Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về chức năng kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chương 2: Thực trạng chức năng kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Chương 3: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện chức năng kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường hiện nay. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA NHÀ NƢỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG ĐỊNH HƢỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1.
Khái niệm chức năng kinh tế của Nhà nƣớc.1 Những quan niệm về vai trò kinh tế của Nhà nƣớc. Nhà nước là một thiết chế đặc biệt của xã hội, có vai trò to lớn trong việc duy trì và phát triển xã hội loài người. Nhân loại đã và đang tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu nhằm phát huy hơn nữa vai trò to lớn của Nhà nước nhằm hướng tới xây dựng một Nhà nước ngày càng phục vụ tốt hơn cho cuộc sống của con người. Trong quá trình phát triển nhận thức chung của các quốc gia trên thế giới về nền kinh tế thị trường hiện đại là nền kinh tế hỗn hợp, trong đó có vai trò to lớn của Nhà nước.
Nhưng để đi đến nhận thức đó, con người đã phải trải qua bao bước phát triển thăng trầm. Thực tế là Nhà nước trong lịch sử và ở mỗi quốc gia có quá trình phát triển khác nhau, vì thế vai trò kinh tế của các Nhà nước ở các nền văn hóa cũng khác nhau. Việc lựa chọn mô hình hợp lý để thể hiện vai trò đích thực của Nhà nước trong nền kinh tế vẫn luôn là vấn đề của mọi thời đại và của mọi quốc gia. Trong lịch sử đã từng có hai quan điểm về vai trò của Nhà nước: Nhà nước có can thiệp vào kinh tế hay không? Nhà nước can thiệp đến mức độ nào, nghệ thuật sử dụng các công cụ và biện pháp điều tiết ra sao? Từ thời cổ đại, vai trò kinh tế của Nhà nước đã được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như chính trị học, triết học, luật học thể hiện qua các quan điểm của các nhà triết học Hy Lạp, La Mã, Trung Quốc như Aritxtốt, Platôn, Mạnh Tử, Khổng Tử.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi chủ nghĩa tư bản phát triển đến giai đoạn cách mạng tư sản lật đổ chế độ phong kiến, nhiều lý thuyết kinh tế học chính trị đã đi sâu tìm hiểu về cơ chế tác dụng của Nhà nước đối với nền kinh tế. Trong đó phải kể đến các lý thuyết tiểu biểu như: A.Smith về nền kinh tế tự do, lý thuyết của Keynes về nền kinh tế có sự điều tiết của Nhà nước, lý thuyết của A.Samuelson về nền kinh tế hỗn hợp. Đại diện cho trường phái tự do kinh tế, A.Smith (1723 - 1790) chống lại quan điểm sự can thiệp của Nhà nước vào các quan hệ kinh tế thông qua biểu tượng “bàn tay vô hình”. Trong tác phẩm “Nghiên cứu về nguyên nhân và bản chất sự giàu có của dân tộc”, ông cho rằng hoạt động kinh tế của con người là hoạt động tự do, do “bàn tay vô hình” hay quy luật kinh tế khách quan chi phối.
Nhà nước không can thiệp vào kinh tế mà chỉ có vai trò bảo vệ quyền sở hữu tư bản, đảm bảo an ninh đối nội, đối ngoại, đồng thời chính sách kinh tế tốt nhất mà xã hội và Nhà nước cần có là chính sách tự do cạnh tranh. Tuy nhiên, đôi khi Nhà nước cũng có nhiệm vụ kinh tế nhất định khi nhiệm vụ đó vượt qua khả năng của các chủ thể tư nhân như làm đường sá, cải tạo sông ngòi. để phát triển kết cấu kinh tế hạ tầng cơ sở. [13] Chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền, các nhà kinh tế học trường phái cổ điển mới đều thấy một thực tế là theo đà phát triển của sản xuất, vai trò của Nhà nước ngày càng mở rộng, đặc biệt trong lĩnh vực ngoại thương với sự xuất hiện của các tổ chức độc quyền và tái sản xuất sức lao động thì Nhà nước tư sản càng phải tăng cường sự can thiệp của Nhà nước vào kinh tế.
Tuy nhiên sự điều tiết thụ động của “bàn tay vô hình” trong quá trình tái sản xuất vẫn đảm bảo được tỷ lệ cân đối và duy trì sự phát triển bình thường. Vào những thập kỷ đầu của thế kỷ XX, các cuộc khủng hoảng kinh tế của Chủ nghĩa tư bản nổ ra thường xuyên và có tính chu kỳ đã chứng tỏ “bàn tay vô hình” không thể đảm bảo cho nền kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển bình thường. Các nhà kinh tế học tư sản thấy rằng cần phải có một lực lượng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân danh xã hội can thiệp vào quá trình kinh tế. Từ đó, lý thuyết “chủ nghĩa tư bản được điều tiết” xuất hiện với sự sáng lập của nhà kinh tế học người Anh J.
