CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHẤT LƯỢNG 1. Lịch sử các vấn đề nghiên cứu về văn hóa chất lượng 1. Văn hóa chất lượng và xây dựng văn hóa chất lượng Bản báo cáo (EUA 2006, tr.
11) lưu ý rằng hầu hết các nhóm tư vấn sử dụng quan niệm “văn hóa chất lượng” để biểu dương các hoạt động có chất lượng cao và mang tính chất lâu dài, bền vững. Trong bài nghiên cứu của EUA, chỉ có mạng lưới các dịch vụ hỗ trợ SV là phù hợp với định nghĩa văn hóa chất lượng chính thức, là môi trường tổ chức mà ở đó các nhóm làm việc với nhau để xác định những công việc cụ thể của họ. Một quan niệm khác cho rằng khái niệm văn hóa chất lượng nặng về các tham vọng chính trị nhằm thay đổi cách các cơ sở đào tạo hoạt động và cách họ thể hiện chức năng cơ bản của mình hơn. Theo quan điểm này, văn hóa chất lượng là một công cụ nhằm chuẩn bị cho các cơ sở đào tạo có được sự tự chủ, cả cách họ nắm bắt các nhu cầu từ bên ngoài, và sự phát triển các giá trị bên trong trong quản trị.
Như thế, văn hóa chất lượng, thực tế, là mọi thứ đối với mọi người. Và cũng như thế, khái niệm văn hóa chất lượng của EUA thì không thể áp dụng chung cho tất cả các cơ sở đào tạo vì mỗi cơ sở có rất nhiều đặc trưng và mục tiêu khác nhau. Theo một quan điểm khác, văn hóa chất lượng được xem chủ yếu như là phương tiện nhằm quản lý việc xem xét và đánh giá. Trường Đại học Uludag (2002) cho rằng văn hóa chất lượng là một khái niệm đa chiều phụ thuộc vào bối cảnh mang tính ngữ cảnh nhằm hướng đến đạt được sự xuất sắc trong giáo dục gắn với tầm nhìn và sứ mạng của từng chương trình cụ thể cũng như của từng trường đại học.
Trường Đại học Uludag tin rằng sự thành lập và quản lý quy trình chất lượng liên tục, kiểm soát, đánh giá và cải tiến chính nó là điều cốt lõi tạo và duy trì văn hóa chất lượng. Ở Việt Nam các nghiên cứu về văn hóa chất lượng chủ yếu mang tính chất nghiên cứu, tìm hiểu, định hướng xây dựng chứ chưa có nghiên cứu nào thực sự đi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sâu vào việc tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng, đánh giá tác động của văn hóa chất lượng đến chất lượng giáo dục hay tác động của các yếu tố đến việc xây dựng văn hóa chất lượng. Các nghiên cứu chỉ dừng lại ở các bài báo hoặc báo cáo tại các hội nghị hội thảo chuyên đề. Số lượng trường ĐH tại Việt Nam triển khai xây dựng văn hóa chất lượng tại đơn vị mình cũng không nhiều.
Có thể liệt kê một số nghiên cứu của một số tác giả về vấn đề này: Theo tác giả Huỳnh Văn Thông (2006) kiểm định chất lượng chỉ có giá trị khi mà các cơ sở GDĐH thật sự mong muốn nắm bắt rõ ràng một cách thường xuyên hình ảnh chất lượng của đơn vị mình để thực hiện cải tiến liên tục. Cơ quan quản lý nhà nước về GDĐH của mỗi quốc gia cũng phải quan niệm kiểm định chất lượng chỉ là một công cụ tác động để xây dựng văn hoá chất lượng cho các cơ sở GDĐH. Đằng sau câu chuyện kiểm định chất lượng phải là văn hoá chất lượng. Kết quả kiểm định chỉ nên hiểu là “ảnh chụp” tại một thời điểm cụ thể cuả văn hoá chất lượng ở từng cơ sở GDĐH.
Hướng đến phát triển nhận thức tự thân cuả các cơ sở GDĐH và xây dựng văn hoá chất lượng cho các cơ sở GDĐH mới là mục tiêu đích thực cuả câu chuyện kiểm định chất lượng. Trong nghiên cứu về quản lý chất lượng tổng thể tác giả Bùi Thị Thu Hương (2009) nhận định về việc xây dựng văn hóa chất lượng như sau: Khi xây dựng hệ thống quản lý chất lượng đào tạo trong trường ĐH theo cách tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể (TQM) -Total quality managerment chúng ta nhận thấy “Văn hoá chất lượng” là một vấn đề quan trọng cần triển khai đồng thời. Mục tiêu của “Văn hoá chất lượng” là giúp cho mọi người thấu hiểu ý nghĩa của những việc cần làm và cố gắng làm mọi việc đúng ngay từ đầu và đúng vào mọi thời điểm, điều này phù hợp với bản chất của TQM. Mặt khác, xây dựng được “Văn hoá chất lượng” đồng nghĩa với việc mọi thành viên, mọi tổ chức đều biết công việc của mình theo kế hoạch sẽ được cải tiến và nâng cao chất lượng như thế nào, đều tham gia thực hiện mục tiêu kế hoạch ấy một cách chủ động và tự giác; đồng thời tham gia một cách đầy đủ vào quá trình xây dựng hệ thống quản lý chất lượng, mà mục tiêu của TQM 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là hướng tới khách hàng - sản phẩm giáo dục đặc biệt, thì chắc chắn kết quả đạt được sẽ như mong muốn.
