phần mở đầu giới thiệu đề tài, mục đích, đối tƣợng, phạm vi và ý nghĩa khoa học, phần kết luận tóm lƣợc các kết quả đạt đƣợc của luận văn, phụ lục và tài liệu tham khảo Nội dung nghiên cứu chính của luận văn gồm 3 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng : Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng trò chơi học tập pháp triển năng lực giao tiếp trong dạy học môn khoa học ở tiểu học 8 Chƣơng 2: Thiết kế và sử dụng trò chơi học tập phát triển năng lực giao tiếp trong dạy học môn Khoa học cho học sinh tiểu học Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC 1. Một số á n ệm ơ bản 1. Trò chơi học tập Trò chơi học tập (TCHT) là tất cả những trò chơi gắn với tiến trình dạy học gồm: Phƣơng pháp, hình thức tổ chức và luyện tập không tính đến nội dung và tính chất của trò chơi đều đƣợc gọi là TCHT TCHT bản chất là một trò chơi có định hƣớng đối với sự phát triển trí tuệ của học sinh. Hiện nay, có một số quan niệm khác nhau về TCHT, nhƣ: E.
Chikhieva quan niệm: “Trò chơi được gọi là T HT hay trò chơi dạy học là v trò chơi đó gắn liền với một mục đích dạy học nhất đ nh và đòi hỏi cần phải có tài liệu dạy học phù hợp èm theo”. P G Xamarucova cho rằng, loại trò chơi đƣợc xem là TCHT “là những trò chơi có nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục và phát triển trí tuệ cho trẻ em”. Trần Thị Chinh [5], TCHT “là loại trò chơi có luật thường do người lớn nghĩ ra cho trẻ chơi. Đó là loại trò chơi đòi hỏi trẻ phải thực hiện một quá tr nh hoạt động trí tuệ để giải quyết nhiệm vụ học tập được đặt ra như nhiệm vụ chơi, qua đó mà trí tuệ trẻ phát triển”.
Lê Thị Thanh Sang [16] “T HT là trò chơi có luật và nội dung cho trước, hướng đến sự mở rộng, chính xác hóa, hệ thống hóa các iểu tượng đã có, nhằm phát triển các năng lực trí tuệ cho trẻ, trong đó có nội dung học tập được ết hợp với h nh th c chơi” Mỗi trò chơi đều có những nét đặc sắc riêng và có tác dụng nhất định đối với sự hình thành, phát triển tâm lí, nhân cách, trí tuệ của ngƣời học và mỗi trò chơi lại có những lợi thế riêng trong việc giáo dục HS Tuy có nhiều loại hình trò chơi, nhƣng các trò chơi đều có cấu trúc chung đó là: Mục đích chơi, hành động chơi, luật chơi, đối tƣợng chơi, các quá trình, tình huống và quan 10 hệ Các nhiệm vụ, quy tắc, luật chơi và các mối quan hệ trong TCHT đƣợc tổ chức tƣơng đối chặt chẽ trong khuôn khổ cho phép của các nhiệm vụ dạy học và đƣợc định hƣớng trƣớc ở mục tiêu, nội dung học tập khi triển khai thực hiện TCHT đƣợc các GV và ngƣời lớn sáng tạo ra, sử dụng dựa trên những yêu cầu của lí luận dạy học, đặc biệt là của lí luận dạy học các môn học cụ thể; chúng là một trong những hoạt động giáo dục không tuân theo bài bản cứng nhắc mà đƣợc tổ chức linh hoạt, phù hợp với nội dung bài dạy và góp phần làm cho tiết học thêm sinh động, thu hút HS chú tâm vào bài học 1. Năng lực giao tiếp Trên các quan điểm khoa học khác nhau nhƣ lĩnh vực xã hội học, kinh tế học, tâm lí học có nhiều khái niệm giao tiếp khác nhau, tùy vào góc độ xem xét mỗi khái niệm đều dựa trên những quan điểm riêng, phản ánh những khía cạnh khác nhau về giao tiếp Trong luận văn này chúng tôi sử dụng khái niệm “Giao tiếp là một quá tr nh tiếp xúc qua lại giữa con người với con người nhằm mục đích trao đổi thông tin, tư tưởng, t nh cảm. Giao tiếp là nhu cầu tất yếu, đặc trưng c a xã hội loài người, giao tiếp được tiến hành ằng nhiều h nh th c có ngôn ngữ hay phi ngôn ngữ, hả năng giao tiếp c a mỗi người phụ thuộc vào ĩ năng giao tiếp và vốn tri th c, vốn kinh nghiệm sống c a họ” Đối với học sinh tiểu học, giao tiếp là quá trình tiếp xúc của học sinh với gia đình, nhà trƣờng và xã hội nhằm trao đổi thông tin, tƣ tƣởng tình cảm của các em với những ngƣời xung quanh Năng lực giao tiếp là khả năng tiến hành các thao tác, hành động, năng lực thể hiện cảm xúc, thái độ nhằm giúp chủ thể giao tiếp trao đổi thông tin, tƣ tƣởng tình cảm với đối tƣợng giao tiếp Một cách tổng quát, năng lực giao tiếp là toàn bộ các thao tác, cử chỉ, thái độ, hành vi và cử chỉ đƣợc phối hợp một cách hài hòa, hợp lí giữa cá nhân với cá nhân hay với một nhóm xã hội 11 nhằm điều khiển, điều chỉnh đối tƣợng giao tiếp, để thực hiện mục tiêu của chủ thể giao tiếp Kĩ năng giao tiếp của con ngƣời trong xã hội bao gồm các kĩ năng nhƣ: lắng nghe, thấu hiểu, chia sẻ, nhận và truyền thông tin, biểu đạt thái độ và cử chỉ hành vi phi