Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền Tiếp Cận Dưới Góc Độ Triết Học

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh khái niệm nhà nước pháp quyền tiếp cận dưới góc độ triết học, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thị Diệu Linh
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Nguyễn Thúy Vân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền Tiếp Cận Dưới Góc Độ Triết Học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG VÀ KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 1.1. Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử
• 1.2. Quá trình hình thành tư tưởng Nhà nước pháp quyền
• 1.3. Khái niệm Nhà nước pháp quyền
• 1.4. Một số cách tiếp cận Nhà nước pháp quyền
• 1.4.1. Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Sử học
• 1.4.2. Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Luật học
• 1.4.3. Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Chính trị học
• 2. CHƯƠNG 2: BẢN CHẤT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ TÍNH QUY LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 2.1. Bản chất của Nhà nước pháp quyền
• 2.1.1. Về nội dung của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền
• 2.1.2. Về yếu tố dân chủ trong nhà nước pháp quyền
• 2.1.3. Về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước
• 2.2. Một số vấn đề có tính quy luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền
• 2.2.1. Nền tảng kinh tế
• 2.2.2. Nền tảng xã hội
• 2.2.3. Yếu tố dân chủ với tư cách là nền tảng nhận thức
• 2.3. Vận dụng cách tiếp cận triết học khái niệm Nhà nước pháp quyền trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội Chủ nghĩa ở Việt Nam
• 2.3.1. Xây dựng về mặt lý luận mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 2.3.2. Dựa vào tính quy luật để thiết lập điều kiện tất yếu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền Dưới Góc Độ Triết Học

Khái niệm Nhà nước pháp quyền đã trở thành một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu triết học chính trị. Từ những tư tưởng cổ đại đến hiện đại, khái niệm này đã trải qua nhiều biến đổi và phát triển. Việc hiểu rõ về Nhà nước pháp quyền không chỉ giúp nhận thức về quyền con người mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển của xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu khái niệm này dưới góc độ triết học càng trở nên cần thiết.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền

Khái niệm Nhà nước pháp quyền đã xuất hiện từ thế kỷ XIX, với những dấu hiệu như thượng tôn pháp luật và quyền lực thuộc về nhân dân. Những nhà tư tưởng như Molh Valker đã đóng góp quan trọng vào việc định hình khái niệm này.

1.2. Tư Tưởng Về Nhà Nước Pháp Quyền Trong Triết Học

Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền không chỉ xuất hiện ở phương Tây mà còn có nguồn gốc từ phương Đông. Các tư tưởng lớn như của Lão Tử đã đề cập đến việc quản lý xã hội và xây dựng trật tự pháp lý.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền đối mặt với nhiều thách thức, từ việc nhận thức đến thực thi pháp luật. Các vấn đề như tính minh bạch trong quản lý nhà nước và quyền lực của người dân cần được giải quyết. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của Nhà nước pháp quyền mà còn đến sự ổn định của xã hội.

2.1. Tính Minh Bạch Trong Quản Lý Nhà Nước

Tính minh bạch là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền. Nó đảm bảo rằng quyền lực nhà nước không bị lạm dụng và quyền lợi của người dân được bảo vệ.

2.2. Quyền Lực Của Người Dân Trong Nhà Nước Pháp Quyền

Quyền lực của người dân là một trong những nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyền. Việc đảm bảo quyền lợi và tiếng nói của người dân là điều cần thiết để xây dựng một xã hội công bằng.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền

Có nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau để nghiên cứu Nhà nước pháp quyền. Các phương pháp này bao gồm phân tích lịch sử, so sánh và diễn dịch. Mỗi phương pháp mang lại những góc nhìn khác nhau về bản chất và vai trò của Nhà nước pháp quyền trong xã hội.

3.1. Phân Tích Lịch Sử Về Nhà Nước Pháp Quyền

Phân tích lịch sử giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của Nhà nước pháp quyền qua các thời kỳ. Điều này cung cấp bối cảnh cho các nghiên cứu hiện tại.

