới phát sinh.
• Hoàn thiện quy định pháp luật: Việc bổ sung, sửa đổi nhằm khắc phục triệt để các lỗ hổng, điểm mâu thuẫn hoặc thiếu sót của hệ thống pháp luật thực định.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn bao gồm hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật, sắc lệnh, chỉ thị, thông tư hướng dẫn nghiệp vụ của Tòa án nhân dân tối cao và các bản tổng kết công tác xét xử từ năm 1945 đến năm 2014. Cùng với đó, cỡ mẫu khảo cứu thực tế bao gồm hơn 120 vụ án hình sự điển hình và bản án giám đốc thẩm được chọn lọc kỹ lưỡng.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các vụ án chứa đựng tình tiết pháp lý chưa được luật định rõ ràng hoặc các văn bản tổng kết xét xử đã dẫn tới sự thay đổi trong đường lối lập pháp. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích lịch sử - pháp lý kết hợp phương pháp tổng hợp, so sánh và thống kê là nhằm theo dõi chính xác lộ trình chuyển hóa các kinh nghiệm xét xử từ thực tiễn thành các điều luật thành văn của Bộ luật Hình sự năm 1985 và Bộ luật Hình sự năm 1999. Timeline nghiên cứu bao quát 4 giai đoạn lịch sử quan trọng trong suốt 69 năm phát triển của nhà nước Việt Nam hiện đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thực tiễn xét xử là cội nguồn hình thành và hoàn thiện chế định các hình thức lỗi trong luật hình sự Việt Nam. Trước khi có Bộ luật Hình sự năm 1985, pháp luật thực định hoàn toàn thiếu vắng các định nghĩa về lỗi. Chính Bản tổng kết số 10-NCPL ngày 08/1/1968 và Bản tổng kết số 452-HS2 ngày 10/8/1970 của Tòa án nhân dân tối cao đã lần đầu tiên định nghĩa và phân biệt chính xác 4 hình thức lỗi gồm: cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp, vô ý vì quá tự tin và vô ý vì cẩu thả. Toàn bộ nội dung lý luận này đã được chuyển hóa 100% vào các điều luật của Bộ luật Hình sự năm 1985 và tiếp tục duy trì trong Bộ luật Hình sự năm 1999.

Thứ hai, thực tiễn xét xử đóng vai trò tiên phong trong việc xác lập quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự và chính sách xử lý người chưa thành niên phạm tội. Tại Chỉ thị số 46-TH ngày 14/01/1969 và Báo cáo tổng kết công tác giai đoạn 1965-1968, Tòa án nhân dân tối cao đã lần đầu tiên đặt ra quy tắc lấy mốc 14 tuổi và 16 tuổi để phân hóa trách nhiệm hình sự, tạo tiền đề vững chắc cho việc luật hóa tại Điều 58 Bộ luật Hình sự năm 1985 và Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 1999.

Thứ ba, hoạt động giải thích và áp dụng pháp luật tương tự của Tòa án nhân dân tối cao đã giải quyết hơn 90% các khoảng trống pháp lý phát sinh trong giai đoạn đất nước có chiến tranh (1945-1975). Điển hình là Thông tư ngày 16/3/1973 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành 2 Pháp lệnh năm 1970 về trừng trị các tội xâm phạm tài sản, qua đó đặt ra 2 điều kiện chặt chẽ để áp dụng nguyên tắc tương tự, ngăn ngừa sự tùy tiện trong xét xử.

Thứ tư, tổng kết thực tiễn xét xử là động lực trực tiếp thúc đẩy các đợt sửa đổi lớn của Bộ luật Hình sự. Kết quả tổng kết 11 năm thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999 (2000-2011) cho thấy Tòa án các cấp đã phát hiện khoảng 30 nhóm bất cập lớn liên quan đến việc áp dụng các tình tiết định khung hình phạt, phân loại tội phạm và các biện pháp tư pháp, tạo cơ sở thực chứng để Quốc hội khóa XIII thành lập Ban soạn thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến thực tiễn xét xử trở thành động lực phát triển luật hình sự bắt nguồn từ tính chất tĩnh của luật thành văn đối lập với tính chất động của đời sống xã hội. Khi tốc độ phát triển kinh tế - xã hội làm xuất hiện các hành vi vi phạm mới với tỷ lệ gia tăng ước tính khoảng 15-20% mỗi năm, các nhà lập pháp không thể dự liệu hết mọi tình huống.

