CHƯƠNG I ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứ u CỦA LÍ LUẬN NHÀ NƯ ỚC VÀ PHÁP LUẬT I. ĐỔI TƯỢNG NGHIÊN c ứ u CỦA LÍ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mỗi bộ môn khoa học đều có đối tượng nghiên cứu riêng của mình. Việc xác định rõ đổi tượng nghiên cứu là tiền đề cơ bản cho sự tồn tại và phát triển của mỗi bộ môn khoa học, là cơ sở để hình thành các định hướng, tìm kiếm và áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp với yêu cầu phát triển bộ môn khoa học đó và để phân biệt khoa học này với khoa học khác. Đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học là những vấn đề, những mối quan hệ mà nó nghiên cứu.
Những vấn đề và những mối quan hệ thuộc đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học được giới hạn trong phạm vi nhất định và luôn đòi hỏi phải được xác định rõ. Vì vậy, mặc dù một khách thể nghiên cứu có thể là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học nhưng do có sự khác nhau về đối tượng nghiên cứu nên mỗi bộ môn khoa học đều có tính độc lập với những tính chất, mục đích và phương pháp nghiên cứu đặc thù của m ình, không trùng lặp hay chồng lấn với các khoa học khác. Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng xã hội rất phức tạp. phong phú và đa dạng.
Những vấn đề thuộc lĩnh vực nhà nước và pháp luật được nhiều bộ môn khoa học xã hội nói chung và khoa học pháp lí nói riêng nghiên cứu ở nhiều góc úộ khác nhau. Chẳng hạn, triết học nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với các hiện tượng xã hội khác để rút ra những quy 'uật vận động và phát triển chung của xã hội; kinh tế chính trị học cũng nghiên cứu nhà nước và pháp luật nhưng trong phạm vi các vấn đề thuộc lĩnh vực tổ chức và quản lí nền kinh tế, trong sản xuất và phân phối. Hệ thống khoa học pháp lí ngày càng phát triển bao gồm: Các khoa học pháp lí lí luận và lịch sử (lí luận nhà nước và pháp luật, lịch sử nhà nước và pháp luật, lịch sử các học thuyết chính trị, xã hội học pháp luật.), các khoa học pháp lí chuyên ngành (luật hiến pháp, luật hành chính, luật hình sự, luật tố tụng hình sự, luật dân sự, luật tổ tụng dân sự, luật thương m ại, luật tài chính, luật ngân hàng, luật lao động, luật sờ hữu trí tuệ, luật môi trư ờ n g .) và các khoa học pháp lí ứng dụng - bồ trợ (tội phạm học, tâm lí học tư pháp, giám định tư pháp, thống kê tư pháp. Tất cả các môn khoa học pháp lí nói trên đều nghiên cứu các vấn đề thuộc lĩnh vực của nhà nước và pháp luật nhưng mỗi bộ môn khoa học đỏ lại có đối tượng riêng.
Ví dụ: Lịch sử nhà nước và pháp luật nghiên cứu quá trình phát sinh và phát triển của nhà nước và pháp luật theo quan điểm và phương pháp lịch sử, bám sát từng thời gian và sự kiện lịch sử để phân tích, luận giải; khoa học luật hiến pháp nghiên cứu những vấn đề cơ bàn về ngành luật hiến pháp, về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về những mối quan hệ giữa các cơ cấu lớn của quyền lực nhà nước và về mối quan hệ giữa nhà nước và công dân; khoa học luật hình sự nghiên cứu các vấn đề về tội phạm , mục đích hình phạt, điều kiện, hình thức và mức độ áp dụng hình phạt đối với người có hành vi phạm tội. Là bộ môn khoa học chuyên nghiên cứu những vấn đề có tính lí thuyết về nhà nước và pháp luật, lí luận nhà nước và pháp luật có nhiệm vụ nghiên cứu một cách cơ bàn và toàn diện về nhà nước và pháp luật nhằm làm rõ những thuộc tính bàn chất cùa nhà nước và pháp luật, phát hiện và giải thích những quy luật và những vấn đề có tính quy luật về sự ra đời, tồn tại, phát triển của nhà nước và pháp luật, hệ thống hoá những tri thức lí luận nhà nước và pháp luật. Với tính chất đó, lí luận nhà nước và pháp luật phải chú trọng xác định rõ các vấn đề và lựa chọn các phương pháp, cách tiếp cận hợp lí để có thề thực hiện hài hoà các chức năng về nhận thức, ứng dụng, dự báo, mô tà, giài thích, suy luận và sáng tạo. Theo đó, đối tượng nghiên cứu của lí luận nhà nước và pháp luật bao gồm những nhóm vạn đề và những quan hệ cơ bàn sau đây: - Những vấn đề chung, cơ bản nhất cùa nhà nước và pháp luật như: bản chất, đặc điểm, chức năng, vai trò và giá trị xã hội của nhà nước và pháp luật; hình thức nhà nước, hình thức pháp luật, bộ máy nhà nước, cơ chế điều chỉnh pháp lu ật.; - Những quy luật và những vấn đề có tính quy luật gắn với sự phát sinh, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật; - Những mối quan hệ, liên hệ cơ bản, điển hình và có tính phổ biến của nhà nước và pháp luật (giữa nhà nước và cá nhân; giữa nhà nước và pháp luật với các hiện tượng xã hội khác; giữa nhà nước với pháp luật; giữa các bộ phận cấu thành nhà nước và pháp lu ật.; - Những nguyên tắc (quy tắc), phương pháp, hình thức tồ chức quyền lực nhà nước, thiết lập trật tự pháp luật và pháp chế, xây dựng và thực hiện pháp luật; những phương tiện và giải pháp nhằm tăng cường hiệu lực và hiệu quả của nhà nước và pháp luật.
