CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO Ở TIỂU HỌC 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học 1. Phương pháp dạy học 1) Khái niệm phương pháp dạy học Có nhiều quan niệm khác nhau về “phương pháp dạy học” Theo Hêghen quan niệm : Phương pháp là cách thức làm việc của chủ thể mà phương pháp là sự vận động bên ngoài của nội dung nên phương pháp dạy học phụ thuộc vào nội dung. Thuật ngữ “phương pháp dạy học” theo bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, Method có nghĩa là con đường để đạt được mục đích dạy học.
Theo đó “phương pháp dạy học” là con đường để đạt được mục đích dạy học. Trong giáo dục thì “Phương pháp dạy dọc” chính là hình thức, cách thức hoạt động của GV và HS trong những điều kiện dạy học xác định, cụ thể, chuyên biệt nhằm đạt được mục đích, mục tiêu dạy học đã được đề ra. “Phương pháp dạy học” đặc trưng vì tính hai mặt. Thứ nhất là hoạt động của thầy và quan trọng không kém là hoạt động của trò.
Hai hoạt động này tồn tại song song nhưng có mối quan hệ biện chứng, trong đó hoạt động của thầy giữ vai trò chủ đạo và hoạt động của trò có tác dụng quyết định sự thành công của phương pháp. Hai hoạt động này bổ sung, tương tác, hỗ trợ nhau đồng thời trong quá trình dạy học. 2) Đặc trưng của phương pháp dạy học ở Tiểu học trong chương trình phổ thông mới. - Phương pháp dạy học Tiểu học phụ thuộc vào nội dung dạy học Để đáp ứng nhu cầu về con người mới cho một xã hội mới, nội dung dạy học mang tính toàn diện nên phương pháp dạy học Tiểu học cũng phải mang tính toàn diện.
Nhiệm vụ của nhà trường Tiểu học là giúp học sinh được 7 lĩnh hội hệ thống kiến thức, kĩ năng và hình thành thái độ thông qua các môn học. Do đó mỗi môn học , mỗi mục tiêu, người GV cần phải sử dụng những phương pháp dạy học riêng để phù hợp và hiệu quả. Mỗi môn học thường kết hợp nhiều phương pháp phù hợp với mục tiêu từng phần trong bài song vẫn có một phương pháp đặc trưng của môn học mang lại hiệu quả thiết thực. Lựa chọn đúng phương pháp cho mỗi nội dung sẽ cho hiệu quả cao nhất.
Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, nội dung môn Khoa học được tích hợp từ các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học. Vì thế PP dạy học môn Khoa học cũng có đặc trưng riêng biệt. - Phương pháp dạy học Tiểu học phụ thuộc vào đặc điểm sinh lí của người học Độ tuổi học sinh Tiểu học còn nhỏ, năng lực chú ý và trí nhớ kém bền vững do đó không nên sử dụng chỉ một phương pháp kéo dài từ nội dung bài học này sang giờ khác. Như vậy học sinh sẽ mất tập trung dẫn đến không lĩnh hội được đầy đủ và chính xác hệ thống kiến thức, đảm bảo nội dung bài học.
Trong khoảng thời gian ngắn (35 - 40phút) yêu cầu HS lĩnh hội nội dung học tập ngay trong tiết học GV phải kết hợp đan xen các phương pháp dạy học khác nhau, nhằm giúp học sinh tập trung chú ý cao và hứng thú học tập. Mặt khác, với người giáo viên nói chung và giáo viên Tiểu học nói riêng, ngoài năng lực chuyên môn, nghiệp vụ còn rất cần có sự tinh tế, tâm lý với trẻ nhỏ: khuôn mặt, giọng nói, nụ cười đôn hậu, thân thiết, gần gũi sẽ giúp HS cởi mở với người GV và hiệu quả sẽ được nâng cao. Tuy nhiên, HS Tiểu học thời đại mới có sự phát triển tâm sinh lí tiến bộ hơn rất nhiều HS tiểu học thế hệ xa xưa. Các em giờ đây đã tự chủ, độc lập và có ý kiến chủ quan, không còn phụ thuộc nhiều như trước.
Người GV giờ đây không chỉ là cô, còn là mẹ, và đặc biệt là bạn của HS của mình. Người GV làm được điều đó là người GV đã hiểu được đặc điểm tâm lí HS. Như vậy dựa vào đặc điểm tâm, sinh lí HS tiểu học, GV có phương pháp dạy học phù hợp, hiệu quả. 8 - Phương pháp dạy học Tiểu học phụ thuộc vào vai trò, vị trí của nhà sư phạm Một giờ học có nội dung với mục tiêu kiến thức cụ thể nhưng không phải giờ học nào cũng thành công.
Sự thành công đó phụ thuộc phần lớn vào kĩ năng sư phạm của mỗi người giáo viên. Vai trò của thầy (cô) giáo có vị trí rất quan trọng trong việc tổ chức hoạt động học tập. Việc lựa chọn được phương pháp dạy học phù hợp và cách thức tổ chức khéo léo phụ thuộc vào khả năng của mỗi GV. Đặc biệt, trong chương trình giáo dục phổ thông mới, người thầy càng đóng vai trò quan trọng.
Nhưng vai trò đó đã thay đổi : giờ đây người GV phải biết lên kế hoạch, tổ chức, gợi mở, định hướng, khuyến khích. để giúp HS tự khám phá, tìm tòi, lĩnh hội kiến thức. Mặt khác đối với học sinh Tiểu học Người Thầy luôn là “mẫu người lí tưởng”, là tấm gương để học sinh học tập, noi theo. Tư cách đạo đức của GV cũng góp phần giúp hoạt động giáo dục hiệu quả hơn.