Theo tác giả Nguyễn Chí Hoà và Vũ Minh Hiền (2011) thì văn hoá chất lượng là một nét văn hoá trong văn hoá của tổ chức. Một vấn đề có tính chất trọng tâm của việc tạo lập và phát triển văn hoá chất lượng là tạo ra những giá trị và những đặc điểm, ưu thế riêng và làm lan toả khái niệm chất lượng và những tác dụng của nó để tác động vào việc thực hành của các tập thể, các cá nhân. Phát triển văn hoá chất lượng là một quá trình dài lâu yêu cầu cần có những phương tiện để “hiệu chỉnh” sự phát triển “nét riêng” của nó. Việc đánh giá “nét riêng” được dựa vào những gì người ta nói và làm.
Cả hai phương diện này rất quan trọng đối với sự ăn sâu bám rễ của văn hoá chất lượng vào một trường ĐH. Theo nhận định của tác giả Đỗ Diên (2011) chất lượng giáo dục được đảm bảo khi có sự tham gia của tất cả các thành viên, các tổ chức ở tất cả mọi lĩnh vực hoạt động, mọi quá trình và được cải tiến liên tục, nghĩa là khi “văn hóa chất lượng” được xây dựng và phát triển trong nhà trường. Các bước để triển khai văn hóa chất lượng là: Xác lập chuẩn chất lượng, Phổ biến tuyên truyền, triển khai thực hiện, KTĐG, công khai thông tin, điều chỉnh bổ sung. Quy trình này mang tính tuần hoàn.
Các yếu tố cấu thành và ảnh hưởng đến việc xây dựng văn hóa chất lượng. Hiệp hội các trường Đại học châu Âu (EUA) cho rằng văn hóa chất lượng được xem xét dựa trên 02 yếu tố khác nhau. Yếu tố thứ nhất của văn hóa chất lượng là một tập hợp các giá trị, các niềm tin, những mong đợi hướng đến chất lượng. Yếu tố thứ hai, yếu tố quản lý/cơ cấu có các quy trình đảm bảo chất lượng và các nỗ lực hợp tác được xác định từ trước (EUA 2006, tr.
Khi nghiên cứu về các yếu tố cấu thành văn hóa chất lượng của một tổ chức: Davison (2005) cho rằng văn hóa chất lượng của một tổ chức được thể hiện qua 8 yếu tố sau: Cam kết và thể hiện thực tế của lãnh đạo đối với các hoạt động chất lượng; 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cách thức làm việc nhóm; Sự tham gia và trao quyền cho các thành viên của tổ chức; Tập trung vào khách hàng; Giao tiếp cởi mở, thân thiện; Quan hệ đối tác hiệu quả; Tinh thần sáng tạo và học hỏi; Tập trung vào quá trình. Văn hoá chất lượng là một tổng thể, bao gồm 8 yếu tố cấu thành nêu trên và quan hệ biện chứng với nhau để tạo nên nét văn hoá và khẳng định vị thế của một tổ chức. Nhóm tác giả Lê Đức Ngọc, Trịnh Thị Vũ Lê và Nguyễn Thị Ngọc Xuân (2011) lại nhìn nhận việc xây dựng văn hóa chất lượng là xây dựng các môi trường mà các thành phần trong các môi trường hoạt động chính là các giá trị mang định hướng cho các hoạt động có chất lượng và phát triển chất lượng được cộng đồng của cở sở GDĐH đó đồng thuận xây dựng và thực hiện. Có 5 loại môi trường của văn hóa chất lượng: môi trường học thuật, môi trường xã hội, môi trường nhân văn, môi trường văn hóa, môi trường tự nhiên.
Theo Richard Lewis (2012) những rào cản có thể gặp phải khi phát triển văn hóa chất lượng là: Sự kiểm soát mạnh mẽ từ bên ngoài; sự quản trị mạnh mẽ từ bên trong; đội ngũ cán bộ, nhân viên không tham gia bởi họ không được phép tham gia, họ không muốn tham gia hoặc họ không được khuyến khích tham gia; các SV ít tham gia vào hoạt động này, do có thể họ không coi họ là một phần của cộng đồng nhà trường. Một nghiên cứu khác của tác giả Phan Minh Nhật (2011) về môi trường hình thành văn hóa chất lượng, tác giả cho rằng: trong quá trình làm việc, nhận thức làm việc có chất lượng là rất quan trọng. Mỗi khâu trong quá trình vận hành đều có tầm quan trọng. Hay nói một cách khác, mỗi cá nhân đều phải tự ý thức làm việc có chất lượng trong sự vận hành chung của của toàn đơn vị.
Từ đó, qua sự chỉ đạo, kiểm tra, giám sát sẽ hình thành một thói quen, một môi trường làm việc có chất lượng, và trong môi trường đó, người ta đặt ra một mục tiêu chất lượng phù hợp với bối cảnh và tầm vóc đơn vị. Đây là một môi trường làm việc lý tưởng để hình thành văn hóa chất lượng. Và môi trường làm việc này cần đảm bảo các yếu tố: Tính bền vững, tính phổ biến, tính kế thừa. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo nghiên cứu của tác giả Ngô Doãn Đãi (2012) những thách thức chủ yếu đối với các trường ĐH Việt Nam trong việc xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng là nhận thức hạn chế của đội ngũ cán bộ quản lý các cấp về vấn đề quản lý chất lượng.
Cụ thể là hạn chế trong nhận thức hai vấn đề quan trọng trong công tác quản lý GDĐH đó là quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình và hạn chế trong nhận thức của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các trường ĐH về vấn đề đảm bảo chất lượng và kiểm định chất lượng. Các công trình này chủ yếu dừng lại ở mức độ tìm hiểu một vài khía cạnh của văn hóa chất lượng, chưa có công trình nghiên cứu nào đi vào đánh giá vai trò các động của các yếu tố ảnh hưởng tới văn hóa chất lượng ở một cơ sở giáo dục đại học cụ thể. Một số vấn đề lý luận cơ bản 1.