Tóm lại, lí luận nhà nước và pháp luật là hệ thống tri thức về những vấn đề chung, cơ bản nhất của nhà nước và pháp luật; về những quy luật phát sinh, tồn tại và phát triển dặc thù cùa nhà nước và pháp luật; về những mối liên hệ cơ bản, những nguyên tắc. phương pháp, hình thức tổ chức quyền lực nhà nước, thiết lập pháp chế, xây dựng và thực hiện pháp luật. Nhà nước và pháp luật có mối liên hệ mật thiết với nhau: Nhà nước không thể tồn tại thiếu pháp luật; ngược lại, pháp luật chi hình thành, phát triển và phát huy hiệu lực bàng con đường nhà nước và dựa vào sức mạnh của nhà nước. Mối liên hệ mật thiết có tính khách quan đó đòi hỏi sự nghiên cứu và giải thích thống nhất các vấn đề về nhà nước và pháp luật.
Vì vậy, lí luận nhà nước và pháp luật nghiên cứu các vấn đề cơ bản nhất về nhà nước và pháp luật một cách đồng thời, theo quan điểm chung thống nhất không tách rời nhau. LÍ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ KHOA HỌC PHÁP LÍ 1. Lí luận nhà nước và pháp luật là bộ môn khoa học xã hội Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng xã hội đặc biệt. Nhà nước và pháp luật xuất phát từ xã hội, tồn tại và phát triển trong xã hội vì mục tiêu quản lí và điều tiết các quan hệ xã hội phù hợp với nhũng quy luật vận động và phát triển chung của xã hội.
Theo đó, nhà nước và pháp luật là những bộ phận hợp thành hệ thống các thiết chế xã hội. Trong suốt chiều dài lịch sử của nhân loại, những vấn đề nhà nước và pháp luật luôn thu hút sự quan tâm của đông đảo các tầng lớp trong xã hội. Cùng với sự phát triển của xã hội, trình độ nhận thức về những vấn đề nhà nước và pháp luật cũng phát triển và có nhiều thay đổi nhưng sự quan tâm về chúng không những không giảm mà ngày càng gia tăng. Vì vậy, nhà nước và pháp luật là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học xã hội như triết học, sử học, xã hội học, kinh tế học, luật h ọ c.
Lí luận nhà nước và pháp luật có vị trí và vai trò quan trọng trong hệ thống các khoa học xã hội và nhân văn. Với tính chất là bộ môn khoa học lí thuyết về nhà nước và pháp luật, có mục đích nghiên cứu làm rõ những vấn đề chung, cơ bản nhất cùa nhà nước và pháp luật; những quy luật phát sinh, tồn tại và phát triến đặc thù cùa nhà nước và pháp luật; những mối liên hệ cơ bản, những nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức quyền lực nhà nước, thiết lập pháp chế, xây dựng và thực hiện pháp luật, lí luận nhà nước và pháp luật góp phần xây dựng hệ thống khái niệm và cung cấp các kiến thức lí luận chuyên sâu về nhà nước và pháp luật, tạo cơ sở cho sự nhận thức thống nhất trong các khoa học xã hội và nhân văn về những vấn đề thuộc lĩnh vực nhà nước và pháp luật. M ặt khác, việc nghiên cứu về nhà nước và pháp luật không thể chi hạn chế trong lĩnh vực các khái niệm pháp lí thuần tuý mà phải đặt trên cơ sở cùa hệ thống các tri thức khoa học chung, phải dựa vào lí luận và phương pháp luận của nhiều bộ môn khoa học khác. Lí luận nhà nước và pháp luật có quan hệ với nhiều bộ môn khoa học xã hội và nhân văn như triết học, sử học, xã hội học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Lí luận nhà nước và pháp luật có mối quan hệ mật thiết với triết học. Chủ nghĩa duy vật biện chứng là môn khoa học về các quy luật phát triển chung của tự nhiên, xã hội và tư duy như quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại, quy luật phủ định của phủ định; về những phạm trù cơ bản như vật chất, ý thức, thực tiễn, chân lí, mâu thuẫn, nguyên nhân, kết quả.; về những nguyên tắc nhận thức luận và tư duy khoa học. Đối với lí luận nhà nước và pháp luật, các quy luật, phạm trù, nguyên tắc đó có ý nghĩa hết sức quan trọng, là cơ sở phương pháp luận để nhận thức đối tượng của môn học. Chu nghĩa duy vật lịch sử giải thích các quy luật phát sinh, phát triển chung nhất của xã hội và các bộ phận cua nó.
trong đó có nhà nước và pháp luật. Lí luận nhà nước và pháp luật là bộ môn khoa học cụ thể hom, đi sâu nghiên cứu những quy luật phát sinh, phát triển đặc thù của nhà nước và pháp luật. Những quy luật đó đều nằm trong các quy luật vận động và phát triển chung cùa xã hội.