Luận văn: Xây dựng nhà nước pháp quyền trong kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ ussh phân tích xây dựng nhà nước pháp quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Hƣơng
• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Thúy Vân
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Xây Dựng Nhà Nƣớc Pháp Quyền Trong Điều Kiện Kinh Tế Thị Trƣờng Định Hƣớng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 1.1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 1.1.2. Khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.1.3. Khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.1.4. Nhà nước pháp quyền XHCN và tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 1.1.5. Khái niệm nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
• 1.1.6. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 1.2. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. THỰC TIỄN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 2.1. Những kết quả đạt được trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 2.2. Về thực hiện vai trò quản lý kinh tế của nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 2.3. Hệ thống luật pháp được hoàn thiện theo yêu cầu xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.4. Những hạn chế còn tồn tại trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 2.4.1. Hệ thống pháp luật thiếu toàn diện, chưa đồng bộ, chưa đáp ứng được những đòi hỏi của quá trình xây dựng và phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 2.4.2. Những hạn chế, bất cập trong quá trình cải cách hành chính
• 2.5. Một số giải pháp góp phần xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay
• 2.5.1. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo sự đồng bộ và tính hiệu lực của luật pháp
• 2.5.2. Tiếp tục thực hiện cải cách hành chính hướng đến mục tiêu xây dựng một nền hành chính công chuyên nghiệp, hiệu quả
• 2.5.3. Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 2.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền trong bối cảnh kinh tế thị trường ở Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng. Nhà nước pháp quyền không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực tiễn cần thiết để đảm bảo quyền lợi của công dân và phát triển kinh tế bền vững. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng nhà nước pháp quyền cần phải được thực hiện đồng bộ với các chính sách kinh tế nhằm tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế.

1.1. Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền Và Kinh Tế Thị Trường

Nhà nước pháp quyền được hiểu là một nhà nước hoạt động theo pháp luật, bảo vệ quyền con người và quyền tự do kinh doanh. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam yêu cầu nhà nước phải có những chính sách phù hợp để phát huy vai trò của thị trường trong phát triển kinh tế.

1.2. Vai Trò Của Nhà Nước Pháp Quyền Trong Kinh Tế Thị Trường

Nhà nước pháp quyền đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và điều tiết nền kinh tế. Nó đảm bảo rằng mọi hoạt động kinh doanh đều diễn ra trong khuôn khổ pháp luật, từ đó tạo ra sự công bằng và minh bạch trong các giao dịch kinh tế.

II. Những Thách Thức Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay gặp phải nhiều thách thức. Những vấn đề như tham nhũng, quan liêu và thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước đang cản trở quá trình này. Để xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự, cần phải có những giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ.

2.1. Tham Nhũng Và Quan Liêu Trong Quản Lý Nhà Nước

Tham nhũng và quan liêu là những vấn đề nghiêm trọng trong bộ máy nhà nước. Chúng không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý mà còn ảnh hưởng đến lòng tin của người dân vào nhà nước. Cần có các biện pháp quyết liệt để ngăn chặn và xử lý các hành vi này.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Chính Sách

Thiếu minh bạch trong các chính sách và quy định pháp luật là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự chậm trễ trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần phải cải cách hệ thống pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và dễ tiếp cận cho mọi công dân.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Hiệu Quả

Để xây dựng nhà nước pháp quyền hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải cách hành chính, hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải Cách Hành Chính Để Tăng Cường Hiệu Quả

Cải cách hành chính là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Cần phải đơn giản hóa thủ tục hành chính và giảm bớt sự can thiệp của các cơ quan nhà nước vào hoạt động kinh doanh.

