Chương 1: TÍNH TẤT YẾU HÌNH THÀNH QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 1.1 Kinh tế thị trường 1.1 Khái niệm kinh tế thị trường Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội cho thấy, hình thức kinh tế đầu tiên của loài người là kinh tế tự nhiên, kế tiếp là nền kinh tế tự cung, tự cấp - nền kinh tế, trong đó sản phẩm làm ra chủ yếu nhằm thỏa mãn nhu cầu cá nhân của người sản xuất. Người sản xuất tự quyết định về loại sản phẩm (do các yếu tố tự nhiên, tập quán quy định), số lượng sản phẩm (theo nhu cầu của bản thân họ) và sản xuất của mình. Sự trao đổi sản phẩm với nhau rất hạn chế chủ yếu dưới các hình thức đơn giản nhất, trao đổi trực tiếp sản phẩm với nhau. Kinh tế hàng hóa là sự phát triển trực tiếp từ kinh tế tự cung, tự cấp, trên cơ sở có phân công lao động và năng suất lao động ngày càng cao của nền kinh tế đã phát triển và qua tiến trình lịch sử.
Sản xuất hàng hóa không phải để thỏa mãn nhu cầu trực tiếp của người sản xuất ra hàng hóa đó, mà để trao đổi nhằm thỏa mãn nhu cầu của người mua thông qua “vật trung gian” mang ý nghĩa tiền tệ. Vì vậy loại sản phẩm, số lượng sản phẩm suy cho cùng là do người mua quyết định, việc trao đổi sản phẩm được thực hiện thông qua quan hệ thị trường (quan hệ Hàng – Tiền). Đó chính là kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó quan hệ giữa người với người thông qua trao đổi hàng hóa trên “thị trường hàng hóa – tiền tệ”. Có thể nói, kinh tế hàng hóa ra đời và phát triển thì thị trường cũng xuất hiện và phát triển, nhưng không phải hễ có thị trường là có “kinh tế thị trường”.
Thị trường là một phạm trù của nền sản xuất hàng hóa, nó ra đời và phát triển cùng với sự phát triển của nền sản xuất hàng hóa. Kinh tế hàng hóa ra đời thì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thị trường xuất hiện và cùng với sự phát triển của sản xuất hàng hóa, thị trường được mở rộng phong phú và đồng bộ, các quan hệ thị trường ngày càng hoàn thiện. “Thị trường” với định nghĩa tổng quát “là sự biểu hiện thu gọn của quá trình, mà thông qua đó các quyết định của các gia đình về tiêu dùng các mặt hàng nào, các quyết định của các công ty về sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào và các quyết định của cá nhân về việc làm bao lâu, cho ai đều được dung hòa bằng sự điều chỉnh của giá cả” [11, tr. Theo nghĩa hẹp “thị trường là tập hợp các sự thỏa thuận, thông qua đó người mua và người bán tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hóa và dịch vụ” [11, tr.
Tác giả luận văn tán thành và kế thừa sự khái quát gọn về thực chất của khái niệm “thị trường” trên đây. “Kinh tế thị trường” là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, trong đó sản xuất chủ yếu để trao đổi, gắn với sự phát triển ngày càng cao của phân công lao động và trình độ chuyên môn hóa. Không gian thị trường đã được mở rộng cho sự lựa chọn, tư duy giá trị, hiệu quả trở nên phổ biến. Trong nền kinh tế thị trường, quyền tự do, bình đẳng giữa mọi thành phần kinh tế được tôn trọng và các chủ thể kinh tế chịu sự điều tiết của các quy luật thị trường, thái độ ứng xử của họ là hướng vào tìm kiếm lợi ích của chính mình trên thị trường theo sự dẫn dắt của giá cả.
Vậy “kinh tế thị trường là kiểu tổ chức kinh tế dựa trên cơ sở đa dạng các hình thức sở hữu, các thành phần kinh tế, các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh. Theo tác giả Ngô Đình Giao thì, “Kinh tế thị trường là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường. Đến lượt nó, cơ chế thị trường là tổng thể các nhân tố, quan hệ cơ bản vận động dưới sự chi phối của các quy luật thị trường trong môi trường cạnh tranh, nhằm mục tiêu lợi nhuận. Nhân tố cơ bản của cơ chế thị trường là cung – cầu và giá cả thị trường” [69, tr.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua phân tích một số quan điểm của các tác giả đã công bố về “kinh tế thị trường”, tác giả luận văn mạnh dạn đưa ra quan điểm của mình về “kinh tế thị trường” như sau: Kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hóa phát triển ở trình độ cao, gắn với sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội. Các hoạt động kinh tế gắn chặt với nhau thông qua thị trường. Lực lượng sản xuất xã hội ngày càng phát triển, trình độ phân công lao động xã hội ngày càng cao, thì các quan hệ thị trường cũng ngày càng được mở rộng và trở nên phức tạp. Hệ thống thị trường quốc gia trở nên thống nhất, thông suốt và gắn kết chặt chẽ hơn với thị trường thế giới.
