Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls cơ chế bảo vệ hiến pháp ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Bùi Thành Cương
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO VỆ HIẾN PHÁP
• 1.1. Vị trí, vai trò của Hiến pháp
• 1.2. Vi phạm Hiến pháp và các loại hình vi phạm Hiến pháp
• 1.3. Bảo vệ Hiến pháp và cơ chế bảo hiến
• 1.4. Khái niệm bảo hiến
• 1.5. Mô hình cơ quan bảo hiến
• 1.6. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Chủ thể vi phạm Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.2. Cơ chế ngăn ngừa, xử lý hành vi vi phạm Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Sự cần thiết hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Xuất phát từ định hướng chỉ đạo của Đảng và nhà nước
• 3.3. Xuất phát từ nhu cầu khắc phục những hạn chế trong hoạt động bảo hiến hiện nay
• 3.4. Lý do của việc Quốc hội không thông qua được một thiết chế bảo hiến riêng
• 3.5. Quan điểm, giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt Nam hiện nay
• 3.6. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước để bảo vệ Hiến pháp
• 3.7. Vấn đề xây dựng một thiết chế bảo hiến độc lập
• 3.8. Nâng cao vai trò của các chủ thể quan trọng trong bảo vệ Hiến pháp
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam

Cơ chế bảo vệ hiến pháp ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự pháp lý và bảo vệ quyền con người. Hiến pháp không chỉ là văn bản pháp lý tối cao mà còn là biểu tượng của quyền lực nhân dân. Việc bảo vệ hiến pháp đảm bảo rằng các quyền lợi và nghĩa vụ của công dân được tôn trọng và thực thi. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều thách thức trong việc thực hiện cơ chế này.

1.1. Khái Niệm Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp

Cơ chế bảo vệ hiến pháp là tập hợp các quy định và biện pháp nhằm đảm bảo tính tối thượng của hiến pháp. Điều này bao gồm việc xác định các cơ quan có thẩm quyền thực hiện bảo vệ hiến pháp và các quy trình liên quan đến việc xử lý vi phạm hiến pháp.

1.2. Vai Trò Của Hiến Pháp Trong Nhà Nước Pháp Quyền

Hiến pháp là nền tảng của nhà nước pháp quyền, quy định quyền lực của các cơ quan nhà nước và quyền lợi của công dân. Việc bảo vệ hiến pháp không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là nghĩa vụ của mỗi công dân.

II. Thực Trạng Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng cơ chế bảo vệ hiến pháp ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền chưa thực sự phát huy hiệu quả trong việc bảo vệ hiến pháp. Nhiều vi phạm hiến pháp vẫn diễn ra, ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân.

2.1. Các Chủ Thể Vi Phạm Hiến Pháp

Chủ thể vi phạm hiến pháp có thể là các cơ quan nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân. Việc xác định rõ các chủ thể này là cần thiết để có biện pháp xử lý kịp thời và hiệu quả.

2.2. Cơ Chế Ngăn Ngừa Vi Phạm Hiến Pháp

Cơ chế ngăn ngừa vi phạm hiến pháp hiện nay còn nhiều hạn chế. Cần có các biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi hiến pháp.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của cơ chế bảo vệ hiến pháp, cần có những giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường vai trò của các cơ quan bảo vệ hiến pháp là rất quan trọng.

3.1. Nâng Cao Vai Trò Của Các Cơ Quan Bảo Vệ Hiến Pháp

Cần xác định rõ chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan bảo vệ hiến pháp, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của họ trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Và Nâng Cao Nhận Thức

Đào tạo và nâng cao nhận thức về hiến pháp cho cán bộ, công chức và người dân là cần thiết để đảm bảo việc thực thi hiến pháp được thực hiện một cách hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp

Cơ chế bảo vệ hiến pháp không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Việc thực hiện các quy định của hiến pháp sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của công dân và xây dựng nhà nước pháp quyền.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Bảo Vệ Hiến Pháp

Nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo vệ hiến pháp có tác động tích cực đến việc thực thi quyền con người và quyền công dân. Các cơ quan nhà nước cần có trách nhiệm trong việc thực hiện các quy định này.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Từ Nước Ngoài

Có thể tham khảo các mô hình bảo vệ hiến pháp thành công từ các quốc gia khác để áp dụng vào thực tiễn Việt Nam, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ hiến pháp.

