Nguyên Tắc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Khám phá các nguyên tắc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong luận văn thạc sĩ, góp phần nâng cao nhận thức pháp lý.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Động
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Nguyên Tắc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.2. Sự hình thành và phát triển của tư tưởng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• 1.3. Những đặc điểm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.4. Các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.5. Những bảo đảm cho việc thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.5.1. Những bảo đảm chung
• 1.5.2. Những bảo đảm pháp lý
• 1.5.3. Bảo đảm về tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước
• 1.5.4. Bảo đảm về hệ thống pháp luật
• 1.5.5. Bảo đảm về tổ chức thực hiện pháp luật
• 1.5.6. Bảo đảm về bảo vệ pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN CÁC NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.1.1. Những thành tựu cơ bản của việc thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.1.2. Một số hạn chế của việc thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2.1. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện nguyên tắc “Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam phải giữ vững tính chất giai cấp công nhân và tính chất nhân dân, tính chất nhân đạo của Nhà nước”
• 2.2.2. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện nguyên tắc “Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam phải nhằm phát huy được các giá trị của nền dân chủ XHCN và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân”
• 2.2.3. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện nguyên tắc “Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam phải tiến hành đồng bộ với phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và đổi mới hệ thống chính trị”
• 2.2.4. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện nguyên tắc “Cần tiếp thu và vận dụng các giá trị phổ biến và kinh nghiệm thế giới về xây dựng nhà nước pháp quyền vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam”
• 2.2.5. Những giải pháp chính trị - pháp lý cơ bản bảo đảm thực hiện nguyên tắc “Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam”
• Kết luận
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Việt Nam 55 ký tự

Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đã manh nha từ lâu trong lịch sử tư tưởng chính trị và pháp lý, gắn liền với cuộc đấu tranh vì tự do và dân chủ. Cội nguồn của tư tưởng này bắt nguồn từ các triết gia cổ đại như Salon, Aristot, Platon, và Siseron, những người đã nhấn mạnh sự cần thiết của một chế độ nhà nước dựa trên và chịu sự chi phối của pháp luật. Đến thế kỷ XVII-XVIII, các quan điểm này được nâng lên thành tư tưởng khoa học hoàn chỉnh bởi các học giả tư sản tự do như J.Kant và Hegel. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, những quan điểm này được bổ sung và hoàn thiện, trở thành hệ thống tri thức khoa học phong phú về mối quan hệ giữa nhà nước, pháp luật, và con người trong xã hội có giai cấp. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt tư tưởng này là sự thượng tôn vị trí và vai trò của pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội.

1.1. Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền và Bản Chất 48 ký tự

Theo tư tưởng về Nhà nước pháp quyền, có một số nội dung cơ bản. Thứ nhất, đó là nhà nước bảo đảm tính tối cao của pháp luật trong mọi lĩnh vực, phản ánh ý chí chung của nhân dân và lợi ích của xã hội. Tính tối cao này thể hiện ở sự thống trị của pháp luật và tính bắt buộc của nó đối với nhà nước, tổ chức xã hội và công dân. Thứ hai, đó là nhà nước tôn trọng và bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của công dân, không chỉ công nhận mà còn bảo vệ khi chúng bị xâm hại. Thứ ba, đó là mối quan hệ bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa nhà nước và công dân, cả hai đều phải chịu trách nhiệm pháp lý như nhau khi vi phạm pháp luật.

1.2. Giá Trị Của Tư Tưởng Nhà Nước Pháp Quyền 45 ký tự

Những đúc kết cơ bản về Nhà nước pháp quyền cho thấy đây là một hình thức tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước trong một “xã hội công dân” thay thế “xã hội thần dân”. Giá trị của lý luận này thể hiện ở việc coi nhà nước là tổ chức công quyền chịu sự ràng buộc của pháp luật, chống lại sự chuyên quyền và tùy tiện. Đồng thời, công dân được coi là chủ thể của “xã hội công dân”, là đối tượng phục vụ của nhà nước, và nhà nước có trách nhiệm bảo đảm tự do của công dân trong khuôn khổ pháp luật.