3.2. So Sánh Các Mô Hình Nhà Nước Pháp Quyền

So sánh các mô hình Nhà nước pháp quyền ở các quốc gia khác nhau giúp rút ra bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng mô hình phù hợp tại Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nhà Nước Pháp Quyền

Việc áp dụng Nhà nước pháp quyền vào thực tiễn là một thách thức lớn. Các chính sách và quy định cần phải được thực thi một cách nghiêm túc để đảm bảo quyền lợi của người dân. Sự thành công của Nhà nước pháp quyền phụ thuộc vào sự đồng thuận và hợp tác giữa các cơ quan nhà nước và người dân.

4.1. Các Chính Sách Thực Thi Nhà Nước Pháp Quyền

Các chính sách thực thi Nhà nước pháp quyền cần được xây dựng dựa trên nguyên tắc công bằng và minh bạch. Điều này giúp tạo niềm tin trong xã hội.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhà Nước Pháp Quyền

Nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền đã chỉ ra rằng việc thực thi pháp luật một cách nghiêm túc có thể nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và tạo ra một xã hội công bằng hơn.

V. Kết Luận Về Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền

Khái niệm Nhà nước pháp quyền là một trong những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng một xã hội công bằng và dân chủ. Việc hiểu rõ bản chất và các yếu tố ảnh hưởng đến Nhà nước pháp quyền sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của người dân.

5.1. Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền Tại Việt Nam

Tương lai của Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam phụ thuộc vào sự phát triển của các chính sách và quy định pháp luật. Cần có sự đồng thuận từ cả chính quyền và người dân để xây dựng một xã hội công bằng.

5.2. Những Thách Thức Cần Vượt Qua

Để xây dựng Nhà nước pháp quyền, cần vượt qua những thách thức như sự thiếu minh bạch và quyền lực của người dân. Việc giải quyết những vấn đề này sẽ tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhà nước pháp quyền là một khái niệm quan trọng trong khoa học chính trị và pháp luật, phản ánh trình độ phát triển của nhà nước dựa trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, bảo vệ quyền con người và đảm bảo dân chủ. Theo ước tính, từ thế kỷ XIX, khái niệm này đã được hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ tư tưởng cổ đại ở cả phương Đông và phương Tây đến các học thuyết hiện đại. Ở Việt Nam, mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được chính thức đề cập từ năm 1991, trong bối cảnh đổi mới kinh tế và chính trị sâu rộng. Tuy nhiên, việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình triển khai và hoàn thiện, đòi hỏi một khung lý luận vững chắc và sự vận dụng phù hợp các nguyên tắc pháp quyền.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích khái niệm Nhà nước pháp quyền dưới góc độ triết học, làm rõ bản chất, các quy luật và yếu tố ảnh hưởng đến quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, đồng thời vận dụng vào thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh bản chất, tính quy luật và vận dụng triết học trong xây dựng Nhà nước pháp quyền, với trọng tâm là giai đoạn từ thế kỷ XIX đến hiện nay, đặc biệt chú trọng vào bối cảnh Việt Nam.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện ở hai phương diện: về lý luận, luận văn bổ sung cách hiểu về Nhà nước pháp quyền dưới góc độ triết học; về thực tiễn, luận văn cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên và nhà nghiên cứu các ngành Luật học, Chính trị học, Triết học, góp phần nâng cao nhận thức và hiệu quả xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các quan điểm triết học Mác-xít về nhà nước, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, đồng thời vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền từ các trường phái triết học và pháp luật cổ điển đến hiện đại. Hai lý thuyết trọng tâm bao gồm:

• Lý thuyết Nhà nước pháp quyền của các nhà luật học Đức thế kỷ XIX: Nhấn mạnh tính tối cao của pháp luật, nguyên tắc phân quyền và bình đẳng trước pháp luật, coi Nhà nước pháp quyền là nhà nước đặt trên nền tảng lý trí và luật pháp.