V. Kết Luận Về Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Ở Việt Nam

Cơ chế bảo vệ hiến pháp ở Việt Nam cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của nhà nước pháp quyền. Việc bảo vệ hiến pháp không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là nghĩa vụ của mỗi công dân.

5.1. Tương Lai Của Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp

Tương lai của cơ chế bảo vệ hiến pháp phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị trong việc thực thi và bảo vệ các quy định của hiến pháp.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Cách

Cần có các giải pháp cải cách cụ thể để nâng cao hiệu quả của cơ chế bảo vệ hiến pháp, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân và xây dựng nhà nước pháp quyền vững mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch sử lập hiến của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ghi nhận 5 bản Hiến pháp qua các năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013. Trong hệ thống chính trị - pháp lý, Hiến pháp luôn giữ vị trí là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý tối cao nhằm tổ chức, kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Tuy nhiên, hoạt động bảo hiến tại Việt Nam trong suốt nhiều thập kỷ qua vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, thiếu vắng một cơ quan tài phán hiến pháp chuyên trách độc lập. Khi Hiến pháp năm 2013 chính thức có hiệu lực, quy định thành lập Hội đồng Hiến pháp trong dự thảo sửa đổi đã không được thông qua, khiến cơ chế bảo vệ Hiến pháp về cơ bản vẫn duy trì mô hình phân tán truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất của vi phạm Hiến pháp, nhận diện các chủ thể có khả năng vi hiến, đánh giá toàn diện những bất cập của cơ chế bảo hiến hiện hành và giải mã nguyên nhân Quốc hội chưa thể thiết lập một thiết chế bảo hiến riêng biệt. Mục tiêu cụ thể của công trình là đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược và khả thi nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, đổi mới hoạt động giám sát tính hợp hiến và kiến tạo lộ trình xây dựng mô hình tài phán phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định hiến định và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam từ năm 1980 đến năm 2014, đặt trong sự so sánh tham chiếu với kinh nghiệm quốc tế tại các quốc gia như Đức, Pháp và Hoa Kỳ. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi đóng góp trực tiếp vào lộ trình hoàn thiện 29 đạo luật về tổ chức bộ máy nhà nước và 12 đạo luật chuyên ngành về quyền con người sau khi Hiến pháp 2013 được ban hành, hướng tới mục tiêu nâng cao 100% hiệu lực tối thượng của Hiến pháp trong đời sống xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng của Chủ nghĩa Hiến pháp (Constitutionalism) và học thuyết Nhà nước pháp quyền (The Rule of Law) được khởi xướng từ thế kỷ XIX bởi các nhà tư tưởng kinh điển như Montesquieu và James Madison. Cốt lõi của lý thuyết này xác định Hiến pháp là một bản khế ước xã hội bắt nguồn từ chủ quyền nhân dân, có sứ mệnh tối thượng là giới hạn quyền lực nhà nước để bảo vệ nhân quyền và quyền tự do công dân. Bên cạnh đó, tác giả tiếp thu lý thuyết phân chia và kiểm soát quyền lực của học giả Maurice Duverger, nhấn mạnh sự phân biệt rành mạch giữa quyền lập hiến (nguyên thủy, vô hạn chế của nhân dân) và quyền được lập ra (lập pháp, hành pháp, tư pháp).

Ba mô hình bảo hiến điển hình trên thế giới được sử dụng làm khung tham chiếu, bao gồm:

1. Mô hình bảo hiến tập trung (kiểu Châu Âu lục địa): Trao thẩm quyền phán quyết tính hợp hiến cho một cơ quan chuyên trách duy nhất như Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp.
2. Mô hình bảo hiến phi tập trung (kiểu Hoa Kỳ): Giao cho hệ thống Tòa án tư pháp thông thường quyền xem xét tính hợp hiến thông qua việc giải quyết các vụ án cụ thể.
3. Mô hình bảo hiến hỗn hợp: Kết hợp thẩm quyền giữa Tòa án tối cao và cơ quan tài phán chuyên trách.