II. Đặc Điểm Của Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Hiện Nay 59 ký tự

Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền được áp dụng ở các nước tư bản chủ nghĩa gắn liền với chế độ chính trị đa đảng. Các đặc điểm và tiêu chí của Nhà nước pháp quyền có những mức độ thể hiện khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia. Về nguyên tắc phân công quyền lực nhà nước, một trong những tiêu chí quan trọng nhất của Nhà nước pháp quyền tư sản, các nước cũng có cách áp dụng khác nhau, không theo một khuôn mẫu chung. Có những nhà nước áp dụng việc phân quyền một cách mềm dẻo, trong khi những nhà nước khác áp dụng phân quyền một cách cứng rắn. Do đó, không có một khuôn mẫu nhất định về Nhà nước pháp quyền để áp dụng chung cho mọi nhà nước.

2.1. Sự Hình Thành Tư Tưởng Nhà Nước Pháp Quyền ở VN 50 ký tự

Ở các nước XHCN, việc nghiên cứu và tiếp thu những yếu tố hợp lý trong tư tưởng tư sản về Nhà nước pháp quyền chỉ thực sự bắt đầu khi Liên Xô và các nước XHCN thực hiện cải tổ, đổi mới vào những năm 80 của thế kỷ trước. Các nhà khoa học đã nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử, từ nguồn gốc, nội dung, giá trị khoa học đến những hạn chế và xu hướng phát triển của nó hiện nay. Quan điểm về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN còn được thể hiện trong các bài nói, bài viết của các nhà lãnh đạo Đảng cộng sản Liên Xô và nhà nước Xô viết.

2.2. Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Trong Văn Kiện Đảng 49 ký tự

Tại Việt Nam, thuật ngữ “xây dựng Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân” xuất hiện lần đầu trong Văn kiện Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khoá VII của Đảng (tháng 1 - 1994). Hội nghị Trung ương 8 Khoá VII của Đảng (tháng 1 - 1995) tiếp tục đặt vấn đề “xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời, coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức xã hội chủ nghĩa”. Văn kiện Đại hội VIII của Đảng (năm 1996) nhấn mạnh: “Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời, coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức”.

III. Nguyên Tắc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền XHCN 52 ký tự

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN không chỉ là một cuộc cách mạng, mà là một cuộc đại cách mạng chưa từng có tiền lệ trong lịch sử. Cuộc đại cách mạng ấy lại được tiến hành trong bối cảnh đất nước đang trong thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, còn muôn vàn khó khăn về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…trong đó, khó khăn lớn nhất phải kể đến là “nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa”. Trong giai đoạn hiện nay, trước tình trạng nhiều vấn đề xã hội bức xúc và gay gắt chưa được giải quyết tốt như nạn thiếu việc làm, sự phát triển của tệ nạn xã hội, sự khó khăn về đời sống của một bộ phận nhân dân, các thế lực thù địch ra sức chống phá thì nguy cơ chệch hướng XHCN vẫn tồn tại và diễn biến phức tạp.

3.1. Tầm Quan Trọng Của Lý Luận Về Nhà Nước Pháp Quyền 50 ký tự

Do đó, vấn đề cấp bách hiện nay là phải xây dựng được một hệ thống lý luận về Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, trong đó xác định rõ những nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đồng thời trên cơ sở đánh giá thực tiễn, tổng kết những mặt đã làm được, những mặt còn hạn chế trong quá trình thực hiện các nguyên tắc, đề ra những giải pháp thích hợp nhằm đảm bảo thực hiện các nguyên tắc ấy, nhằm từng bước xóa bỏ nguy cơ chệch hướng, xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

3.2. Nghiên Cứu Về Nhà Nước Pháp Quyền XHCN 47 ký tự

Trong 15 năm trở lại đây, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam với tính chất, đặc điểm là “nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng XHCN, nhà nước được xây dựng trên cơ sở tăng cường, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng ta lãnh đạo” đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều học giả. Đề tài này một lần nữa hướng đến đối tượng nghiên cứu là Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, phạm vi của đề tài tập trung nghiên cứu về các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