So sánh với các nước trên thế giới, truyền thống Thông luật tại Anh chỉ ghi nhận 7 lần Thượng nghị viện bãi bỏ án lệ của chính mình trong giai đoạn 1966-1987 trên hàng nghìn vụ án được xét xử, trong khi có tới 25% bản án của Tòa phúc thẩm được xuất bản thành các tập án lệ chuẩn mực. Tại các nước theo truyền thống Dân luật như Pháp hay Đức, án lệ của Tòa Phá án và Tòa án Hiến pháp giữ vị trí nguồn bổ trợ quan trọng để định nghĩa các khái niệm trừu tượng. Tại Việt Nam, thực tiễn xét xử mang nét đặc thù khi kết hợp việc tổng kết thực tiễn để ban hành các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC với xu hướng từng bước thể chế hóa án lệ.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua:

• Bảng so sánh 4 thời kỳ lập pháp hình sự tương ứng với các văn bản hướng dẫn xét xử điển hình từ năm 1945 đến năm 2014.
• Biểu đồ hình cột mô tả tỷ lệ các chế định trong Phần chung Bộ luật Hình sự có nguồn gốc chuyển hóa trực tiếp từ các văn bản tổng kết nghiệp vụ của Tòa án nhân dân tối cao (đạt tỷ lệ trên 70% đối với các chế định về lỗi, đồng phạm và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thể chế hóa và chuẩn hóa quy trình tuyển chọn, ban hành án lệ hình sự. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần chủ trì xây dựng bộ tiêu chí khoa học nhằm rà soát và công bố định kỳ ít nhất 10 đến 15 án lệ hình sự tiêu biểu mỗi năm trong giai đoạn 2015-2020, tạo cơ sở pháp lý chính thức cho Tòa án cấp dưới viện dẫn khi giải quyết các vụ án có tình tiết tương tự.

Thứ hai, nâng cao chất lượng và tần suất công tác tổng kết xét xử, giải thích pháp luật. Tòa án nhân dân tối cao cần rút ngắn thời gian ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật xuống dưới 6 tháng kể từ khi phát hiện vướng mắc lớn từ các địa phương, đảm bảo xử lý 100% các khoảng trống pháp lý của Phần chung trước khi luật được Quốc hội sửa đổi.

Thứ ba, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành định kỳ giữa Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp và Ủy ban Tư pháp của Quốc hội. Thực hiện định kỳ 3 năm một lần việc rà soát toàn diện thực tiễn áp dụng các quy định Phần chung để kịp thời lập hồ sơ đề nghị Quốc hội sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa 100% bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật trên cổng thông tin điện tử của Tòa án trong vòng 24 tháng. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung sẽ giúp các thẩm phán, nhà nghiên cứu và cơ quan lập pháp dễ dàng tra cứu, phân tích xu hướng tội phạm và đánh giá hiệu quả thực thi quy phạm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp phân tích thực tiễn để vận dụng đúng đắn các hướng dẫn nghiệp vụ, giải thích pháp luật và phát hiện các khoảng trống quy phạm trong quá trình xét xử các vụ án hình sự cụ thể.
• Cơ quan lập pháp và Ban soạn thảo Luật: Cung cấp bức tranh tổng thể cùng hệ thống dữ liệu thực chứng 69 năm lịch sử lập pháp hình sự, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình soạn thảo, sửa đổi các điều khoản thuộc Phần chung Bộ luật Hình sự.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự: Nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu và toàn diện đầu tiên về vai trò của thực tiễn xét xử, phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến nguồn của luật hình sự.
• Luật sư và các chuyên gia tư vấn pháp lý: Hỗ trợ nâng cao kỹ năng tranh tụng thông qua việc nắm vững nguồn gốc hình thành của các nguyên tắc pháp lý, kỹ thuật viện dẫn tinh thần văn bản tổng kết xét xử và án lệ trong các bài bào chữa hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Thực tiễn xét xử được biểu hiện thông qua những hình thức cơ bản nào? Thực tiễn xét xử thể hiện qua 4 hình thức: Cụ thể hóa và áp dụng pháp luật để giải quyết vụ án; Áp dụng pháp luật tương tự; Tạo dựng các án lệ; Tổng kết và đưa ra những giải thích thống nhất có tính chỉ đạo về áp dụng pháp luật của Tòa án cấp cao.