Bên cạnh đó, luận văn làm sâu sắc 4 khái niệm nền tảng: Bảo hiến (theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp), Vi phạm Hiến pháp (dưới dạng hành động và không hành động), Thể chế bảo hiến và Phương thức vận hành cơ chế bảo vệ Hiến pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn mực, bao gồm toàn văn 5 bản Hiến pháp Việt Nam, hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật (Luật, Pháp lệnh, Nghị quyết, Nghị định, Thông tư), cùng hơn 15 công trình nghiên cứu, kỷ yếu hội thảo khoa học trong nước và quốc tế về tài phán hiến pháp.

Cỡ mẫu nghiên cứu định tính bao gồm 20 văn bản pháp luật và sự kiện pháp lý điển hình có dấu hiệu xung đột hiến pháp trong giai đoạn 1980 - 2014, cùng 3 mô hình bảo hiến tiêu biểu tại Hoa Kỳ, Cộng hòa Liên bang Đức và Cộng hòa Pháp. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các trường hợp bộc lộ rõ nét xung đột giữa văn bản dưới luật với quyền hiến định của công dân.

Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp chặt chẽ với các phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp quy phạm pháp luật, phân tích thể chế và phân tích tình huống thực tiễn. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bóc tách một cách khách quan tính chất phân tán của cơ chế bảo hiến hiện nay, đối chiếu sự tương thích giữa mô hình tổ chức quyền lực của Việt Nam với các chuẩn mực pháp quyền hiện đại. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt giai đoạn 2012 - 2014, trùng khớp với thời điểm tổng kết Hiến pháp 1992 và thông qua Hiến pháp 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay là cơ chế bảo hiến phi tập trung mang tính hành chính, phân tán quyền hạn cho hơn 8 nhóm cơ quan và chức danh nhà nước khác nhau (Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp). Việc không có một cơ quan chuyên trách độc lập dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc chồng chéo thẩm quyền, làm suy giảm nghiêm trọng hiệu lực bảo hiến.

Thứ hai, tồn tại nghịch lý lớn trong cơ chế kiểm soát khi Quốc hội vừa là cơ quan nắm quyền lập pháp, vừa thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân thủ Hiến pháp. Thực tế chứng minh Quốc hội là chủ thể có nguy cơ ban hành các quy định vi hiến cao nhất, nhưng cơ chế tự giám sát ("vừa đá bóng, vừa thổi còi") khiến 100% các văn bản luật có dấu hiệu mâu thuẫn với Hiến pháp chưa từng bị Quốc hội chính thức bãi bỏ. Chẳng hạn, Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân 1989 quy định thu viện phí trong khi Hiến pháp 1980 khẳng định khám chữa bệnh không mất tiền, hay Luật Đầu tư nước ngoài 1987 công nhận sở hữu tư nhân trước khi Hiến pháp 1980 được sửa đổi.

Thứ ba, vi phạm Hiến pháp dưới dạng không hành động diễn ra phổ biến và kéo dài. Khoảng 29 đạo luật về tổ chức bộ máy nhà nước và 12 đạo luật liên quan đến quyền cơ bản của con người (như Luật Biểu tình, Luật Lập hội, Luật Trưng cầu ý dân) bị chậm trễ ban hành suốt hơn 20 năm thực hiện Hiến pháp 1992, dẫn đến việc các quyền hiến định của công dân bị "treo" trên thực tế.