IV. Giải Pháp Chính Trị Pháp Lý Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền 59 ký tự

Để thực hiện đề tài này, phương pháp nghiên cứu cơ bản mà luận văn sử dụng là phương pháp quy nạp trên cơ sở thống kê, tổng hợp, nghiên cứu và phân tích những cơ sở lý luận về các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Phân tích, tổng hợp những bảo đảm cho việc thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Trên cơ sở đánh giá thực trạng thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, tổng hợp những giải pháp chính trị, pháp lý cơ bản đảm bảo thực hiện các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

4.1. Đảm Bảo Thực Hiện Nguyên Tắc Nhà Nước Pháp Quyền 50 ký tự

Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và khả thi, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động của nhà nước và xã hội. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đảm bảo kỷ cương và trật tự xã hội. Nâng cao năng lực và phẩm chất của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, xây dựng đội ngũ cán bộ có đủ trình độ, năng lực và phẩm chất đạo đức để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao. Đẩy mạnh cải cách hành chính, giảm thiểu thủ tục rườm rà, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

4.2. Phát Huy Dân Chủ XHCN và Quyền Làm Chủ Của Nhân Dân 59 ký tự

Mở rộng các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi pháp luật, giám sát hoạt động của nhà nước. Bảo đảm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp của người dân, tạo môi trường để người dân bày tỏ ý kiến và tham gia vào các hoạt động xã hội. Tăng cường đối thoại giữa nhà nước và người dân, lắng nghe ý kiến của người dân để giải quyết các vấn đề phát sinh trong xã hội. Xây dựng cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đảm bảo người dân được tiếp cận công lý và được bồi thường thiệt hại khi bị xâm phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi thuật ngữ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chính thức được ghi nhận trong văn kiện Đảng vào tháng 1 năm 1994, tiến trình xây dựng thể chế chính trị và pháp lý tại Việt Nam đã bước sang một giai đoạn phát triển mới. Trải qua hơn 20 năm thực hiện đường lối Đổi mới kể từ năm 1986, nhu cầu xác lập một hệ thống nguyên tắc lý luận khoa học trở nên vô cùng cấp bách nhằm giải quyết nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình vận hành nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi là làm sáng tỏ bản chất, đặc điểm và hệ thống hóa các nguyên tắc nền tảng chỉ đạo quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích toàn diện cơ sở lý luận, tổng kết thực tiễn thực hiện các nguyên tắc qua 5 bản Hiến pháp lịch sử năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Nghị quyết sửa đổi Hiến pháp năm 2001, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính trị - pháp lý bảo đảm thực thi hiệu quả trong thực tế. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian chính trị - xã hội Việt Nam từ giai đoạn đầu Đổi mới đến năm 2009, gắn liền với các nghị quyết then chốt từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đến lần thứ X. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác giúp nâng cao 100% tính đồng bộ của hệ thống chính trị và hoàn thiện 6 đặc trưng cơ bản của mô hình nhà nước kiểu mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật với tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ tối cao của nhân dân, đồng thời tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ của học thuyết pháp quyền thế giới từ các triết gia cổ đại như Platon, Aristoteles đến các học giả thời kỳ Khai sáng như J.Kant, G.W.F.Hegel, Montesquieu và J.J.Rousseau. Trong tiến trình lịch sử nhân loại với 4 kiểu nhà nước điển hình gồm chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa, nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước độc lập mà là phương thức tổ chức quyền lực tối ưu của nền văn minh nhân loại.

Khung lý thuyết tập trung phân tích 4 khái niệm nền tảng:

• Tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong quản lý xã hội.
• Chủ quyền nhân dân gắn liền với liên minh giai cấp công nhân, nông dân và đội ngũ trí thức.
• Phân công và phối hợp quyền lực nhà nước giữa 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp.
• Dân chủ xã hội chủ nghĩa và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tối cao với 5 bản Hiến pháp Việt Nam, hơn 20 nghị quyết và văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng 15 công trình nghiên cứu chuyên khảo tiêu biểu của các nhà khoa học pháp lý hàng đầu trong nước giai đoạn 1992 - 2009. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm 100% các văn kiện chính trị và văn bản hiến định liên quan trực tiếp đến thể chế quyền lực nhà nước từ năm 1945 đến năm 2009. Phương pháp chọn mẫu định tính có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những mốc thời gian mang tính bước ngoặt lịch sử lập hiến của đất nước.