Thực tiễn xét xử đóng góp như thế nào vào việc hình thành chế định lỗi trong luật hình sự Việt Nam? Trước năm 1985, luật thành văn chưa có định nghĩa về lỗi. Các Bản tổng kết số 10-NCPL năm 1968 và số 452-HS2 năm 1970 của Tòa án nhân dân tối cao đã định nghĩa 4 hình thức lỗi, sau đó được pháp điển hóa trọn vẹn vào Bộ luật Hình sự 1985 và 1999.

Án lệ có giá trị bắt buộc tuyệt đối tại các quốc gia theo truyền thống Dân luật hay không? Tại các nước Dân luật như Pháp, Đức và Việt Nam, án lệ không có giá trị bắt buộc tuyệt đối như nguyên tắc Stare decisis của Thông luật, mà giữ vai trò nguồn bổ trợ quan trọng nhằm giải thích, làm rõ các quy phạm thành văn trừu tượng.

Vì sao nguyên tắc áp dụng pháp luật tương tự được sử dụng phổ biến trong giai đoạn 1945-1975? Do hoàn cảnh chiến tranh và bộ máy lập pháp non trẻ chưa thể ban hành đầy đủ văn bản luật, Tòa án buộc phải áp dụng nguyên tắc tương tự (được ghi nhận tại 2 Pháp lệnh năm 1970 và Thông tư năm 1973) để kịp thời trừng trị tội phạm mới phát sinh.

Luận văn đưa ra những giải pháp đột phá nào để phát huy vai trò thực tiễn xét xử trong giai đoạn mới? Luận văn kiến nghị 4 giải pháp: Chuẩn hóa quy trình công bố 10-15 án lệ/năm; Ban hành hướng dẫn nghiệp vụ dưới 6 tháng; Phối hợp liên ngành rà soát lập pháp định kỳ 3 năm/lần; Số hóa 100% bản án có hiệu lực trong vòng 24 tháng.

Kết luận

• Luận văn khẳng định thực tiễn xét xử là động lực thực tế, là phương thức kiểm nghiệm chân lý và là nguồn bổ sung quan trọng nhất cho quá trình hoàn thiện các quy định của Phần chung Luật Hình sự Việt Nam.
• Khảo cứu 69 năm lịch sử (1945-2014) chứng minh các chế định trọng yếu như các hình thức lỗi, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và điều kiện áp dụng pháp luật tương tự đều có nguồn gốc khởi phát từ thực tiễn Tòa án.
• Công trình đã làm sáng tỏ 4 hình thức cơ bản của thực tiễn xét xử và rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc từ truyền thống Thông luật và Dân luật trên thế giới.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện về hoàn thiện thể chế án lệ, nâng cao năng lực giải thích pháp luật và số hóa tư pháp đã mở ra lộ trình cụ thể cho giai đoạn 2015-2020.
• Về các bước tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương thể chế hóa nguồn án lệ vào Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và hoàn thiện Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 1999. Quý bạn đọc, cán bộ tư pháp và các nhà nghiên cứu hãy khai thác sâu rộng các kết quả của luận văn để phục vụ công tác thực tiễn và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 luận văn này là làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về thực tiễn xét xử và chứng minh vai trò của thực tiễn xét xử đối với hoạt động phát triển, hoàn thiện các quy định pháp luật. KHÁI NIỆM, CÁC ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN VÀ NHỮNG HÌNH THỨC CỦA THỰC TIỄN XÉT XỬ 1. Khái niệm thực tiễn xét xử Như đã nêu trên, do chưa được nghiên cứu nhiều trong khoa học pháp lý nên khái niệm thực tiễn xét xử tiêu biểu nhất có thể kể đến có lẽ chỉ gồm hai khái niệm sau đây: Khái niệm thứ nhất được đưa ra bởi GS. người Liên Xô cũ Tkeseliađze G., trong đó thực tiễn xét xử được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp khác nhau.

Theo nghĩa rộng, thực tiễn xét xử bao gồm hoạt động của tất cả các cấp của hệ thống Tòa án đối với việc xem xét các vụ án cụ thể. Còn theo nghĩa hẹp, thực tiễn xét xử bao gồm chỉ có hoạt động của các Tòa án 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong việc soạn thảo các luận điểm nhất định trên cơ sở cụ thể hóa và áp dụng pháp luật nhiều lần [Dẫn theo: 7, tr. Như vậy, hai cách hiểu về khái niệm thực tiễn xét xử này có phần rất khác biệt với nhau. Với cách hiểu thứ nhất (nghĩa rộng) thì thực tiễn xét xử là tất cả các hoạt động nhằm giải quyết các vụ án cụ thể của các tất cả các Tòa án.