• Lý thuyết phân quyền và tam quyền phân lập của Montesquieu: Phân chia quyền lực nhà nước thành lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm kiểm soát và cân bằng quyền lực, bảo vệ quyền tự do và dân chủ của công dân.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: Nhà nước pháp quyền, pháp luật tối cao, quyền con người, phân quyền, tam quyền phân lập, dân chủ pháp quyền, và quyền lực nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phân tích và tổng hợp: Đánh giá các quan điểm, lý thuyết về Nhà nước pháp quyền từ các nguồn tài liệu lịch sử, triết học, pháp luật và chính trị học.

• Phương pháp logic - lịch sử: Trình bày sự phát triển của tư tưởng Nhà nước pháp quyền qua các giai đoạn lịch sử, từ cổ đại đến hiện đại.

• Phương pháp so sánh: So sánh các cách tiếp cận Nhà nước pháp quyền ở phương Đông và phương Tây, cũng như các mô hình Nhà nước pháp quyền điển hình như Mỹ và Nga.

• Phương pháp diễn dịch và quy nạp: Rút ra các quy luật, bản chất của Nhà nước pháp quyền từ các dữ liệu và lý thuyết đã phân tích.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các công trình nghiên cứu khoa học, tài liệu lịch sử, các bài viết chuyên ngành và văn bản pháp luật liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các tài liệu có liên quan đến khái niệm và thực tiễn Nhà nước pháp quyền trong và ngoài nước. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XXI, với trọng tâm là bối cảnh Việt Nam từ năm 1986 đến nay.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bản chất Nhà nước pháp quyền là sự thượng tôn pháp luật và quyền lực thuộc về nhân dân: Luận văn chỉ ra rằng Nhà nước pháp quyền không phải là một hình thái nhà nước mới mà là trình độ phát triển tất yếu của nhà nước, trong đó pháp luật giữ vị trí tối thượng, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Ví dụ, theo Joseph Raz, nhà nước pháp quyền phải đáp ứng tám tiêu chuẩn cơ bản như tính ổn định, công khai của pháp luật và độc lập của tòa án.

2. Phân quyền và tam quyền phân lập là nguyên tắc cốt lõi để kiểm soát quyền lực: Montesquieu đã nhấn mạnh sự phân chia quyền lực thành lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm ngăn ngừa lạm quyền. Tại Mỹ, mô hình này được áp dụng triệt để với tỷ lệ kiểm soát quyền lực hiệu quả, trong khi ở Nga, sự phối hợp quyền lực có đặc trưng riêng biệt.

3. Tư tưởng Nhà nước pháp quyền có nguồn gốc đa dạng, phát triển qua các giai đoạn lịch sử khác nhau: Từ triết lý “vô vi” của Lão Tử, “đức trị” của Khổng Tử, đến pháp trị của Hàn Phi ở phương Đông; và từ tư tưởng của Xô-lông, Arixtốt, Platôn, đến các nhà Khai sáng như Hobbes, Locke, Rousseau ở phương Tây. Mỗi giai đoạn bổ sung các yếu tố như quyền tự nhiên, dân chủ, và pháp luật tự nhiên.

4. Ở Việt Nam, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh: Luận văn chỉ ra rằng việc vận dụng cách tiếp cận triết học giúp làm rõ bản chất và các quy luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đồng thời nhấn mạnh vai trò của dân chủ và quyền con người trong mô hình này.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên xuất phát từ sự phát triển lịch sử và xã hội đa dạng, trong đó Nhà nước pháp quyền là kết quả của quá trình đấu tranh chống lại chuyên quyền, độc đoán và bảo vệ quyền tự do, bình đẳng của con người. So sánh với các nghiên cứu khác, luận văn khẳng định sự cần thiết của việc kết hợp các yếu tố triết học, pháp luật và chính trị để hiểu sâu sắc bản chất Nhà nước pháp quyền.