Luận văn lựa chọn phương pháp quy nạp, phân tích lịch sử - logic và tổng hợp so sánh luật học làm công cụ phân tích chủ đạo. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì nghiên cứu lý luận nhà nước đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa tiến trình phát triển tư tưởng chính trị và thực tiễn thi hành pháp luật qua 23 năm Đổi mới, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho các kết luận. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong timeline từ năm 2007 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đúc kết và chứng minh 4 phát hiện quan trọng mang tính học thuật cao:

Thứ nhất, luận văn xác lập hệ thống 5 nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm: giữ vững bản chất giai cấp công nhân và tính nhân dân; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa; tiến hành đồng bộ với đổi mới kinh tế và hệ thống chính trị; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa thế giới; và bảo đảm sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Thứ hai, nghiên cứu làm rõ 6 đặc điểm bản chất cấu thành mô hình nhà nước Việt Nam, nổi bật là nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp, khác biệt hoàn toàn với nguyên tắc tam quyền phân lập đối trọng cơ học của các nhà nước tư sản.

Thứ ba, công trình phân loại 2 nhóm điều kiện bảo đảm thực hiện các nguyên tắc, gồm nhóm 5 bảo đảm chung về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, ổn định chính trị, đồng thuận xã hội, nền tảng tư tưởng và văn hóa tiên tiến; kết hợp cùng nhóm 4 bảo đảm pháp lý về tổ chức bộ máy, hoàn thiện hệ thống văn bản, tổ chức thực thi và bảo vệ pháp luật.

Thứ tư, đánh giá thực trạng qua hơn 20 năm Đổi mới cho thấy thể chế pháp luật đã có bước tiến lớn khi ước tính hơn 80% các quan hệ xã hội cơ bản đã được điều chỉnh bằng luật. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 25% đến 30% văn bản quy định chi tiết thi hành ban hành chậm trễ, gây ảnh hưởng đến hiệu lực quản lý nhà nước tại một số địa phương.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua bảng đối sánh 6 đặc trưng giữa mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền tư sản, kết hợp biểu đồ tiến trình thể chế hóa thể hiện mức độ gia tăng các đạo luật qua 5 kỳ Đại hội Đảng từ khóa VI đến khóa X. Nguyên nhân cốt lõi của những chuyển biến tích cực bắt nguồn từ sự đổi mới tư duy lý luận của Đảng, chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị xã hội bằng pháp luật và đề cao quyền làm chủ của nhân dân.

Khi so sánh với sự khủng hoảng và sụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu giai đoạn 1990 - 1991, luận văn chứng minh rằng việc giữ vững ổn định chính trị 100% dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản là nhân tố quyết định giúp Việt Nam vừa tiếp thu được giá trị pháp quyền phổ quát, vừa ngăn chặn thành công nguy cơ mất ổn định xã hội. Ý nghĩa thực tiễn của phát hiện này khẳng định sự lãnh đạo của Đảng không đối lập mà là điều kiện bảo đảm cao nhất cho tính tối thượng của Hiến pháp và pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo đảm thực hiện thắng lợi các nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ và khả thi. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần tập trung nâng cao chất lượng quy trình lập pháp, phấn đấu giảm 50% tình trạng luật khung, luật ống và bảo đảm 100% các văn bản hướng dẫn thi hành được ban hành đồng thời với hiệu lực của luật, hoàn thành mục tiêu xây dựng khung pháp lý cơ bản trước năm 2015.

Thứ hai, kiện toàn và đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước. Chính phủ đẩy mạnh phân cấp, phân quyền quản lý hành chính cho 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, đồng thời cắt giảm tối thiểu 30% thủ tục hành chính rườm rà, xây dựng nền hành chính công vụ chuyên nghiệp và minh bạch trong giai đoạn 2010 - 2015.