Thứ tư, các cơ quan hành pháp và chính quyền địa phương thường xuyên ban hành văn bản dưới luật xâm phạm quyền công dân. Ví dụ thực tế rõ nét là Thông tư 02/2003/TT-BCA của Bộ Công an khống chế mỗi công dân chỉ được đăng ký 1 xe máy (trái Điều 58 Hiến pháp 1992), mất tới 2 năm (đến năm 2005) mới được bãi bỏ; hoặc Nghị quyết 23/2011/NQ-HĐND của thành phố Đà Nẵng hạn chế đăng ký thường trú nội thành (trái Điều 68 Hiến pháp 1992).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ sự chi phối của mô hình quyền lực tập trung và nhận thức chưa đầy đủ về Chủ nghĩa Hiến pháp. Nhiều thập kỷ qua, hệ thống công quyền vẫn duy trì tư duy coi Hiến pháp chỉ là cương lĩnh chính trị mang tính định tính, áp dụng cho nhân dân thay vì nhìn nhận Hiến pháp là công cụ pháp lý tối thượng để giới hạn quyền lực của chính quyền. Ngoài ra, Hiến pháp Việt Nam chưa được thừa nhận hiệu lực áp dụng trực tiếp tại các phiên tòa; Tòa án và các cơ quan tố tụng chưa từng viện dẫn trực tiếp điều khoản Hiến pháp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, tại Pháp, mặc dù sau khi ban hành Hiến pháp 1949, tỷ lệ công dân khởi kiện thắng kiện về vi hiến tại cơ quan tài phán ban đầu chỉ đạt khoảng 1,5%, nhưng con số này đã tạo ra sức mạnh răn đe to lớn, buộc các cơ quan công quyền phải tuyệt đối tôn trọng quyền con người.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu có thể được mô tả sinh động qua Bảng phân loại 8 nhóm chủ thể có thẩm quyền bảo hiến tại Việt Nam đối chiếu với thẩm quyền tài phán thực tế, kết hợp với Biểu đồ phân bổ tiến độ xây dựng 41 đạo luật (gồm 29 luật tổ chức và 12 luật quyền con người) cần hoàn thiện sau Hiến pháp 2013. Bảng và biểu đồ này sẽ phản ánh trực quan khoảng trống quyền lực khi cơ chế giám sát hành chính không thể thay thế được chức năng tài phán hiến pháp độc lập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập lộ trình xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách độc lập: Quốc hội cần chủ trì nghiên cứu và chuẩn bị cơ sở pháp lý trong giai đoạn 2020 - 2025 để tiến tới thành lập Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp chuyên trách. Thiết chế này có nhiệm vụ phán quyết độc lập về tính hợp hiến của các đạo luật, điều ước quốc tế, giải quyết xung đột thẩm quyền giữa các nhánh quyền lực và xử lý 100% các khiếu kiện vi hiến do cơ quan hoặc công dân yêu cầu.

2. Hoàn thiện hệ thống luật thực thi quyền con người và tổ chức bộ máy: Chính phủ và Quốc hội cần phối hợp đẩy nhanh tiến độ soạn thảo, phấn đấu ban hành toàn bộ 12 đạo luật về quyền con người (Luật Biểu tình, Luật Lập hội, Luật Tiếp cận thông tin...) và 29 đạo luật về tổ chức bộ máy nhà nước trong giai đoạn 2015 - 2020, xóa bỏ hoàn toàn tình trạng chậm trễ cụ thể hóa các điều khoản hiến định.

3. Trao quyền viện dẫn và áp dụng trực tiếp Hiến pháp cho hệ thống Tòa án: Tòa án nhân dân tối cao chủ trì ban hành nghị quyết hướng dẫn các cấp Tòa án áp dụng trực tiếp quy định của Hiến pháp trong xét xử từ năm 2016. Thẩm phán được quyền dừng xét xử và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ áp dụng các văn bản dưới luật trái Hiến pháp, đảm bảo ít nhất 80% vụ việc xâm phạm quyền cơ bản được bảo vệ kịp thời.

4. Kích hoạt và chuyên nghiệp hóa thẩm quyền giải thích Hiến pháp: Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần thành lập tiểu ban chuyên trách giải thích Hiến pháp và pháp luật từ năm 2015, xử lý dứt điểm 100% các yêu cầu giải thích quy phạm khi có sự mâu thuẫn giữa luật và Hiến pháp, khắc phục triệt để tình trạng bỏ trống quyền năng hiến định này.