ngôn ngữ, tự nhận thức về bản thân, từ chối yêu cầu đề nghị của ngƣời khác, thƣơng lƣợng và xử lý tình huống, kĩ năng hợp tác, v v Giáo dục năng lực giao tiếp cho học sinh tiểu học là quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục nhằm giúp học sinh hình thành và rèn các thao tác, hành động để trao đổi, tiếp nhận, xử lí thông tin bằng ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ trong các mối quan hệ của học sinh ở gia đình, nhà trƣờng và xã hội Đối với học sinh tiểu học, giáo dục kĩ năng, phát triển năng lực giao tiếp đóng vai trò quan trọng vì các lí do sau: Giáo dục kĩ năng giao tiếp với việc hình thành và phát triển nhân cách, nhờ có kĩ năng giao tiếp giúp các em học tập hiệu quả, tự tin tham gia các hoạt động giáo dục của nhà trƣờng, gia đình, xã hội, trải nghiệm bản thân, v v Giáo dục kĩ năng giao tiếp tạo nên giá trị sống tích cực của học sinh giúp các em thể hiện đƣợc giá trị của bản thân vào cuộc sống, xây dựng và tạo ra nét văn hóa ứng xử và giao tiếp Giúp học sinh tạo lập các mối quan hệ tốt đẹp trong cuộc sống, năng lực giao tiếp của học sinh tiểu học phát triển đồng thời với sự hình thành một hoạt động đa dạng của các em (nhận thức, vui tƣơi, lao động, năng suất, sáng tạo) Để phát triển năng lực giao tiếp của học sinh tiểu học một cách có hiệu quả, cần phải đáp ứng các điều kiện: kích thích hoạt động giao tiếp, thông qua việc sử dụng và hình thành các nhiệm vụ và tình huống vấn đề, tạo ra các tình huống trong đó học sinh có thể chứng minh khả năng giao tiếp của mình và khen ngợi sự thành công trong giao tiếp, v v Để tăng mức độ thành công trong giao tiếp, tham gia vào công việc khắc phục để cải thiện kỹ năng giao tiếp, tính đến các đặc điểm riêng và mức độ phát triển của từng em 12 1. Trò chơi phát triển năng lực giao tiếp Mô hình hợp tác trong xã hội đƣa vào đời sống học đƣờng có tác dụng chuẩn bị cho học sinh thích ứng với đời sống xã hội trong đó mỗi ngƣời sống và làm việc theo sự phân công hợp tác với tập thể cộng đồng Việc tổ chức dạy học trò chơi học tập nó rèn luyện tính tự chủ và sáng tạo của học sinh có những hoạt động học sinh tự làm giáo viên không cần can thiệp trực tiếp vào Tạo ra cơ hội để học sinh hoà nhập với cộng đồng: Học sinh tập lắng nghe ý kiến của ngƣời khác, tập thể hiện quan điểm của chính mình Tạo điều kiện để học sinh phát huy hết khả năng của mình theo hƣớng phân hoá trong dạy học, có những nhiệm vụ lại nhiều nhiệm vụ nhỏ cần phân chia mỗi ngƣời làm một việc nhỏ theo một dây truyền hoàn hảo để rồi hoàn thành một nhiệm vụ chung.
Trò chơi giúp các em biết đƣợc có những nhiệm vụ cần có sự hợp tác của nhiều ngƣời, đó là tinh thần đoàn kết, đó là sự cần thiết phải có sự giúp đỡ của những ngƣời xung quanh, từ đó tạo vốn kĩ năng sống, phát triển năng lực giao tiếp cho các em là trong gia đình cũng nhƣ trong xã hội đôi lúc cần có sự đoàn kết, hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau trong công việc Đất nƣớc ta đang trên đà phát triển và hội nhập quốc tế vì vậy hợp tác quốc tế là vấn đề tất yếu để thúc đẩy phát triển kinh tế thị trƣờng; các em là những chủ nhân của nƣớc nhà trong tƣơng lai, vì thế trong trƣờng học cần tạo và hình thành cho các em thói quen, kĩ năng trong việc giao tiếp với đối tác để hoàn thành nhiệm vụ chung Từ các hoạt động tƣởng chừng là vui chơi nhƣng nó lại mang lại những thông điệp về tri thức, giá trị nghệ thuật cao, chơi chỉ là phƣơng tiện để đạt đƣợc mục đích khác Trong định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay, việc coi trọng và khuyến khích dạy học trên cơ sở phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo, độc lập của học sinh để giúp cho học sinh tự phát hiện, tự giải quyết các vấn đề của bài học, để có thể tự chiếm lĩnh kiến thức và biết vận dụng chúng là 13 một trong những nội dung cơ bản để nâng cao chất lƣợng và hiệu quả của quá trình học Trƣớc đây trong dạy học chúng ta chỉ chú ý đến truyền thụ tri thức thuần túy Việc tổ chức trò chơi học tập cho phép các cá nhân trong lớp cùng thảo luận, nghiên cứu, chia sẻ những băn khoăn, suy nghĩ, kinh nghiệm của mình, cùng nhau xây dựng nhận thức mới về các nội dung môn học Khi hoạt động trong việc chơi, mỗi cá nhân có thể hiểu rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy đƣợc điều mình cần phải học hỏi thêm về các nội dung của bài học 1 2 Trò ơ ọc tập và v ệc dạy học Khoa học ở Tiểu học 1.