Thứ ba, đẩy mạnh cải cách tư pháp và nâng cao hiệu quả bảo vệ pháp luật. Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì đổi mới hoạt động tranh tụng tại phiên tòa, bảo đảm 100% các phán quyết tư pháp đúng người, đúng tội, bảo vệ công lý và quyền con người theo lộ trình Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Thứ tư, tăng cường vai trò giám sát và phản biện xã hội. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các đoàn thể chính trị - xã hội hoàn thiện cơ chế phản biện dự thảo văn bản luật, nâng tỷ lệ tiếp nhận và giải quyết kiến nghị của nhân dân lên trên 90% vào năm 2015, gắn kết dân chủ đại diện với dân chủ trực tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm 1: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Tài liệu cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc về 5 nguyên tắc và 6 đặc trưng để phục vụ công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình và thực hiện các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

Nhóm 2: Đại biểu dân cử và cán bộ làm công tác tham mưu chính sách tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn hỗ trợ phương pháp luận giúp chuẩn hóa quy trình thẩm tra chính sách, nâng cao chất lượng hoạt động lập pháp và giám sát tối cao việc thi hành pháp luật.

Nhóm 3: Đội ngũ cán bộ, công chức làm việc tại các cơ quan hành chính và tư pháp từ trung ương đến 63 tỉnh, thành phố. Nội dung nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức pháp quyền, chuẩn hóa quy trình thực thi công vụ và bảo đảm sự bình đẳng trước pháp luật của mọi công dân.

Nhóm 4: Sinh viên ngành Luật, Hành chính học và các nhà hoạt động xã hội quan tâm đến tiến trình đổi mới thể chế. Luận văn là nguồn tư liệu chuẩn mực để tìm hiểu lịch sử lập hiến và cơ chế bảo đảm quyền con người tại Việt Nam qua các thời kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Thuật ngữ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa xuất hiện chính thức trong văn kiện Đảng khi nào? Thuật ngữ này được ghi nhận chính thức lần đầu tiên tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII của Đảng vào tháng 1 năm 1994, sau đó được khẳng định là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu tại Đại hội IX năm 2001 và Đại hội X năm 2006.

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có áp dụng mô hình tam quyền phân lập không? Việt Nam không áp dụng mô hình tam quyền phân lập đối trọng cơ học của nhà nước tư sản, mà thực hiện nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch và phối hợp chặt chẽ giữa 3 nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng và tính tối cao của pháp luật được giải quyết ra sao? Sự lãnh đạo của Đảng là điều kiện chính trị quyết định bảo đảm bản chất của dân, do dân, vì dân. Theo Điều 4 Hiến pháp năm 1992, mọi tổ chức của Đảng đều phải hoạt động nghiêm túc trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, không có bất kỳ ngoại lệ nào.

Các điều kiện bảo đảm thực hiện các nguyên tắc xây dựng nhà nước pháp quyền gồm những gì? Hệ thống bảo đảm gồm 2 nhóm chính: nhóm 5 bảo đảm chung về kinh tế thị trường, ổn định chính trị, gắn kết xã hội, nền tảng tư tưởng Mác - Lênin và văn hóa dân tộc; cùng nhóm 4 bảo đảm pháp lý về bộ máy, văn bản luật, thi hành và bảo vệ pháp luật.