3.2. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật

Hệ thống pháp luật cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường. Cần có các quy định rõ ràng và cụ thể để bảo vệ quyền lợi của công dân và doanh nghiệp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nhà Nước Pháp Quyền Trong Kinh Tế Thị Trường

Việc áp dụng nhà nước pháp quyền trong thực tiễn kinh tế thị trường đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các chính sách pháp luật đã giúp tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút đầu tư và phát triển kinh tế.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Quản Lý Kinh Tế

Nhà nước pháp quyền đã góp phần quan trọng trong việc quản lý kinh tế, tạo ra sự ổn định và phát triển bền vững. Các chính sách pháp luật đã giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

4.2. Tác Động Đến Quyền Lợi Của Công Dân

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền đã bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo quyền tự do kinh doanh và quyền con người. Điều này đã tạo ra một môi trường sống và làm việc tốt hơn cho người dân.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam phụ thuộc vào sự quyết tâm và nỗ lực của toàn xã hội. Cần phải tiếp tục cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.1. Định Hướng Phát Triển Nhà Nước Pháp Quyền

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển nhà nước pháp quyền, đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong quản lý nhà nước.

5.2. Vai Trò Của Công Dân Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Công dân cần phải tích cực tham gia vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, từ việc thực hiện quyền lợi của mình đến việc giám sát hoạt động của nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua gần 30 năm thực hiện công cuộc Đổi mới (1986 - 2015), Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc về kinh tế - xã hội, đưa quy mô GDP tăng trưởng bình quân khoảng 6,5% đến 7% mỗi năm và chính thức gia nhập nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình. Tuy nhiên, sự vận động nhanh chóng của nền kinh tế thị trường nhiều thành phần đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với việc cải cách bộ máy nhà nước. Nhà nước với tư cách là bộ phận trọng yếu của kiến trúc thượng tầng buộc phải thay đổi để thích ứng và thúc đẩy cơ sở hạ tầng kinh tế phát triển. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ tính tất yếu khách quan, nội dung và các giải pháp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang ngày càng hoàn thiện và hội nhập sâu rộng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 3 nhiệm vụ chính: hệ thống hóa cơ sở lý luận từ lịch sử tư tưởng triết học Đông - Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin; phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước Việt Nam giai đoạn 1986 - 2015; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đến năm 2020 và tầm nhìn 2030. Phạm vi không gian nghiên cứu được xác định trên phạm vi toàn lãnh thổ Việt Nam, gắn liền với các mốc sửa đổi Hiến pháp từ năm 1992 đến năm 2013. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa học thuật và thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở luận chứng cho việc cắt giảm hơn 30% các thủ tục hành chính rườm rà, nâng cao chỉ số hiệu quả quản trị công và củng cố niềm tin của hơn 90 triệu người dân vào thể chế pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, đặc biệt là quy luật biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, mối quan hệ hữu cơ giữa kinh tế và chính trị. Kiến trúc thượng tầng chính trị - pháp lý không tồn tại thụ động mà tác động trở lại mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng kinh tế; nếu phù hợp sẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, nếu lạc hậu sẽ kìm hãm sự tăng trưởng. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa có chọn lọc các giá trị phổ quát trong học thuyết pháp quyền của các nhà tư tưởng tiến bộ phương Tây như lý thuyết phân quyền của John Locke và Montesquieu, thuyết khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau, cùng quan điểm triết học pháp quyền của Immanuel Kant và Georg Wilhelm Friedrich Hegel.

Bên cạnh đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng một nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân giữ vị trí kim chỉ nam xuyên suốt toàn bộ công trình. Bốn khái niệm nền tảng được định hình và phân tích chuyên sâu gồm: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước; Tính tối thượng của Hiến pháp và pháp luật trong đời sống xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống văn kiện chính thức qua 11 kỳ Đại hội Đảng toàn quốc, 5 bản Hiến pháp của nước Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), cùng hơn 50 văn bản luật chuyên ngành điều chỉnh hoạt động kinh tế và quản trị hành chính. Tác giả tiến hành khảo sát và phân tích toàn diện 100% các đạo luật trụ cột về kinh tế được ban hành trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2015, bao gồm Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.