Các doanh nghiệp ở các thành phần kinh tế quan hệ bình đẳng cả đầu vào và đầu ra của sản xuất và nhìn chung cả người sản xuất và người tiêu dùng đều được hưởng lợi từ sự lệ thuộc đó.2 Đặc điểm cơ bản của kinh tế thị trường Sự phát triển của nền kinh tế thị trường đã thể hiện rất rõ những nét đặc trưng riêng của nó. Một là, trong kinh tế thị trường, có ba vấn đề cơ bản do thị trường quyết định: Sản xuất cái gì? Sản xuất như thế nào? (do giá cả, lợi nhuận mách bảo), sản xuất cho ai? (do thu nhập quyết định). Nguồn lực của xã hội được luân chuyển, không gian thị trường được mở rộng cho sự lựa chọn. Sự vận động của cung – cầu và cạnh tranh đã làm bộc lộ một cách thực chất sản phẩm gì cần sản xuất, sản xuất bao nhiêu và các nguồn lực của xã hội cần được lựa chọn, cần sử dụng như thế nào để sản xuất ra các sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường, hơn nữa nguồn lực của xã hội được lưu chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu, từ nơi có hiệu quả thấp sang nơi có hiệu quả cao.
Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm đều là hàng hóa hoặc mang tính hàng hóa. Điều này bắt nguồn ngay từ đầu quá trình sản xuất, kinh doanh là sản xuất để bán. Sản phẩm là hàng hóa không chỉ bao gồm sản phẩm hữu 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình mà còn là sản phẩm vô hình như: tri thức (bản quyền tác giả - sở hữu trí tuệ), các dịch vụ, thông tin, bí quyết công nghệ. Hai là, cung, cầu hàng hóa trên thị trường quyết định giá cả của hàng hóa.
Hai đại lượng cung, cầu vận động theo quy luật ngược chiều nhau và ấn định mức giá cả người mua và người bán đều chấp nhận được. Ba là, kinh tế thị trường gắn với tự do, tự chủ trong sản xuất kinh doanh. Các chủ thể kinh doanh có quyền tự do kinh doanh do cung – cầu thị trường tác động và chi phối. Khi có cầu ắt có cung, các chủ thể kinh doanh tiến hành tổ chức sản xuất, cung ứng dịch vụ để đáp ứng nhu cầu thị trường và tìm kiếm lợi nhuận (đây là điểm rất khác biệt với mô hình kinh tế kế hoạch hóa, sản xuất cái gì đều có “kế hoạch” đã định trước).
Tuy vậy, hiểu tự do kinh doanh đúng nghĩa là hoạt động kinh doanh những gì mà pháp luật và Nhà nước không cấm. Bốn là, kinh tế thị trường luôn gắn với cạnh tranh. Đặc trưng cạnh tranh của kinh tế thị trường do nhiều nhân tố quy định. Tự do kinh doanh mưu cầu, tìm lợi nhuận cao dẫn đến cạnh tranh, muốn chiếm giữ và mở rộng thị phần, muốn giành chiến thắng trên thương trường cũng cần tới cạnh tranh.
Cạnh tranh chính là động lực của sự phát triển và hiệu quả cao trong sản xuất kinh doanh. Do vậy, trong quản lý Nhà nước, cần hạn chế độc quyền, mở rộng cạnh tranh thực sự bình đẳng. Năm là, một hệ thống các thị trường đồng bộ, thống nhất, ngày càng hiện đại. Hệ thống thị trường là khách quan, hệ thống thị trường phải đồng bộ, thông suốt trong cả nước, gắn với thị trường khu vực và thế giới, gồm tất cả các loại thị trường.
Thị trường vận động theo xu hướng ngày càng hiện đại, mở rộng quy mô. Sáu là, kinh tế thị trường là kinh tế mở. Nhờ tự do, mở cửa, không gian thị trường được mở rộng, thị trường là một thể thống nhất thông suốt, hòa nhập thị trường thế giới. Nguồn lực của xã hội được mở rộng không chỉ ở trong nước mà 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cả thế giới.
Trong điều kiện của xu hướng toàn cầu hóa, mỗi quốc gia có thể tìm thấy lợi thế của mình trong quan hệ đa phương. Đối với các nước kém và đang phát triển, mở cửa hội nhập là xu hướng tất yếu để có thêm nguồn lực cho sự phát triển: vốn, công nghệ, thị trường, quản lý, mặt khác cũng đặt ra những yêu cầu mới cao hơn, có cả cơ hội và thách thức. Điều quan trọng là phải có chiến lược đúng, biết chuẩn bị về nội lực để tiếp thu một cách có hiệu quả nguồn lực từ bên ngoài. Bảy là, kinh tế thị trường gắn liền với sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế, nhiều loại hình sản xuất kinh doanh.
Kinh tế thị trường bản thân nó là một nền kinh tế xã hội hóa gắn liền với chế độ sở hữu đa dạng, nhiều loại hình sản xuất kinh doanh, nhiều loại quy mô. Sự đa dạng về sở hữu, loại hình quy mô tạo điều kiện để giải phóng sức sản xuất xã hội, nhằm khai thác có hiệu quả mọi tiềm năng. Kinh tế Nhà nước giữ vai trò định hướng, điều chỉnh nền kinh tế. Kinh tế tư nhân, kinh tế hợp tác làm cho nền kinh tế năng động.
Kinh tế hợp tác sẽ là hình thức phổ biến hỗ trợ các hoạt động kinh tế, tăng sức mạnh của các tác nhân kinh tế. * Mặt tích cực của nền kinh tế thị trường Thứ nhất, có tính năng động và thích ứng cao do đòi hỏi của thị trường. Ưu thế này bắt nguồn từ tự do kinh doanh, từ sự lựa chọn của thị trường. Ở đâu có cầu, ở đó ắt có cung.
Vai trò của người tiêu dùng đặc biệt quan trọng.