Việc trình bày dữ liệu có thể được minh họa qua biểu đồ so sánh các mô hình phân quyền ở các quốc gia, bảng tổng hợp các tiêu chuẩn của Nhà nước pháp quyền theo các học giả khác nhau, và sơ đồ phát triển lịch sử tư tưởng Nhà nước pháp quyền từ cổ đại đến hiện đại.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là cung cấp một khung lý luận toàn diện, giúp các nhà hoạch định chính sách và học giả có cơ sở để xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của pháp luật và quyền lực nhân dân trong xã hội hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục pháp luật và nâng cao nhận thức về Nhà nước pháp quyền: Động viên các cơ quan giáo dục và truyền thông triển khai các chương trình đào tạo, phổ biến kiến thức pháp luật nhằm nâng cao tỷ lệ hiểu biết pháp luật trong nhân dân lên ít nhất 80% trong vòng 5 năm tới.

2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thực tiễn: Các cơ quan lập pháp cần rà soát, sửa đổi và ban hành các văn bản pháp luật đảm bảo tính ổn định, công khai và phù hợp với các nguyên tắc Nhà nước pháp quyền, hoàn thành trong vòng 3 năm.

3. Thực hiện nghiêm nguyên tắc phân quyền và kiểm soát quyền lực nhà nước: Tăng cường vai trò của các cơ quan tư pháp độc lập, đảm bảo quyền kiểm soát tư pháp được thực thi hiệu quả, giảm thiểu tình trạng lạm quyền trong bộ máy nhà nước, với mục tiêu nâng cao chỉ số minh bạch và chống tham nhũng trong 5 năm tới.

4. Khuyến khích sự tham gia của nhân dân trong hoạt động quản lý nhà nước và giám sát quyền lực: Phát triển các kênh tiếp nhận ý kiến, phản biện xã hội và tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội dân sự, nhằm nâng cao tỷ lệ tham gia của người dân trong các hoạt động chính trị lên khoảng 70% trong 4 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Luật học, Chính trị học, Triết học: Luận văn cung cấp kiến thức nền tảng và phân tích chuyên sâu về Nhà nước pháp quyền, giúp nâng cao hiểu biết và kỹ năng nghiên cứu.

2. Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước: Tài liệu giúp hiểu rõ bản chất và các quy luật xây dựng Nhà nước pháp quyền, từ đó áp dụng hiệu quả trong công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

3. Giảng viên và nhà nghiên cứu khoa học xã hội: Luận văn là nguồn tham khảo quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến Nhà nước pháp quyền và các lĩnh vực liên quan.

4. Các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng pháp lý: Giúp nâng cao nhận thức về vai trò của pháp luật và quyền lực nhân dân, từ đó thúc đẩy sự tham gia tích cực trong giám sát và xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhà nước pháp quyền khác gì với nhà nước truyền thống?
   Nhà nước pháp quyền đặt pháp luật lên trên hết, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và quyền lực nhà nước bị kiểm soát chặt chẽ, trong khi nhà nước truyền thống có thể dựa trên quyền lực cá nhân hoặc nhóm mà không có sự ràng buộc pháp luật nghiêm ngặt.

2. Tại sao phân quyền lại quan trọng trong Nhà nước pháp quyền?
   Phân quyền giúp ngăn ngừa lạm quyền, bảo vệ quyền tự do và dân chủ của công dân bằng cách chia nhỏ quyền lực nhà nước thành các cơ quan độc lập có thể kiểm soát và cân bằng lẫn nhau.

3. Vai trò của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền là gì?
   Pháp luật là công cụ để tổ chức xã hội, bảo vệ quyền con người, điều chỉnh hành vi và giới hạn quyền lực nhà nước, đảm bảo mọi người đều tuân thủ các quy định chung.

4. Làm thế nào để Nhà nước pháp quyền phù hợp với điều kiện Việt Nam?
   Cần vận dụng các nguyên tắc pháp quyền phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội Việt Nam, kết hợp với tư tưởng Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời phát triển hệ thống pháp luật và tăng cường dân chủ.

5. Những thách thức lớn nhất trong xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện nay là gì?
   Bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức pháp luật trong nhân dân, kiểm soát quyền lực hiệu quả và đảm bảo sự tham gia của người dân trong quản lý nhà nước.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa tư tưởng và các cách tiếp cận về Nhà nước pháp quyền, làm rõ bản chất và các quy luật xây dựng Nhà nước pháp quyền dưới góc độ triết học.
• Phân tích lịch sử và so sánh các mô hình Nhà nước pháp quyền giúp nhận diện các yếu tố cốt lõi như thượng tôn pháp luật, phân quyền và bảo vệ quyền con người.
• Vận dụng triết học Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng Nhà nước pháp quyền trong bối cảnh hiện nay.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và sinh viên tiếp tục nghiên cứu, vận dụng kết quả để phát triển lý luận và thực tiễn Nhà nước pháp quyền.