Phương pháp chọn mẫu toàn diện đối với các văn bản pháp quy và nghị quyết trung ương được lựa chọn nhằm bảo đảm tính bao quát lịch sử và tính chính xác cao nhất cho một công trình triết học chính trị. Luận văn sử dụng phương pháp luận của phép biện chứng duy vật, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thống nhất logic với lịch sử, phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể, cùng các kỹ thuật phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch. Việc áp dụng các phương pháp này giúp bóc tách bản chất của các thiết chế quyền lực trong mối quan hệ đa chiều với các quy luật kinh tế thị trường trong suốt tiến trình 30 năm đổi mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực tiễn đã đem lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, hệ thống pháp luật kinh tế đã có bước chuyển biến vượt bậc từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường. Sau khi Hiến pháp 2013 được thông qua, Quốc hội đã ban hành và sửa đổi hơn 60 đạo luật quan trọng, loại bỏ hơn 3.000 giấy phép con và điều kiện kinh doanh bất hợp lý, giúp tỷ lệ doanh nghiệp thành lập mới tăng trưởng bình quân trên 15% mỗi năm.

Thứ hai, vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước đã chuyển đổi căn bản từ can thiệp trực tiếp, bao cấp sang quản lý vĩ mô bằng pháp luật, chính sách và quy hoạch. Khu vực kinh tế nhà nước tập trung vào các ngành then chốt, trong khi khu vực kinh tế tư nhân được giải phóng mạnh mẽ, đóng góp khoảng 40% GDP và tạo ra hơn 85% việc làm trong toàn xã hội.

Thứ ba, nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước có sự hoàn thiện mang tính đột phá. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, Điều 2 Hiến pháp 2013 đã bổ sung nguyên tắc "kiểm soát" giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, tạo cơ sở pháp lý vững chắc ngăn ngừa sự lạm quyền.

Thứ tư, vẫn còn tồn tại những điểm nghẽn lớn về thể chế: hệ thống văn bản quy phạm pháp luật còn cồng kềnh với hơn 20% quy định có sự chồng chéo; thủ tục hành chính ở một số lĩnh vực như đất đai, đầu tư công còn phức tạp; tình trạng tham nhũng, lãng phí vẫn diễn biến phức tạp tại khoảng 15% đến 25% các dự án quản lý vốn nhà nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự chậm trễ trong đổi mới tư duy lập pháp so với tốc độ vận động thực tế của nền kinh tế thị trường, cùng với tàn dư của tư tưởng bao cấp, cục bộ địa phương. Khi so sánh với các nghiên cứu thể chế của các học giả quốc tế, luận văn khẳng định mô hình nhà nước pháp quyền tại Việt Nam mang tính đặc thù sâu sắc: quyền lực nhà nước là thống nhất chứ không tam quyền phân lập tuyệt đối như các nước phương Tây, nhưng vẫn đòi hỏi sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Các dữ liệu nghiên cứu thể chế hoàn toàn có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng so sánh thẩm quyền của các nhánh quyền lực qua các bản Hiến pháp 1992 và 2013, kết hợp với biểu đồ tương quan giữa số lượng văn bản luật được ban hành và tốc độ tăng trưởng GDP giai đoạn 1990 - 2015. Kết quả phân tích cho thấy mức độ hoàn thiện của thể chế pháp quyền có mối tương quan thuận rõ rệt với chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống thể chế kinh tế thị trường đồng bộ. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần khẩn trương rà soát, loại bỏ 100% các quy định pháp luật chồng chéo, mâu thuẫn trước năm 2020. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm tối thiểu 50% thời gian thực hiện các thủ tục đăng ký kinh doanh và cấp phép đầu tư, bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.

Thứ hai, đẩy mạnh cải cách hành chính công và tinh giản bộ máy. Chính phủ và Bộ Nội vụ cần chỉ đạo thực hiện quyết liệt việc cơ cấu lại các bộ, cơ quan ngang bộ, phấn đấu giảm ít nhất 10% đến 15% biên chế công chức gián tiếp trong giai đoạn 2016 - 2020. Đồng thời, chuyển đổi 80% dịch vụ công trực tiếp sang cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và mức độ 4.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức. Các cơ quan quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương phải thực hiện kiểm định chất lượng đầu vào công chức đạt tỷ lệ 100% từ năm 2020. Xây dựng chương trình đào tạo bắt buộc về kỹ năng điều hành và văn hóa công vụ cho trên 95% cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp.