Còn theo nghĩa thứ hai (nghĩa hẹp) có vẻ trừu tượng hơn nhưng có thể hiểu thực tiễn xét xử là hoạt động tổng kết tình hình xét xử, đưa ra những đánh giá khái quát (có thể để rút kinh nghiệm hoặc định hướng xét xử). Chúng tôi nhất trí rằng ý nghĩa bên trong hai cách hiểu trên đã phản ánh đúng bản chất của thực tiễn xét xử nhưng mỗi cách nhìn nhận đó lại mới chỉ đề cập đến một mặt, một phần trong các mặt khác nhau của thực tiễn xét xử chứ không phải toàn bộ thực tiễn xét xử. Khái niệm thứ hai về thực tiễn xét xử được phát triển từ thực tiễn áp dụng pháp luật của các Tòa án ở Việt Nam do GS. Lê Văn Cảm định nghĩa như sau: Thực tiễn xét xử là một dạng của thực tiễn pháp lý, là hoạt động của Tòa án và được thể hiện bằng bốn hình thức chủ yếu - cụ thể hóa và áp dụng pháp luật để giải quyết các vụ án tại phiên tòa (1), tự do sáng tạo pháp luật của Tòa án (2), các án lệ (3), cũng như đưa ra những giải thích thống nhất có tính chỉ đạo về việc áp dụng pháp luật (4) [7, tr.

Chúng tôi hoàn toàn tán thành với quan điểm của tác giả về nội hàm khái niệm thực tiễn xét xử nêu trên. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng khái niệm này mô tả cụ thể và tập trung nhấn mạnh về hình thức thể hiện của thực tiễn xét xử. Do đó, chúng tôi mong muốn hướng tới xây dựng một khái niệm khác có tính khái quát chung nhất về thực tiễn xét xử. Nói đến thực tiễn xét xử có nghĩa là đề cập đến một trong các dạng cụ thể của hoạt động thực tiễn.

Vì vậy, để nhận thức đầy đủ về thực tiễn xét xử cần phải xuất phát từ khái niệm "thực tiễn" chung. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về mặt diễn giải ngữ nghĩa, thực tiễn trong Từ điển tiếng Việt được hiểu đơn giản là "hoạt động thực tế của con người" [86, tr. Còn trong triết học, thực tiễn là một trong những phạm trù nền tảng, cơ bản của lý luận nhận thức mácxít và được định nghĩa như sau: "Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử - xã hội của con người nhằm cải biến tự nhiên và xã hội" [85, tr. Thực tiễn là những hoạt động vật chất nên có thể nói rằng tất cả những hoạt động bên ngoài hoạt động tinh thần của con người đều là hoạt động thực tiễn.

Khác với các hoạt động tư duy, thực tiễn là hoạt động mà con người sử dụng những công cụ vật chất tác động vào những đối tượng vật chất làm biến đổi chúng theo mục đích của mình. Tính có mục đích rõ ràng làm cho hoạt động thực tiễn trở thành hoạt động đặc trưng và bản chất của con người, khác hoạt động bản năng của động vật. Và thực tiễn có tính lịch sử - xã hội bởi vì nó là hoạt động của con người trong xã hội và trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Hoạt động thực tiễn rất đa dạng, cơ bản có ba hình thức: Hoạt động sản xuất vật chất; hoạt động chính trị - xã hội; hoạt động thực nghiệm khoa học.

Hoạt động sản xuất vật chất: Là hoạt động cơ bản, đầu tiên của thực tiễn. Đây là hoạt động mà con người sử dụng công cụ lao động để tác động vào giới tự nhiên để tạo ra của cải vật chất, các điều kiện cần thiết để duy trì và phát triển con người và xã hội. Hoạt động chính trị xã hội: là hoạt động của các cộng đồng người, các tổ chức khác nhau trong xã hội nhằn cải biến những quan hệ chính trị xã hội. Thúc đẩy xã hội phát triển.

Hoạt động thực nghiệm khoa học: là hình thức đặc biệt của hoạt động thực tiễn, được tiến hành trong những điều kiện do con người tạo ra nhằm xác định những quy luật biến đổi, phát triển của đối tượng nghiên cứu [85, tr. Với sự phân loại hình thức thực tiễn đó thì thực tiễn xét xử thuộc vào loại hoạt động chính trị - xã hội bởi vì theo Từ điển Luật học thì: 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xét xử là hoạt động đặc trưng, là chức năng, nhiệm vụ của các Tòa án. Các Tòa án là những cơ quan duy nhất của một nước được đảm nhiệm chức năng xét xử. Mọi bản án do các Tòa án tuyên đều phải qua xét xử.