Theo Keynes, Nhà nước cần can thiệp vào kinh tế cả ở mức vi mô lẫn vĩ mô. Trong tác phẩm “Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ”, Keynes cho rằng cơ chế thị trường không thể tự đảm bảo cho việc sử dụng đầy đủ các nhân tố sản xuất. Mọi tệ nạn của chủ nghĩa tư bản như khủng hoảng, thất nghiệp đều bắt nguồn từ sự không can thiệp của Nhà nước vào kinh tế. Vì vậy Keynes chủ trương đưa ra chính sách điều chỉnh kinh tế: Nhà nước phải can thiệp vào quá trình sản xuất, Nhà nước cần nắm vững những công cụ điều chỉnh vĩ mô quan trọng như tài chính, tín dụng, lưu thông tiền tệ, thực hiện lạm phát có mức độ, xây dựng hệ thống thuế khóa.
Yêu cầu phát triển của sản xuất xã hội hóa cao đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp vào kinh tế. Và sự can thiệp đó sẽ khắc phục được khủng hoảng, thất nghiệp, tạo môi trường cho sự phát triển kinh tế, xã hội ổn định. Song, sự can thiệp “quá mạnh” của nhà nước tư sản vào nền kinh tế cũng chỉ làm cho nền kinh tế ổn định trong một thời gian ngắn. Sau đó những chấn động lớn vẫn diễn ra và tình trạng thất nghiệp, lạm phát, khủng hoảng kinh tế vẫn lại càng thêm trầm trọng.Keynes có một hạn chế đó là ông chưa đánh giá đầy đủ vai trò của cơ chế thị trường.
Từ đó đặt ra yêu cầu là phối hợp sức mạnh của Nhà nước với sức mạnh của cơ chế thị trường để điều tiết nền kinh tế. Một trong các lý thuyết tư sản phát triển theo hướng này là chủ nghĩa tự do kinh tế mới ra đời. Nội dung cơ bản của tư tưởng này là sử dụng cơ chế thị trường có sự can thiệp của Nhà nước ở mức độ nhất định. Theo họ các vấn đề kinh tế cần phải được giải quyết thông qua hệ thống kinh tế thị trường là chính, sự can thiệp của Nhà nước chỉ trong chừng mực nào đó mà thôi và họ đưa ra khẩu hiệu “cạnh tranh thị trường nhiều hơn, Nhà nước can thiệp ít hơn”.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chủ nghĩa tự do kinh tế mới được thể hiện tập trung ở một số trường phái như: Chủ nghĩa trọng tiền hiện đại, Trường phái trọng cung, Trường phái dự kiến hợp lý, Kinh tế thị trường xã hội. Chủ nghĩa trọng tiền hiện đại ủng hộ quan điểm truyền thống của chủ nghĩa tự do. Đó là hệ thống tự điều chỉnh hoạt động theo các quy luật kinh tế vốn có của nó. Còn các nhà kinh tế trường phái kinh tế thị trường xã hội lại cho rằng nền kinh tế chủ nghĩa tư bản phải được phát triển theo nguyên tắc tự do cạnh tranh.
Cạnh tranh là hình thức hoàn thiện nhất của quan hệ thị trường đảm bảo sự phát triển kinh tế tự điều tiết. Tuy nhiên, kinh tế thị trường không thể hoạt động tự phát, mà Nhà nước có vai trò nhất định đảm bảo cho sự phát triển hài hòa, duy trì tự do và các điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh tế. Nền kinh tế càng phát triển thì cơ chế thị trường ngày càng bộc lộ những hạn chế rất dễ nhận thấy. Đó là khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát, bất bình đẳng trong xã hội và sự hủy hoại môi trường thiên nhiên.
Để khắc phục điều đó, các nền kinh tế hiện đại với sự kết hợp giữa thị trường và “bàn tay hữu hình” của Nhà nước sẽ đảm bảo cho sự phát triển kinh tế một cách hiệu quả. Đại diện cho lý thuyết về nền kinh tế hỗn hợp là P.Samuelson - Nhà kinh tế học người Mỹ. Ông cho rằng: “Cả thị trường và Nhà nước đều cần thiết cho một nền kinh tế vận hành lành mạnh. Thiếu một trong hai điều này thì hoạt động của nền kinh tế hiện đại chẳng khác gì vỗ tay bằng một bàn tay” [94, 38].
Học thuyết về nền kinh tế hỗn hợp của Samuelson đã thể hiện một nhận thức mới, đó là cần phải kết hợp vai trò điều tiết của Nhà nước và tôn trọng quy luật kinh tế khách quan trong phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng đến nay, trước xu thế hội nhập và toàn cầu hóa nền kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ thì lý thuyết về sự can thiệp tối thiểu của Nhà nước vào các quan hệ kinh tế không còn phù hợp nữa và trường phái mới đã ra đời với quan niệm là cần phải có chính quyền nhà nước đủ mạnh và khả năng can thiệp sâu vào nền kinh tế. [103, 39] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lịch sử đã chứng minh các nền kinh tế thị trường thành công đều không phát triển một cách tự phát mà cần có sự can thiệp và hỗ trợ từ phía Nhà nước. Vì vậy vai trò “bàn tay hữu hình” của Nhà nước ngày càng thể hiện rõ và trở thành yếu tố không thể thiếu trong nền kinh tế của nhiều nước.
Tuy nhiên vai trò kinh tế của Nhà nước ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định có sự khác nhau về phương thức và mức độ tác động.