Thứ tư, thiết lập cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực độc lập, hiệu quả. Tăng cường quyền hạn giám sát tối cao của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp. Cơ quan thanh tra và kiểm toán nhà nước cần nâng cao tỷ lệ phát hiện, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm, phấn đấu nâng tỷ lệ thu hồi tài sản tham nhũng, lãng phí lên trên 60% vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm 1: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Triết học, Triết học chính trị, Lý luận Nhà nước và Pháp luật. Tài liệu cung cấp hệ thống luận điểm toàn diện, nguồn dữ liệu lịch sử phong phú để phục vụ công tác giảng dạy và xây dựng giáo trình chuyên khảo.

Nhóm 2: Cán bộ tham mưu, chuyên viên hoạch định chính sách tại các cơ quan của Đảng, Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Chính phủ và Bộ Tư pháp. Công trình là tài liệu tham chiếu giá trị trong quá trình xây dựng dự thảo luật, đánh giá tác động chính sách và thiết kế các chương trình cải cách thể chế.

Nhóm 3: Luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý và các nhà quản trị doanh nghiệp. Luận văn giúp người đọc nắm vững bản chất vận hành của cơ chế quản lý vĩ mô, từ đó nhận diện rõ các cơ hội kinh doanh và quản trị rủi ro pháp lý trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nhóm 4: Sinh viên các khối ngành Khoa học xã hội, Luật học, Hành chính công và Kinh tế học. Luận văn cung cấp góc nhìn đa chiều, phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng chuẩn mực để thực hiện các khóa luận tốt nghiệp và đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên.

Câu hỏi thường gặp

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có áp dụng học thuyết tam quyền phân lập không? Việt Nam không áp dụng mô hình tam quyền phân lập tuyệt đối của phương Tây mà thực hiện nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về nhân dân. Tuy nhiên, quyền lực có sự phân công rõ ràng, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát lẫn nhau giữa 3 nhánh: Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp, Tòa án và Viện kiểm sát thực hiện quyền tư pháp theo quy định tại Điều 2 Hiến pháp 2013.

Vì sao kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vẫn cần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo? Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo ở khoảng 10 đến 15 ngành huyết mạch nhằm bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng xã hội và khắc phục các khuyết tật của thị trường. Vai trò chủ đạo thể hiện ở năng lực dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác phát triển, chứ không phải duy trì độc quyền hay bao cấp doanh nghiệp nhà nước.

Hiến pháp 2013 đã có những điểm mới nào về việc bảo vệ quyền con người? Hiến pháp 2013 đã dành trọn 36 điều tại Chương II để quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Điểm mới căn bản là nguyên tắc quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế bằng luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội và sức khỏe cộng đồng.

Luận văn đã sử dụng phương pháp triết học nào để phân tích thực tiễn đổi mới ở Việt Nam? Luận văn sử dụng phương pháp duy vật lịch sử, cụ thể là quy luật về sự phù hợp của kiến trúc thượng tầng với cơ sở hạ tầng. Tác giả phân tích sự biến đổi của cơ cấu kinh tế nhiều thành phần trong 30 năm đổi mới, từ đó chứng minh tính tất yếu phải tái cấu trúc bộ máy nhà nước theo mô hình pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Làm thế nào để kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả trong điều kiện một đảng cầm quyền? Việc kiểm soát quyền lực được thực hiện thông qua 3 kênh đồng bộ: kiểm soát bên trong giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp; kiểm tra, giám sát kỷ luật nghiêm minh của Đảng; và kiểm soát từ bên ngoài thông qua hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc cùng hơn 90 triệu công dân theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp cốt lõi:

• Hệ thống hóa sâu sắc và toàn diện lịch sử tư tưởng pháp quyền từ thời cổ đại phương Đông, phương Tây đến các học thuyết kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
• Luận giải rõ ràng tính tất yếu biện chứng của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa như một đòi hỏi khách quan từ sự vận động của cơ sở hạ tầng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Phân tích khách quan, khoa học những thành tựu lập hiến và quản lý vĩ mô sau gần 30 năm Đổi mới, đồng thời chỉ ra 4 hạn chế then chốt về thể chế và chất lượng bộ máy công quyền.
• Xây dựng hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao trên 4 trụ cột: hoàn thiện pháp luật kinh tế, cải cách hành chính, nâng cao chất lượng công chức và thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực.
• Tạo lập cầu nối lý luận liên ngành giữa Triết học chính trị, Luật học và Kinh tế học thể chế, đóng góp thiết thực cho công cuộc đổi mới hệ thống chính trị đất nước.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2021 đến năm 2030, việc tiếp tục nghiên cứu và cụ thể hóa các cơ chế tài phán hiến pháp, hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị và chính quyền số là những hướng đi cần thiết. Độc giả quan tâm đến các giải pháp thể chế có thể khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ cho các chương trình phát triển học thuật và ứng dụng chính sách thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 5 tiết. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG ĐỊNH HƢỚNG XHCN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái niệm nhà nƣớc pháp quyền Để xác định được nội hàm khái niệm nhà nước pháp quyền, trước hết cần phải khảo sát lịch sử hình thành khái niệm đó, những mầm mống tư tưởng về nhà nước và pháp quyền từ thời kỳ cổ đại ở cả phương Đông và phương Tây. Ở phương Đông, nhà nước được hình thành sớm do nhu cầu trị thủy, chống giặc ngoại xâm và trở thành một công cụ toàn năng để cai trị nhân dân, bảo vệ chế độ quân chủ chuyên chế.

Những luật lệ đầu tiên cũng nhanh chóng xuất hiện ở nhà nước Ai Cập – nhà nước ra đời sớm nhất trên thế giới; nhưng bộ luật thành văn cổ nhất trong lịch sử loài người lại được xây dựng tại Babylon cổ đại dưới thời vua Hamurabi (1792-1750 TCN) và giữ vị trí quan trọng trong việc cai trị xã hội, bảo vệ chế độ sở hữu của tầng lớp chủ nô. Ở Trung Quốc cổ đại, thời kỳ này thường xuyên xảy ra các cuộc giao chiến, tranh giành đất đai, quyền lực. Chính bối cảnh đó đã làm nảy sinh nhiều tư tưởng chính trị - pháp luật mà đến nay vẫn còn nhiều giá trị. Các nhà tư tưởng Trung Quốc cổ đại đã cố gắng tìm kiếm những cách thức nhằm cải biến trật tự hiện thời.

Nổi bật là tư tưởng “vô vi” của Lão Tử và tư tưởng dùng sức mạnh của pháp luật để chấn hưng đất nước của Hàn Phi Tử. Đầu tiên phải kể đến quan niệm về “Đạo” và “Vô vi” của Lão Tử (người sáng lập ra Đạo giáo). Ông quan niệm pháp luật là do vua tạo ra, vì thế nó là nguồn gốc của áp bức bóc lột và trái với quy luật tự nhiên, là người bạn đồng hành của tàn bạo và độc đoán. Tuân thủ những quy luật tự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiên (Đạo) của cuộc sống làm cho con người giữ được trọn vẹn bản tính của mình.

Ông chủ trương một xã hội bình yên trong một quốc gia nhỏ bé, ít dân và dân thì thuần phác, hiền lành, nơi không cần học vấn, phương tiện đi lại và binh khí, người dân sống một đời chất phác, hết ham muốn, hết tranh giành. Muốn đạt tới một xã hội như trên, người cầm quyền nên tỏ ra khiêm nhường, không dùng đến bạo lực, không can thiệp đến công việc của dân, mà dùng “Đạo” để cảm hóa dân chúng. “Đạo” là cái muôn vật thành ra như nó hiện tồn hiện nay. Vì “Đạo” là quy luật của trời đất nên cách trị nước hay nhất là “vô vi”.

Đó là: không làm gì trái với tự nhiên, không đem tâm tư can thiệp vào việc người, giữ xã hội trong trạng thái quân bình và đem lại hạnh phúc cho con người. “Vô vi” mà vẫn sai khiến được quần thần, cai trị được đất nước. Chủ trương này thực chất không phải là trạng thái tiêu cực của người yếm thế, phẫn thế hay là tư tưởng bất hành động (theo quan điểm của các nhà luật học). Thực chất, đây là quan niệm hãy thuận theo tự nhiên mà cai trị (tư tưởng này có những điểm tương đồng với thuyết pháp quyền tự nhiên ở phương Tây cận đại), không làm gì nhưng thực chất là làm được tất cả.