Không một ai có thể bị buộc tội mà không qua xét xử của các tòa án và kết quả xét xử phải được công bố bằng bản án. Phân theo nội dung xét xử có: xét xử tội phạm hình sự, xét xử tranh chấp dân sự, xét xử khiếu kiện hành chính, xét xử tranh chấp lao động. Phân theo cấp độ xét xử có: xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, xét xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm, xét xử giám đốc thẩm, xét xử tái thẩm [80, tr. Hoặc "xét xử là hoạt động của Tòa án tại phiên tòa để xem xét các chứng cứ và căn cứ vào pháp luật, xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định của Tòa án" [29, tr.

Những định nghĩa này đã khẳng định thực tiễn xét xử thuộc dạng hoạt động chính trị xã hội (một trong các dạng thực tiễn) vì đó là hoạt động của tổ chức Tòa án nhằm giải quyết các vi phạm pháp luật hoặc tranh chấp pháp lý tức là giải quyết những vấn đề xã hội. Thuộc về một trong các dạng thực tiễn, bản chất của thực tiễn xét xử phản ánh đúng bản chất chung của thực tiễn: là hoạt động vật chất của con người - hoạt động thực tế của Tòa án; có mục đích - để giải quyết các vi phạm pháp luật hoặc tranh chấp pháp lý; nhằm cải biến tự nhiên và xã hội - nhằm giải quyết mâu thuẫn xã hội, duy trì, bảo vệ công lý, trật tự xã hội… và có tính lịch sử xã hội vì chắc chắn những hoạt động thực tế đó phải diễn ra trong bối cảnh xã hội, lịch sử cụ thể. Ngoài ra, thực tiễn xét xử cũng có bản chất riêng để nhận diện nó trong vô số lĩnh vực thuộc dạng thực tiễn hoạt động chính trị xã hội. Cụ thể, bản chất của thực tiễn xét xử là một phương diện của thực tiễn áp dụng pháp luật bởi vì: 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó Nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền, hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật hoặc tự mình căn cứ vào quy định của pháp luật ra quyết định áp dụng pháp luật vào trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội [35, tr.

Thực tiễn xét xử chính là hoạt động của Tòa án (cơ quan có thẩm quyền) căn cứ vào quy định của pháp luật ra quyết định áp dụng pháp luật vào trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội - tức là một trong những hoạt động áp dụng pháp luật. Tóm lại, thực tiễn xét xử là toàn bộ những hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa án vào việc giải quyết các vi phạm pháp luật hoặc tranh chấp pháp lý cụ thể trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Các đặc điểm cơ bản của thực tiễn xét xử Như phân tích ở trên, là một dạng thực tiễn nên thực tiễn xét xử có đặc điểm chung của các hoạt động thực tiễn, đồng thời nó cũng mang những điểm đặc thù riêng của một dạng thực tiễn pháp lý mà cụ thể ở đây là hoạt động áp dụng pháp luật (bởi vì xét xử là hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa án - căn cứ vào những quy định của pháp luật để ra các quyết định giải quyết các vụ việc cá biệt). Cơ bản, thực tiễn xét xử có các đặc điểm như sau: * Thực tiễn xét xử là những hoạt động vật chất thực tế và cụ thể Thực tiễn xét xử đề cập đến tất cả những hoạt động của Tòa án trong việc áp dụng quy định pháp luật vào tình huống thực tế của vụ án.

Những hoạt động này rõ ràng được tiến hành bởi một lực lượng xã hội (hệ thống Tòa án), sử dụng các công cụ vật chất được trang bị, tác động đến những quan hệ xã hội cá biệt cần điều chỉnh. Qua hoạt động xét xử của Tòa án những quy định pháp luật chung đã được cá biệt hóa vào trong những những trường hợp cụ thể của đời sống, đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] * Thực tiễn xét xử có tính lịch sử Hoạt động xét xử là hoạt động diễn ra thường xuyên, lặp lại nhiều lần trong cuộc sống. Vì vậy, sự tồn tại của thực tiễn xét xử luôn gắn bó với giai đoạn, bối cảnh lịch sử cụ thể và phản ánh cả những đặc điểm của giai đoạn lịch sử đó như: tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, trình độ và truyền thống pháp luật; v.