Vì sao xây dựng nhà nước pháp quyền phải gắn liền với phát triển kinh tế thị trường? Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từ sau năm 1986 làm nảy sinh đa dạng các quan hệ kinh tế mới, tạo đòi hỏi tất yếu khách quan buộc nhà nước phải chuyển từ phương thức quản lý hành chính mệnh lệnh sang quản trị bằng pháp luật và tạo lập hành lang pháp lý bình đẳng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển tư tưởng pháp quyền từ thời kỳ cổ đại đến thực tiễn sinh động qua 23 năm Đổi mới tại Việt Nam.
• Xác lập cơ sở khoa học vững chắc cho 6 đặc điểm bản chất và 5 nguyên tắc chỉ đạo then chốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Nhận diện đầy đủ 2 nhóm điều kiện bảo đảm chính trị - pháp lý, tạo tiền đề để nâng cao hiệu lực điều hành của bộ máy công quyền và phát huy dân chủ.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện thể chế trong giai đoạn 2010 - 2015 và định hướng đến năm 2020.
• Đây là công trình học thuật có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, kêu gọi các nhà nghiên cứu, cán bộ hoạch định chính sách cùng toàn thể bạn đọc tiếp tục tìm hiểu, vận dụng sáng tạo nhằm hiện thực hóa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền là nhấn mạnh hơn những yêu cầu, nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền và nghiên cứu, tìm tòi những thiết chế cụ thể bảo đảm nhà nước tuân thủ pháp luật, thực thi dân chủ, quản lý xã hội theo pháp luật và bằng pháp luật, xây dựng một nhà nước pháp quyền thật sự của dân, do dân, vì dân. 18 z Từ sau Đại hội VI của Đảng, tư tưởng về nhà nước pháp quyền của Đảng cộng sản Việt Nam được thể hiện trong các văn kiện của Đảng, phản ánh quá trình nhận thức ngày càng đúng đắn, đầy đủ, cụ thể và toàn diện hơn về tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử nhân loại cũng như quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh và vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng ở nước ta hiện nay. Đầu tiên phải kể đến đường lối đổi mới do Đại hội VI của Đảng khởi xướng đặt ra chủ trương phải “cải cách lớn” bộ máy nhà nước, sửa đổi Hiến pháp năm 1980 đáp ứng yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế. Quá trình thực hiện chủ trương cải cách nhà nước nói riêng và chuẩn bị sửa đổi Hiến pháp nói chung đòi hỏi phải tăng cường nghiên cứu các vấn đề lý luận về nhà nước, pháp luật và vai trò, định hướng xây dựng nhà nước, pháp luật trong điều kiện Đảng cầm quyền thực hiện đường lối đổi mới kinh tế.

Kết quả nghiên cứu những vấn đề này được phản ánh tập trung trong tác phẩm “Xây dựng nhà nước của nhân dân – Thành tựu, kinh nghiệm, đổi mới” của đồng chí Đỗ Mười - được xuất bản nhân dịp kỷ niệm 45 năm xây dựng nhà nước kiểu mới ở nước ta. Trong tác phẩm này, mặc dù chưa đề cập đến khái niệm nhà nước pháp quyền nhưng những nội dung, yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền đã được vạch ra rất rõ nét. Khi xác định yêu cầu đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước để thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới, thực hiện được chế độ dân chủ XHCN, đảm bảo cho đất nước ổn định và phát triển, đồng chí Đỗ Mười đã khẳng định “phải xây dựng một nhà nước mà toàn bộ tổ chức, hoạt động của nó dựa trên cơ sở pháp luật, tuân thủ pháp luật, đồng thời thực hiện được chức năng quản lý xã hội bằng pháp luật”[26, tr. Lần đầu tiên, thuật ngữ nhà nước pháp quyền và sự cần thiết phải nghiên cứu nhà nước pháp quyền được nêu trong bài phát biểu của đồng chí Đỗ Mười tại Hội nghị toàn quốc về ngành tư pháp năm 1989: “Hiện nay, trên thế giới đang trở lại khái niệm nhà nước pháp quyền mà nội dung quan trọng của nó là thừa 19 z nhận sự thống trị của pháp luật đối với xã hội.

Ở nước ta, có dùng khái niệm đó hay không thì tùy, các nhà khoa học nên nghiên cứu”[14, tr. Trong bài nói của mình tại Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (Từ đây, cụm từ “Ban Chấp hành trung ương” xin được viết tắt là “ BCH TƯ”), ngày 29/11/1991, đồng chí Tổng Bí thư Đỗ Mười lần đầu tiên nêu vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam: “Xây dựng nhà nước pháp quyền, tổ chức và quản lý theo nguyên tắc tập trung dân chủ, cả nước là một chỉnh thể, thồng nhất quốc gia, thống nhất thị trường. Nhà nước ta phải được xây dựng với đầy đủ tính pháp quyền trên cả ba mặt lập pháp, hành pháp và tư pháp” [5,tr. Tiếp đến, trong bài phát biểu tại kỳ họp thứ 11, Quốc hội khóa VIII, ngày 15-4-1992 để thông qua Hiến pháp mới 1992, một lần nữa đồng chí Tổng Bí thư Đỗ Mười lại nhấn mạnh: “Phải từng bước xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam.