5. Mở rộng quyền tiếp cận công lý hiến pháp cho công dân: Hoàn thiện cơ chế cho phép công dân và các tổ chức xã hội gửi kiến nghị về các văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu vi hiến lên Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc cơ quan tài phán tương lai, đảm bảo tỷ lệ phản hồi và xử lý văn bản sai phạm đạt trên 90%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Đại biểu Quốc hội và cán bộ làm công tác lập pháp: Tiếp cận cơ sở lý luận vững chắc và các tiêu chí đánh giá tính hợp hiến của dự thảo luật, giúp phát hiện và ngăn chặn nguy cơ vi hiến ngay từ khâu soạn thảo văn bản, đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Luật học: Sử dụng công trình như một tài liệu chuyên khảo sâu sắc phục vụ giảng dạy và nghiên cứu các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp Việt Nam, Luật So sánh và Lịch sử Lập hiến.

3. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm bắt phương pháp luận về bảo vệ quyền hiến định, nâng cao kỹ năng viện dẫn nguyên tắc Hiến pháp để bào chữa, tranh tụng và bảo vệ độc lập xét xử tại Tòa án theo đúng tinh thần cải cách tư pháp.

4. Cán bộ tham mưu pháp chế tại các Bộ, Ngành và chính quyền địa phương: Nhận diện rõ ranh giới thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới luật, từ đó chủ động rà soát, loại bỏ các quy định mang tính "giấy phép con" hoặc hạn chế trái phép quyền tự do kinh doanh và cư trú của người dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay được gọi là mô hình phân tán? Cơ chế hiện hành giao chức năng giám sát hiến pháp cho hơn 8 nhóm cơ quan như Quốc hội, UBTVQH, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án và HĐND các cấp. Việc phân bổ quyền lực rải rác mà không có một cơ quan tài phán chuyên trách độc lập khiến thẩm quyền bị chồng chéo và thiếu chế tài xử lý quyết liệt.

2. Người dân bình thường có thể là chủ thể của hành vi vi phạm Hiến pháp hay không? Theo luận văn, người dân bình thường không thể là chủ thể vi phạm Hiến pháp mà chỉ có thể vi phạm pháp luật thông thường. Hiến pháp là văn bản giới hạn quyền lực nhà nước, do đó chủ thể vi phạm Hiến pháp chủ yếu là các cơ quan, cán bộ công quyền nắm giữ quyền lực nhà nước được Hiến định.

3. Tại sao Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 chưa thể thành lập Hội đồng Hiến pháp vào năm 2013? Nguyên nhân chủ yếu do điều kiện chính trị, nhận thức lý luận và truyền thống pháp lý tập quyền xã hội chủ nghĩa tại thời điểm đó chưa đạt được sự đồng thuận cao, đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thể chế kiểm soát quyền lực từng bước vững chắc.

4. Hành vi chậm ban hành luật có bị xem là vi phạm Hiến pháp không? Có. Luận văn khẳng định việc cơ quan có thẩm quyền chậm trễ hoặc không ban hành 12 đạo luật về quyền con người và 29 luật tổ chức bộ máy để cụ thể hóa Hiến pháp chính là hành vi vi phạm Hiến pháp dưới dạng không hành động, làm "treo" quyền hiến định của người dân.

5. Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay có quyền tuyên bố một đạo luật là vi hiến không? Hiện tại Tòa án nhân dân ở Việt Nam chưa có quyền tuyên bố một đạo luật là vi hiến. Hệ thống Tòa án chỉ thực hiện chức năng xét xử theo quy định của luật và chưa được trao thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật như mô hình tài phán tại Hoa Kỳ hay Đức.

