đặt vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền là nhấn mạnh hơn những yêu cầu, nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền và nghiên cứu, tìm tòi những thiết chế cụ thể bảo đảm nhà nước tuân thủ pháp luật, thực thi dân chủ, quản lý xã hội theo pháp luật và bằng pháp luật, xây dựng một nhà nước pháp quyền thật sự của dân, do dân, vì dân. 18 z Từ sau Đại hội VI của Đảng, tư tưởng về nhà nước pháp quyền của Đảng cộng sản Việt Nam được thể hiện trong các văn kiện của Đảng, phản ánh quá trình nhận thức ngày càng đúng đắn, đầy đủ, cụ thể và toàn diện hơn về tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử nhân loại cũng như quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh và vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng ở nước ta hiện nay. Đầu tiên phải kể đến đường lối đổi mới do Đại hội VI của Đảng khởi xướng đặt ra chủ trương phải “cải cách lớn” bộ máy nhà nước, sửa đổi Hiến pháp năm 1980 đáp ứng yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế. Quá trình thực hiện chủ trương cải cách nhà nước nói riêng và chuẩn bị sửa đổi Hiến pháp nói chung đòi hỏi phải tăng cường nghiên cứu các vấn đề lý luận về nhà nước, pháp luật và vai trò, định hướng xây dựng nhà nước, pháp luật trong điều kiện Đảng cầm quyền thực hiện đường lối đổi mới kinh tế.
Kết quả nghiên cứu những vấn đề này được phản ánh tập trung trong tác phẩm “Xây dựng nhà nước của nhân dân – Thành tựu, kinh nghiệm, đổi mới” của đồng chí Đỗ Mười - được xuất bản nhân dịp kỷ niệm 45 năm xây dựng nhà nước kiểu mới ở nước ta. Trong tác phẩm này, mặc dù chưa đề cập đến khái niệm nhà nước pháp quyền nhưng những nội dung, yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền đã được vạch ra rất rõ nét. Khi xác định yêu cầu đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước để thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới, thực hiện được chế độ dân chủ XHCN, đảm bảo cho đất nước ổn định và phát triển, đồng chí Đỗ Mười đã khẳng định “phải xây dựng một nhà nước mà toàn bộ tổ chức, hoạt động của nó dựa trên cơ sở pháp luật, tuân thủ pháp luật, đồng thời thực hiện được chức năng quản lý xã hội bằng pháp luật”[26, tr. Lần đầu tiên, thuật ngữ nhà nước pháp quyền và sự cần thiết phải nghiên cứu nhà nước pháp quyền được nêu trong bài phát biểu của đồng chí Đỗ Mười tại Hội nghị toàn quốc về ngành tư pháp năm 1989: “Hiện nay, trên thế giới đang trở lại khái niệm nhà nước pháp quyền mà nội dung quan trọng của nó là thừa 19 z nhận sự thống trị của pháp luật đối với xã hội.
Ở nước ta, có dùng khái niệm đó hay không thì tùy, các nhà khoa học nên nghiên cứu”[14, tr. Trong bài nói của mình tại Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (Từ đây, cụm từ “Ban Chấp hành trung ương” xin được viết tắt là “ BCH TƯ”), ngày 29/11/1991, đồng chí Tổng Bí thư Đỗ Mười lần đầu tiên nêu vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam: “Xây dựng nhà nước pháp quyền, tổ chức và quản lý theo nguyên tắc tập trung dân chủ, cả nước là một chỉnh thể, thồng nhất quốc gia, thống nhất thị trường. Nhà nước ta phải được xây dựng với đầy đủ tính pháp quyền trên cả ba mặt lập pháp, hành pháp và tư pháp” [5,tr. Tiếp đến, trong bài phát biểu tại kỳ họp thứ 11, Quốc hội khóa VIII, ngày 15-4-1992 để thông qua Hiến pháp mới 1992, một lần nữa đồng chí Tổng Bí thư Đỗ Mười lại nhấn mạnh: “Phải từng bước xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam.