Quan niệm của Lão Tử tiến bộ ở chỗ đã thấy được sự tồn tại tất yếu của bản tính tự nhiên của con người (chưa được hiểu là quyền tự nhiên như ở phương Tây) và để đảm bảo cho sự tồn tại của bản tính tự nhiên đó thì sự cai trị tốt nhất là hãy thuận theo tự nhiên mà tồn tại, không làm gì trái với tự nhiên. Tư tưởng này rất có giá trị đối với mô hình nhà nước pháp quyền thời hiện đại bởi việc nhận thức và bảo vệ các quyền tự nhiên của con người thông qua pháp luật là nội dung quan trọng của nhà nước pháp quyền. Điểm hạn chế trong tư tưởng của Lão Tử là quan điểm “vô vi” chỉ có tác dụng trong xã hội đơn giản, không có sự phát triển của kinh tế và các quan hệ xã hội. Mặt khác, nếu để con người tồn tại theo bản tính tự nhiên thì bản thân các cá thể có thể hủy diệt nhau theo những nhu cầu bản năng của mình, dẫn đến sự hỗn loạn xã hội.

14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hệ tư tưởng nghiêng về phía dùng sức mạnh của pháp luật, đối lập với tư tưởng dùng đạo đức để quản lý xã hội của Nho giáo, còn gọi là “tư tưởng pháp trị”. Những người khởi xướng tư tưởng này có thể coi là Quản Trọng (683-640 TCN) và Tử Sản (khoảng 522 TCN). Các ông chủ trương lấy pháp luật làm công cụ cơ bản để cai trị đất nước và đề ra nguyên tắc “pháp bất ly thân”, bất cứ ai (vua, tôi, trên, dưới, sang, hèn) đều phải tuân thủ pháp luật. Chủ trương tôn trọng vua, vì vua là người đặt ra pháp luật.

Các ông đưa ra yêu cầu: Pháp luật của vua phải rành mạch về luật – hình – chính và hợp với lợi ích của dân theo thiên thời, địa lợi và nhân hòa. Pháp luật ban hành phải cẩn trọng và ít thay đổi.24] Thương Ưởng (khoảng 347 TCN) đã đưa tư tưởng pháp trị phát triển lên một bước tiến mới. Ông chủ trương trị nước phải kết hợp cả ba yếu tố: Pháp luật, quyền lực và lòng tin của dân. Trong đó, pháp luật là phương tiện xác định tính hợp pháp của việc chiếm hữu ruộng đất bằng mua bán, xác lập quyền bình đẳng giữa các tầng lớp xã hội và thiết lập chế độ chuyên chế trung ương tập quyền.

Hàn Phi (280-233 TCN) là người phát triển tư tưởng pháp trị lên đỉnh cao. Nội dung chủ yếu của tư tưởng pháp trị này là lấy pháp luật thay cho lễ làm công cụ trị nước, an dân và tiền đề cho việc xây dựng chế độ nhà nước phong kiến thịnh vượng. Hàn Phi cho rằng, nhà nước rất cần tới pháp luật bởi pháp luật là công cụ quan trọng để điều chỉnh xã hội. Để duy trì một trật tự đẳng cấp phong kiến như mong muốn, theo thuyết pháp trị, vua cần phải có ba yếu tố: Pháp, thế, thuật.

Trong đó, “pháp” có nghĩa là pháp luật, mệnh lệnh, chiếu chỉ xuất phát từ ý chí của vua được gọi là “cái khuôn mẫu của thiên hạ” để thần dân noi theo mà tuân thủ; “thế” có nghĩa là quyền uy, muốn pháp luật có thể được thi hành thì vua phải có “thế”; còn “thuật” là phương pháp điều hành, nghệ thuật quản lý con người. Theo thuyết pháp trị, một khi đã hội tụ đủ cả 3 yếu tố: pháp, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thế, thuật thì vua phải chuyên quyền, độc đoán, chỉ cần thẳng tay dùng nghiêm hình phạt để cai trị. Ý nghĩa của tư tưởng pháp trị thể hiện ở những quan điểm chính trị pháp luật thực tế và đã trở thành thực tiễn sống động trong đường lối cai trị của các vị “thiên tử” sau đó. Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi không chỉ là sản phẩm của lịch sử, mà còn là yếu tố có ý nghĩa quyết định trong việc cải tạo và đưa đất nước Trung Hoa cổ đại vào thời kỳ phát triển mới.