- Phương pháp dạy học phụ thuộc vào các yếu tố khác Thời đại 4.0 với nhiều phương tiện dạy học hỗ trợ hiện đại đã góp phần không nhỏ đến hiệu quả sử dụng các phương pháp dạy học ở Tiểu học. Điều này phụ thuộc nhiều vào cơ sở vật chất (phòng học, thiết bị ) trong mỗi nhà trường. Giáo viên cần khéo léo sử dụng các phương tiện, đồ dùng dạy học gắn liền với các phương pháp dạy học để đạt được mục tiêu giờ học hiệu quả nhất, giúp HS hiểu đúng, nhớ lâu, lĩnh hội được kiến thức ngay trong giờ học. Phương tiện dạy học có thể được chuẩn bị cầu kì, chu đáo như các giáo án Power point, clip sinh động, đồ dùng trực quan hấp dẫn song cũng có thể là những đồ dùng gần gũi, HS có thể chuẩn bị như giấy màu, vỏ chai nhựa,.
Phương pháp dạy học cũng phụ thuộc nhiều vào khoảng không gian tổ chức giờ học. Nếu không có không gian rộng rãi, GV cũng nên trang trí lớp học trở nên thoáng mát, thân thiện, thuận tiện cho các hoạt động dạy học. Những góc học tập theo chủ điểm cũng sẽ góp phần không giản học tập trở nên hấp dẫn, 9 phương pháp dạy học vận dụng sẽ thêm hiệu quả. Đây chính là đặc trưng, là yêu cầu cơ bản của môn Khoa học trong chương trình phổ thông mới.
Sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học - Do sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Để đáp ứng nhu cầu phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa mục tiêu và nội dung dạy học đồng thời được đổi mới nhằm đào tạo nên một thế hệ trẻ đầy năng động, sáng tạo, tự chủ của tương lai. Muốn thực hiện nhiệm vụ trên phải có sự đổi mới mạnh mẽ về cách thức tiến hành các phương pháp dạy học. Thế giới đã chuyển sang thời kì kinh tế tri thức nên đầu tư cho giáo dục phải là “Quốc sách hàng đầu”, đầu tư cho giáo dục chính là cách đầu tư hiệu quả nhất cho sự hưng thịnh của mỗi quốc gia. - Do sự đổi mới của chương trình giáo dục tiểu học Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng nên sự đổi mới lại càng cần thiết và quan trọng.
Chính vì vậy đã từ nhiều năm nay, giáo dục Tiểu học đã có những thay đổi mạnh mẽ từ mục tiêu đến nội dung dẫn đến phải đổi mới về phương pháp. Chương trình dạy học Tiểu học hiện đại không chỉ quan tâm đến kết quả mà quan tâm đến cả quá trình lĩnh hội kiến thức. Việc đổi mới phương pháp dạy học lấy người học là trung tâm, người thầy có nhiệm vụ tổ chức, hướng dẫn. Quá trình dạy - học là quá trình luôn vận động, phát triển không ngừng thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học, giữa thầy và trò Vì vậy, khi đổi mới phương pháp dạy học phải đổi mới cả phương pháp dạy của thầy và phương pháp học của trò.
Phương pháp dạy học phù hợp sẽ cho ta hiệu quả thiết thức của việc dạy học. Để nâng cao chất lượng dạy và học thì việc đổi mới phương pháp dạy học là nội dung quan trọng tiên quyết. Thời đại mới, thời đại 4.0, xã hội mới đòi hỏi con người phải có các khả năng mới: không chỉ học tập thụ động mà biết giải quyết vấn đề, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức để hoàn thiện bản thân. Con người mới không chỉ làm việc cá nhân độc lập mà còn phải biết kết hợp làm việc theo tổ, theo 10 nhóm để phát huy, hỗ trợ nhau đạt mục tiêu học tập; con người mới không chỉ làm công dân, mà còn tự tin làm nhà lãnh đạo.
Những khả năng mới này chưa được hệ thống giáo truyền thống đề cập tới do đó HS chưa được trang bị những tri thức và kỹ năng cần thiết để đáp ứng những đòi hỏi mới. Một xã hội tiến bộ đòi hỏi hệ thống giáo dục phải lập tức có những đổi mới để đáp ứng cung cấp những con người mới hiện đại phù hợp với yêu cầu mới của xã hội hiện đại. Giáo dục hiện nay đang đứng trước yêu cầu và thách thức lớn lao của xã hội hiện đại. Việc học tập của HS không còn một chiều, thụ động tiếp thu bài giảng hay thuyết trình của giáo viên mà phải là sự tham gia tích cực vào các hoạt động tập thể, theo dự án, từ đó trang bị đầy đủ kiến thức, kĩ năng để có thể hội nhập vào các hoạt động sản xuất của xã hội sau này.
Ngày nay, học sinh ngay từ bậc tiểu học cũng cần nắm rõ trạng thái tri thức của mình, phải xây dựng nó, cải tiến nó, và có quyết định phù hợp trong việc đối diện với sự không chắc chắn của môi trường. Kiến thức là cái còn lại sau khi đã quên. Vậy trên ghế nhà trường, HS không chỉ lĩnh hội kiến thức mà còn tiếp nhận cách tư duy, cách học tập, cách hợp tác. Chính vì sự phát triển này của loài người mà đòi hỏi sự cần thiết phải đối mới phương pháp dạy học.