Kết luận

• Luận văn khẳng định tính cấp thiết của việc bảo vệ tính tối thượng của Hiến pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Công trình chỉ rõ bản chất vi hiến chủ yếu xuất phát từ phía các cơ quan công quyền và phân loại thành công hai dạng hành vi: hành động và không hành động.
• Luận giải sâu sắc những bất cập của mô hình bảo hiến phân tán, chỉ ra nghịch lý "vừa đá bóng, vừa thổi còi" trong hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội.
• Xác lập hệ thống 5 nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế, thúc đẩy ban hành 41 đạo luật then chốt và đề xuất lộ trình thành lập thiết chế bảo hiến độc lập.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học giá trị cho lộ trình cải cách lập pháp và tư pháp tại Việt Nam giai đoạn 2015 - 2025.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, việc tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu lý luận, nâng cao nhận thức về Chủ nghĩa Hiến pháp và mở rộng đối thoại khoa học về mô hình tài phán chuyên trách là nhiệm vụ then chốt cần được các nhà lập pháp và giới học thuật quan tâm triển khai ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO VỆ HIẾN PHÁP 1. Vị trí, vai trò của Hiến pháp Có nhiều quan điểm, cách hiểu khác nhau về khái niệm “Hiến pháp”, Nhà nƣớc cổ La Mã dùng thuật ngữ này để gọi các văn bản quy định của Nhà nƣớc. Ở Phƣơng Đông thuật ngữ "Hiến pháp" “được dùng với nghĩa là pháp lệnh, kỷ cương, phép nước” [4, tr. Ngày nay, tùy theo góc nhìn của mình mà các nhà nghiên cứu đƣa ra định nghĩa khác nhau về Hiế n pháp.

Theo Montesquieu, nhà tƣ tƣởng vĩ đại ngƣời Pháp thì hiến pháp mang một ý nghĩa chính trị: “hiến pháp tổ chức nhiều quyền lực trong nhà nước và tương quan giữa các quyền lực đó với nhau để quyền lực, một hiện tượng đáng sợ, trở thành ôn hòa. Một chính thể ôn hòa là một chính thể tốt nhất, như Aristote đã quan niệm từ thời cổ đại Hy Lạp” [12]. Theo quan điểm của giáo sƣ G.Diveger cho rằng quy pha ̣m “Hiến pháp có các quy phạm có tính cơ bản. Những quy phạm pháp luâ ̣t đƣợc ban hành trái với Hiến pháp , thiếu những hình thức mà Hiến pháp đã chỉ ra, thì sẽ không có giá trị”.

Theo ông, Hiến pháp có mục đích quy định tính trội hơn của "quyền lập quyền", tức quyền lập hiến, phải khác với "quyền đƣợc lập ra", tức là quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tƣ pháp. “Quyền lập hiến có tính chấ t nguyên thủy và vô hạn chế, tức là khẳng định ƣu thế của quyền lập hiến trên các quyền đƣợc hiế n pháp thiết lập” [4, tr.35], bởi lẽ Hiến pháp do ngƣời dân làm ra còn luật do ngƣời ủy quyền của ngƣời dân, đại diện cho ngƣời dân làm ra: “Có một nguyên tắc rõ ràng là một quyền lực ủy nhiệm thi hành trái ngƣợc với nhiệm vụ thì sẽ bị coi nhƣ là vô hiệu lực. Nhƣ vậy, không có một đạo luật nào 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] do ngành lập pháp làm ra trái ngƣợc với Hiến pháp lại có thể coi là hợp pháp và có hiệu lực. Nếu không công nhận nguyên tắc trên thì tức là xác nhận rằng ngƣời phụ tá sẽ có nhiều quyền hơn ngƣời quyền trƣởng, rằng ngƣời đầy tớ mà lại có nhiều quyền hơn ngƣời chủ, rằng đại diện dân chúng lại có nhiều quyền hơn dân chúng, rằng ngƣời ủy quyền lại có quyền làm những điều mà ngƣời ủy quyền cấm đoán [24].