Next steps: Triển khai các đề xuất trong thực tiễn, tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về các khía cạnh pháp luật và chính trị của Nhà nước pháp quyền, đồng thời tăng cường đào tạo và phổ biến kiến thức pháp luật trong xã hội.

Mời các nhà nghiên cứu, cán bộ và sinh viên quan tâm tham khảo luận văn để góp phần xây dựng một Nhà nước pháp quyền vững mạnh, công bằng và dân chủ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG VÀ KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử 1. Quá trình hình thành tư tưởng Nhà nước pháp quyền Khái niệm Nhà nước pháp quyền đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển lâu dài trong suốt lịch sử tư tưởng nhân loại. Ngày nay, người ta vẫn tranh luận với nhau về việc: Phương Đông có tư tưởng về nhà nước pháp quyền hay không.

Điều này phụ thuộc vào quan niệm thế nào là Nhà nước pháp quyền? Những nhà tư tưởng như thế nào thì được coi là có tư tưởng nhà nước pháp quyền? Trên thực tế, phải đến thế kỷ thứ XIX khái niệm nhà nước pháp quyền mới xuất hiện, nhà luật học người Đức là Molh Valker là một trong những người đầu tiên dùng thuật ngữ “nhà nước pháp quyền”. Những dấu hiệu của một nhà nước pháp quyền là: luật pháp thượng tôn trong xã hội, quyền lực thuộc về nhân dân và có sự phân chia hoặc phân công quyền lực. Đương nhiên, không thể ngay từ đầu đã có những quan điểm đầy đủ về những dấu hiệu này, bởi vậy những nhà tư tưởng nào có quan niệm về việc thượng tôn luật pháp, phân chia quyền lực, khẳng định quyền lực thuộc về nhân dân thì đều được coi là có tư tưởng về nhà nước pháp quyền. Thông thường khi nhắc đến Nhà nước pháp quyền, người ta thường nghĩ đến Nhà nước pháp quyền ở phương Tây, tuy nhiên mầm mống tư tưởng về Nhà nước pháp quyền xuất hiện ở cả phương Đông và phương Tây.

Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền ở phương Đông Xã hội Trung Hoa thời Xuân Thu (khoảng 770 – 475 tr.CN) có sự chuyển biến từ giai đoạn chiếm hữu nô lệ sang chế độ phong kiến, khi đó tiếng nói của nhà Chu không còn giá trị, trật tự lễ nghĩa bị đảo lộn, đạo đức suy đồi. Xã hội vô cùng rối ren và loạn lạc, sự tranh giành quyền lực của các phe phái trong xã hội khiến cho Trung Hoa rơi vào cảnh chiến tranh liên miên trên toàn lãnh thổ, điều này đặt ra yêu cầu phải giải thể chế độ nhà nước kiểu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thị tộc của nhà Chu, thay vào đó là chế độ phong kiến nhằm giải quyết các vấn đề xã hội lúc bấy giờ. Khi đó, nhiều tư tưởng lớn ra đời – đặc biệt là tư tưởng về vấn đề “quốc trị” – đưa ra các cách thức quản lý xã hội nhằm thiết lập lại trật tự trong xã hội. Những tư tưởng về đường lối trị nước đó cũng đồng thời bao hàm nhiều yếu tố liên quan đến pháp quyền và có vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền.