Cùng với Lão gia, các quan điểm của Pháp gia có ý nghĩa quan trọng cho sự hình thành quan niệm về nhà nước pháp quyền ở phương Đông sau này. Ở phương Tây cổ đại, những mầm mống tư tưởng về nhà nước pháp quyền được hình thành và phát triển từng bước có tính kế thừa, thể hiện tập trung nhất ở các nhà tư tưởng cổ đại như: Xôlông, Hêraclít, Platon, Arixtốt. Các nhà tư tưởng trên đây đã cố gắng giải thích rằng, mối quan hệ và tác động qua lại giữa pháp luật và chính quyền nhà nước đã đảm bảo sự hoạt động hài hòa của xã hội. Các ông cho rằng, chính cái hình thức chính trị mà trong đó, pháp luật là điều kiện bắt buộc chung vừa cả với công dân, vừa cả với nhà nước là hợp lý và công bằng nhất.

Chính quyền nhà nước, vừa thừa nhận pháp luật, vừa bị giới hạn bởi pháp luật được coi là nhà nước chính nghĩa. Tư tưởng thống nhất quyền lực và pháp luật (cốt lõi của tư tưởng nhà nước pháp quyền) trong việc tổ chức nhà nước Aten theo nguyên tắc dân chủ được Xôlông (638-559 TCN) - nhà thông thái Hy Lạp thực hiện trong các cải cách của mình vào thế kỷ VI trước Công nguyên. Xôlông coi bản chất các cuộc cải cách của mình là: “Tôi giải phóng cho tất cả. Và điều đó đạt được nhờ có sự ngự trị của pháp luật, bởi quyền lực và pháp luật hòa hợp vào nhau”.28] Hêraclít (530-470 TCN) hết sức coi trọng pháp luật và cho rằng, pháp luật là phương thức để thực hiện cái phổ biến.

Do vậy, theo ông, 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người dân cần phải chiến đấu bảo vệ cho pháp luật, như bảo vệ cho ngôi nhà của mình. Vấn đề thể chế hóa xã hội được Platon (427-347 TCN) quan tâm nhiều. Trong tác phẩm đối thoại Nhà nước, Platon vẽ nên bức tranh một xã hội tương lai và khi luận chứng về nó, ông đã giải quyết một loạt vấn đề lý luận liên quan đến cấu trúc của xã hội đó. Theo Platon, xã hội là một tổng thể hữu cơ có cơ cấu, chức năng và lợi ích của mình, chứ không như là sự cố kết các cá nhân độc lập.

Và trong xã hội này lợi ích của toàn thể cao hơn lợi ích của từng bộ phận. Để nguyên tắc đó được thừa nhận, theo ông, nhà nước cần phải phục vụ cho lợi ích của toàn xã hội, chứ không phải vì một nhóm nào đó, không phải là đa số hay thiểu số, mà là vì tất cả. Platon coi chế độ quý tộc là hình thức nhà nước tối ưu nhất và chia nó thành hai loại nhỏ: Loại chỉ có một người nắm quyền lãnh đạo và loại do một số người nắm quyền – đó là tầng lớp quý tộc. Quan điểm về sự thống trị của các đạo luật hợp lý cũng được Arixtốt (384-323 TCN) đề xướng.

Ông được coi là “người cha” của khoa học chính trị cổ đại. Nhà nước, theo Arixtốt, là sự sáng tạo của tự nhiên, là sản phẩm của sự phát triển tự nhiên. Nền tảng của nó là nhu cầu của con người. Pháp luật đồng nhất với sự công bằng.

Tính luật pháp và tính công bằng cần phải trùng hợp với nhau.