Đó là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, được quản lý thống nhất và có hiệu lực bằng pháp luật…Nói một cách khái quát đó chính là nội dung, tinh thần cơ bản của Hiến pháp 1992 của nước ta”[1, tr. Có thể nói, nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, lần đầu tiên được chính thức đưa vào Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ, khoá VII, của Đảng, họp từ ngày 20/1/1994 đến ngày 25/1/2994 tại Hà Nội và được cả Hội nghị tán thành bằng Nghị quyết lịch sử trong đó khẳng định:“Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Đó là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng XHCN. Nhà nước pháp quyền Việt Nam được xây dựng trên cơ sở tăng cường, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng ta lãnh đạo”[21, tr.
20 z Như vậy, đây là lần đầu tiên trong văn kiện quan trọng của Đảng chính thức sử dụng thuật ngữ “nhà nước pháp quyền” và nêu cụ thể, toàn diện những quan điểm, nguyên tắc, nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Với cách thể hiện trong văn kiện này, tư tưởng về nhà nước pháp quyền có bước phát triển rõ nét và toàn diện. Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam trở thành chủ trương có tầm chiến lược, bao trùm toàn bộ tổ chức, hoạt động của nhà nước, trở thành định hướng cho toàn bộ quá trình và nội dung đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước. Hội nghị lần thứ 8 BCHTƯ Đảng khóa VII nêu rõ: “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính nhà nước”.
Sau khi đánh giá những thành tựu và khuyết điểm, yếu kém trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước ta, Văn kiện Hội nghị đã nêu 5 quan điểm cơ bản cần nắm vững trong quá trình xây dựng, kiện toàn bộ máy nhà nước, trong đó nêu rõ mục tiêu thứ 4 là “Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức xã hội”. Sau mấy năm thực hiện chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta, Nghị quyết thứ nhất của Hội nghị BCHTƯ lần thứ 3, khóa VIII của Đảng đã nhận xét rằng Đảng ta”…đã từng bước phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc cơ bản về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân”, đồng thời cũng chỉ rõ: “Việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong điều kiện chuyển đổi nền kinh tế là nhiệm vụ mới mẻ, hiểu biết của chúng ta còn ít, có nhiều việc phải vừa làm, vừa tìm tòi, rút kinh nghiệm”. Hơn nữa, Nghị quyết khẳng định cần tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 BCHTƯ (khóa VII) và nhấn mạnh ba yêu cầu là tiếp tục phát huy tốt hơn và nhiều hơn quyền làm chủ của nhân dân qua các hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp; xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (từ đây, cụm từ “Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” xin 21 z viết tắt là “CHXHCN VN”) trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả…; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước. Báo cáo chính trị của BCHTƯ tại Đại hội IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân.
Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật. mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành hiến pháp và pháp luật”. Mặt khác, văn kiện Đại hội xác định “xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng” là nhiệm vụ số một, bao trùm, chi phối các nhiệm vụ khác trong nội dung của phần thứ IX về “đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế”[4, tr.
Báo cáo chính trị của BCHTƯ Đảng khóa IX tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng một lần nữa khẳng định mục tiêu và phương hướng phát triển đất nước 5 năm 2006 - 2010: “ Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”, cụ thể là “Xây dựng cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng tính cụ thể, khả thi của các quy định trong văn bản pháp luật. Xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp trong các hoạt động và quyết định của các cơ quan công quyền.” Việc ghi nhận nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam trong Hiến pháp năm 1992, quan điểm của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân trong Đại hội IX, X đã khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước ta xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam - một trong những điều kiện chính 22 z trị quan trọng nhất để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.3 - Những đặc điểm của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam Nhà nước pháp quyền với tính cách là tư tưởng về tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, là một giá trị, là tinh hoa của nhân loại có thể được áp dụng ở các nước trên cơ sở những nét đặc trưng về văn hoá, chính trị, tư tưởng – pháp lý, truyền thống dân tộc. Điều quan trọng là chúng ta phải tìm ra được những đặc điểm cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCNN Việt Nam với bản sắc dân tộc, truyền thống, văn hoá và những điều kiện riêng của Việt Nam.