Quan điểm “vô vi” của Đạo Lão Trang Mầm mống tư tưởng về quản lý nhà nước được bắt đầu từ quan niệm “Vô vi nhi trị” của Lão Tử. Ông cho rằng, xã hội trở lên loạn lạc là do con người phải phục tùng theo những lễ nghi, xã hội càng có tổ chức thì càng nguy hại. Trong quan niệm của Lão Tử, vạn vật đều có bản tính tự nhiên của mình, chúng tồn tại, vận động, biến hoá theo lẽ tự nhiên vốn có của nó, bởi vậy, ông chủ trương xây dựng một xã hội “huyền đồng” – một xã hội không có phân biệt đẳng cấp, không có dục vọng, không có pháp lệnh [Dẫn theo 18, tr. Để xây dựng một xã hội như vậy Lão Tử chủ trương phải bỏ hết những gì trái với đạo tự nhiên vô vi, vượt quá bản tính, khả năng, nhu cầu tự nhiên cần thiết của con người.

Muốn trị nước bằng vô vi, Lão Tử kêu gọi đưa xã hội và cuộc sống con người trở về với trạng thái tự nhiên, nguyên thuỷ, chất phác, không ham muốn, dục vọng, không thể chế, pháp luật, không ràng buộc bởi truyền thống đạo đức, không tri thức văn hoá, kĩ thuật. Theo bản tính tự nhiên,mọi người tự làm những việc mà mỗi con người cần phải làm một cách tự nhiên. Không chỉ vậy, Lão Tử còn chủ trương đưa đức tính con người trở lại với thời kỳ trẻ thơ, hồn nhiên, chân chất, vô dục. Ông muốn con người thấu suốt mọi lẽ của tự nhiên mà sống hòa hợp với tự nhiên, không tự mãn, không tự phụ,không xao động, không phô trương, không thái quá hay bất cập.Do đó, Lão Tử phản đối những hiện tượng bất bình đẳng trong xã hội và mơ ước trở lại đời sống chất phác của thời đại công xã nguyên thuỷ, đồng thời, ông chủ trương bất bạo động, phản đối việc gây chiến tranh bạo lực vì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ông cho đó là sự tàn bạo, là tai hoạ của đời sống con người.

Để làm được những điều trên, Lão Tử cho rằng những nhà cầm quyền phải lo cho dân no ấm, dùng sự thanh liêm của mình để khiến dân nể phục, từ đó nhân dân sẽ dần dần trở về với trạng thái tự nhiên, chất phác mà không bị những khuôn phép chính trị gò bó. Nhà nước pháp quyền và triết lý vô vi của Lão Tử gặp nhau ở điểm giới hạn hợp lý sự can thiệp của công quyền vào đời sống của nhân dân. Lão Tử chủ trương một xã hội lý tưởng trong đó nhà cầm quyền cần thực hiện “vô vi nhi trị” (làm mà như không làm gì mà lại không gì là không làm) tức là điều hành mọi việc theo lẽ tự nhiên của con người, quản lý nhân mà để nhân dân không thấy bị đè nén, những thành quả nhân dân được hưởng thử do nhà nước đem lại nhưng để cho nhân dân tự thấy đó là thành quả của chính mình. Triết lý của Đạo Lão Trang cho rằng cần để cho xã hội phát triển một cách tự nhiên, giảm thiểu các quy định của pháp luật, một khi đã đặt ra pháp luật thì pháp luật phải tôn trọng bản tính tự nhiên của con người.

Lão Trang cũng đặt ra vấn đề tự do là để mọi thứ thuận theo tự nhiên. Những quan niệm này gần với quan niệm về pháp luật tự nhiên của học thuyết Nhà nước pháp quyền ở phương Tây cận đại [Dẫn theo 39,tr. Trang Tử coi tự do là bản tính tự nhiên của con người, còn học thuyết pháp quyền tự nhiên cho rằng tự do là quyền tự nhiên của con người được luật hóa. Trang Tử phản đối pháp luật vì nó hạn chế sự tự do của con người, điều này cũng có phần đúng nhưng việc ông phủ nhận hoàn toàn pháp luật cho thấy ông không chỉ ra được vai trò bảo vệ tự do của pháp luật.