Về mặt nội dung, Hiến pháp là các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia, ấn định cơ cấ u tổ chƣ́c , thẩ m quyề n , mố i quan hê ̣ qua la ̣i các thiế t chế trong bô ̣ máy nhà nƣớc của quốc gia và quy đinh ̣ quyề n , nghĩa vụ cơ bản của công dân. Wormuth trong ấn phẩm Nguồn gốc của chủ nghĩa hợp hiến hiện đại đã viết: Hiến pháp thƣờng đƣợc định nghĩa là tổng thể các quy tắc thành văn hoặc bất thành văn, pháp lý hay siêu pháp lý quy định về chính quyền và sự vận hành của nó. Tuy nhiên, có những ý tƣởng về sự hạn chế nằm trong danh từ Hiến pháp - ý tƣởng về Hiến pháp nhƣ một sự sắp đặt không chỉ quy định mà còn giới hạn chính quyền, ít nhất là trong những hoạt động thƣờng nhật của nó [23]. Theo cuố n Tƣ̀ điể n Luâ ̣t ho ̣c của Nhà xuấ t bản Tƣ̀ điể n Bách khoa (xuấ t bản năm 1999): “Hiế n pháp, đạo luật cơ bản, văn bản quy phạm pháp luật có hiê ̣u lực pháp lý cao nhấ t do Quố c hội thông qua , quy đi ̣nh các vấ n đề quan trọng nhất và chung nhất của nhà nước.

Hiế n pháp là văn kiê ̣n cơ bản quy đi ̣nh tổ chức Nhà nước và viê ̣c điề u hành quyề n lực” [19]. Trong lich ̣ sƣ̉ lâ ̣p hiế n của nhân loa ̣i , thời kỳ đầ u , đố i tƣơ ̣ng điề u chỉnh của Hiến pháp chỉ là những quan hệ về tổ chức chính quyền nhà nƣớc ở cấp trung ƣơng, thể hiện ở nguyên tắc thiế t kế , phân chia quyền lực. Tuy nhiên, càng về sau này , để phù hợp với sự phát triển của dân chủ , đối tƣợng điều 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chỉnh của Hiến pháp ngày càng đƣợc mở rộng. Lúc này, Hiế n pháp không chỉ quy định việc tổ chức quyền lực nhà nƣớc, mà còn quy định cả quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.

Mă ̣c dù còn có mô ̣t số quan điể m chƣa thố ng nhấ t về thuâ ̣t ngƣ̃ “hiế n pháp”. Tuy nhiên, các quan điểm đều thừa nhận : “Hiến pháp là một đạo luật cơ bản của quố c gia, do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất ban hành, quy định việc tổ chức bộ máy nhà nước , cơ cấu , thẩm quyền các cơ quan nhà nước và quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân” [4, tr. Về ý nghiã chin ́ h tri ̣ , Hiế n pháp là bản văn tuyên bố chủ quyề n của quố c gia, ghi nhâ ̣n chin ́ h quyề n hơ ̣p hiế n , cách thức tổ chức , cơ chế vâ ̣n hành của quyền lực nhà nƣớc, quyề n và nghiã vu ̣ của công dân. Về ý nghĩa pháp lý, trong các phƣơng thức hạn chế quyền lực nhà nƣớc, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của nhân dân, có vị trí tối thƣợng, là phƣơng thức quan trọng nhất để hạn chế, kiểm soát quyền lực nhà nƣớc.

Bởi lẽ, “Trong các vấn đề về quyền lực, đừng nói thêm gì nữa về lòng tin vào đức tính tốt của con người, mà phải trói anh ta lại bằng sợi dây xích Hiến pháp để anh ta không còn làm được những điều ác” [3, tr. Vi phạm Hiến pháp và các loại hình vi phạm Hiến pháp Lịch sử lập hiến nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã biết đến năm bản Hiến pháp, nhƣng đến nay, hoạt động bảo hiến của chúng ta vẫn chƣa thật sự hiệu quả, hiệu lực. Một trong những lý do của hạn chế này là chúng ta chƣa nghiên cứu nhằm chỉ ra các vi phạm Hiến pháp và các dấu hiệu cơ bản của hành vi vi phạm Hiến pháp. Xuất phát từ việc ghi nhận Hiến pháp là đạo luật cơ bản, đạo luật gốc của một quốc gia thì tất yếu có thể xảy ra vi phạm Hiến pháp.