Đó là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, được quản lý thống nhất và có hiệu lực bằng pháp luật…Nói một cách khái quát đó chính là nội dung, tinh thần cơ bản của Hiến pháp 1992 của nước ta”[1, tr. Có thể nói, nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, lần đầu tiên được chính thức đưa vào Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ, khoá VII, của Đảng, họp từ ngày 20/1/1994 đến ngày 25/1/2994 tại Hà Nội và được cả Hội nghị tán thành bằng Nghị quyết lịch sử trong đó khẳng định:“Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Đó là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng XHCN. Nhà nước pháp quyền Việt Nam được xây dựng trên cơ sở tăng cường, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng ta lãnh đạo”[21, tr.

20 z Như vậy, đây là lần đầu tiên trong văn kiện quan trọng của Đảng chính thức sử dụng thuật ngữ “nhà nước pháp quyền” và nêu cụ thể, toàn diện những quan điểm, nguyên tắc, nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Với cách thể hiện trong văn kiện này, tư tưởng về nhà nước pháp quyền có bước phát triển rõ nét và toàn diện. Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam trở thành chủ trương có tầm chiến lược, bao trùm toàn bộ tổ chức, hoạt động của nhà nước, trở thành định hướng cho toàn bộ quá trình và nội dung đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước. Hội nghị lần thứ 8 BCHTƯ Đảng khóa VII nêu rõ: “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính nhà nước”.

Sau khi đánh giá những thành tựu và khuyết điểm, yếu kém trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước ta, Văn kiện Hội nghị đã nêu 5 quan điểm cơ bản cần nắm vững trong quá trình xây dựng, kiện toàn bộ máy nhà nước, trong đó nêu rõ mục tiêu thứ 4 là “Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức xã hội”. Sau mấy năm thực hiện chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta, Nghị quyết thứ nhất của Hội nghị BCHTƯ lần thứ 3, khóa VIII của Đảng đã nhận xét rằng Đảng ta”…đã từng bước phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc cơ bản về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân”, đồng thời cũng chỉ rõ: “Việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong điều kiện chuyển đổi nền kinh tế là nhiệm vụ mới mẻ, hiểu biết của chúng ta còn ít, có nhiều việc phải vừa làm, vừa tìm tòi, rút kinh nghiệm”. Hơn nữa, Nghị quyết khẳng định cần tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 BCHTƯ (khóa VII) và nhấn mạnh ba yêu cầu là tiếp tục phát huy tốt hơn và nhiều hơn quyền làm chủ của nhân dân qua các hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp; xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (từ đây, cụm từ “Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” xin 21 z viết tắt là “CHXHCN VN”) trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả…; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước. Báo cáo chính trị của BCHTƯ tại Đại hội IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân.

Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật. mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành hiến pháp và pháp luật”. Mặt khác, văn kiện Đại hội xác định “xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng” là nhiệm vụ số một, bao trùm, chi phối các nhiệm vụ khác trong nội dung của phần thứ IX về “đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế”[4, tr.

Báo cáo chính trị của BCHTƯ Đảng khóa IX tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng một lần nữa khẳng định mục tiêu và phương hướng phát triển đất nước 5 năm 2006 - 2010: “ Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”, cụ thể là “Xây dựng cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng tính cụ thể, khả thi của các quy định trong văn bản pháp luật. Xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp trong các hoạt động và quyết định của các cơ quan công quyền.” Việc ghi nhận nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam trong Hiến pháp năm 1992, quan điểm của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân trong Đại hội IX, X đã khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước ta xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam - một trong những điều kiện chính 22 z trị quan trọng nhất để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.3 - Những đặc điểm của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam Nhà nước pháp quyền với tính cách là tư tưởng về tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, là một giá trị, là tinh hoa của nhân loại có thể được áp dụng ở các nước trên cơ sở những nét đặc trưng về văn hoá, chính trị, tư tưởng – pháp lý, truyền thống dân tộc. Điều quan trọng là chúng ta phải tìm ra được những đặc điểm cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCNN Việt Nam với bản sắc dân tộc, truyền thống, văn hoá và những điều kiện riêng của Việt Nam.