Học thuyết pháp quyền tự nhiên thừa nhận việc đặt ra pháp luật là hạn chế tự do nhưng pháp luật là cần thiết cho xã hội. Nếu tất cả mọi người đều tự do tuyệt đối thì tự do của người này sẽ thủ tiêu tự do của người khác và hệ quả tất yếu là sẽ có cuộc chiến tranh của tất cả chống lại tất cả như cách nói của Hobbes [39,tr. Không cực đoan như Trang Tử, Lão Tử cho rằng phải giảm thiểu các quy định của pháp luật và khi đặt ra pháp luật cần phải tôn trọng tính tự nhiên của con người. Pháp luật phải ghi nhận 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những quy luật sinh hoạt phổ biến của xã hội loài người, không đi ngược lại chúng và cũng không ôm cả xã hội vào lòng mình bởi xã hội còn được điều chỉnh bởi nhiều yếu tố khác nhau như lợi ích, các định chế đạo đức, tập quán.Lão Tử cho rằng muốn quản lý hiệu quả phải hiểu được những bản tính tự nhiên của con người mà xây dựng pháp luật.

Pháp luật không tạo ra bản tính tự nhiên của con người mà chỉ ghi nhận và tạo lập cơ chế đảm bảo phát triển bản tính tự nhiên đó. Pháp luật đặt ra theo ý chí chủ quan của nhà nước thì dễ bị xã hội từ chối [Dẫn theo 39,tr. Chính vì vậy, theo Lão Tử, nhà nước không nên đặt ra nhiều quy định cấm mà nên định ra những khung rộng rãi cho người dân có nhiều cơ hội lựa chọn cách hành xử, không nên giới hạn hành vi của người dân bằng những quy định quá chi tiết. Lão Tử nói: ”Sắc lệnh càng tỉ mì thì dân càng lo âu, càng giới hạn hành vi của người dân thì dân càng dễ nổi loạn, chống đối.

Sự chi tiết hóa các đạo luật bằng một khối lượng lớn các văn bản pháp luật sẽ dễ xâm phạm quyền con người. Nhiều khi luật rất thông thoáng nhưng các văn bản pháp quy tạo ra những rào cản. Một thế giới ngập tràn nghị định và thông tư không nên có trong một nhà nước pháp quyền. Trong một nhà nước pháp quyền người dân phải được sống dưới các đạo luật do chính dân biểu của mình biểu quyết” [Dẫn theo 39,tr.

Như vậy, quan niệm của Lão Tử nói riêng và Đạo gia nói chung mang đậm tính nhân văn ở chỗ không gò buộc con người vào bất cứ một khuôn phép nào, theo đó luật pháp không phải là phương án triệt để để loại trừ những tệ nạn trong xã hội và nếu muốn hướng thiện thì phải dùng tư cách thánh nhân để cảm hóa kẻ xấu, để cho vạn vật phát triển tự nhiên. Sự tiến bộ trong quan niệm của Lão Tử thể hiện ở chỗ thừa nhận sự tồn tại tất yếu của bản tính tự nhiên của con người, đề đảm bảo và duy trì được bản tính tự nhiên ấy thì những nhà cầm quyền phải thuận theo lẽ tự nhiên để cai trị dân chúng. Tư tưởng này có vai trò quan trọng đối với mô hình nhà nước pháp quyền hiện đại vì việc nhận thức và bảo vệ quyền tự nhiên của con người là một trong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những nội dung quan trong của luật pháp – đây là yếu tố cơ bản của nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, điểm hạn chế trong quan niệm của Lão Tử là đưa xã hội trở về xã hội nguyên thủy, chất phác tự nhiên, con người sống hòa mình với thiên nhiên theo bản năng vốn có của mình nảy sinh mâu thuẫn giữa quyền lợi của mỗi cá nhân với quyền lợi của xã hội – gây ra sự hỗn loạn trong xã hội.

Mặt khác, quan niệm của Lão Tử không được xét đến trong bối cảnh sự vận động và phát triển của kinh tế và các quan hệ xã hội nên cũng chỉ bộc lộ được vai trò trấn an xã hội trong trạng thái tĩnh, hay nói cách khác là chỉ có tác dụng trong xã hội giản đơn, không có sự thay đổi về các yếu tố kinh tế hay xã hội.