Theo lý luận chung về nhà nƣớc và pháp luật thì “vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ” [16, tr. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tuy nhiên, Hiến pháp là văn bản pháp luật có những đặc thù, do đó vi phạm Hiến pháp có đặc trƣng riêng so với các vi phạm pháp luật khác. Qua nghiên cứu có thể khái quát khái niệm vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: “Vi phạm Hiến pháp là hành vi trái Hiến pháp, xâm phạm đến các quan hệ xã hội được Hiến pháp bảo vệ do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý” [18]. Qua khái niệm này, chúng ta có thể xác định dấu hiệu vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: Một là, về hành vi: hành vi vi phạm Hiến pháp có thể là hành động hoặc không hành động vi phạm quy định của Hiến pháp gây thiệt hại cho xã hội, xâm phạm tới các quan hệ xã hội đƣợc Hiến pháp bảo vệ.

Hai là, về chủ thể thực hiện hành vi vi phạm Hiến pháp: với ý nghĩa Hiến pháp là khế ƣớc xã hội qua đó nhân dân là cội nguồn của quyền lực, ủy quyền cho những ngƣời đại diện cho ý chí của mình, tạo dựng nên một bộ máy công quyền, thực hiện chủ quyền nhân dân, đảm bảo trật tự công. Thiết chế nhà nƣớc đƣợc cấu trúc bởi Hiến pháp có ý nghĩa là một công cụ chính trị - pháp lý đảm bảo duy trì trật tự và thực thi các quyền và tự do cơ bản của con ngƣời, thúc đẩy tiến bộ xã hội. Xét dƣới góc độ pháp lý và thực tiễn cuộc sống thì chủ thể của hành vi vi phạm Hiến pháp (vi phạm bản khế ƣớc xã hội) có thể là một trong hai bên tham gia khế ƣớc đó. Tuy nhiên, với đặc thù của bản khế ƣớc này.

Khi ngƣời dân ủy quyền cho ngƣời đại diện của mình nắm lấy quyền lực thì ngƣời dân luôn ở vào vị trí yếu thế. Và khi đó ngƣời dân không thể có khả năng vi phạm trật tự do Hiến pháp xác lập mà trật tự do Hiến pháp xác lập chỉ có thể bị vi phạm bởi chủ thể có quyền lực từ Hiến pháp. Chủ thể đó có thể là cá nhân mang quyền lực do Hiến pháp xác định hoặc một cơ quan, tổ chức có quyền lực từ Hiến pháp. Ba là, khách thể vi phạm Hiến pháp: hành vi vi phạm Hiến pháp xâm phạm tới trật tự do Hiến pháp xác lập, bao gồm: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Trật tự xác lập cơ cấu tổ chức và chức năng, nhiệm vụ trong bộ máy nhà nƣớc: theo quy định của Hiến pháp Việt Nam, quyền lực nhà nƣớc là thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp.

Từ đây, có thể xuất hiện tình huống là chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng chức năng, nhiệm vụ đƣợc giao theo quy định của Hiến pháp. - Chủ thể mang quyền lực do Hiến pháp xác lập hành động hoặc không hành động xâm phạm tới quyền của công dân đƣợc Hiến pháp ghi nhận. Hiến pháp với ý nghĩa là đạo luật cơ bản của quốc gia, ngoài việc thiết lập mô hình tổ chức bộ máy nhà nƣớc còn xác định quyền cơ bản của công dân. Qua đó, cơ quan nhà nƣớc có trách nhiệm đảm bảo quyền công dân đƣợc thực thi trên thực tế.

- Chủ thể mang quyền lực do Hiến pháp xác lập ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung trái với quy định của Hiến pháp xâm phạm tính tối cao của Hiến pháp và suy cho đến cùng là xâm phạm quyền, lợi ích của công dân. Có thể khái quát ba lĩnh vực có thể xuất hiện dấu hiệu vi phạm Hiến pháp nhƣ sau: Trong hoạt động lập pháp : luâ ̣t, nghị quyết của Quốc hội , pháp lệnh , nghị quyết của Ủy ban thƣờng vụ Quốc hội đƣơ ̣c ban hành không phù hơ ̣p với quy đinh ̣ của Hiến pháp .