Chương 1: Những vấn đề lý luận pháp luật về thực thi quyền sở hữu trí tuệ theo pháp luật Việt Nam và pháp luật một số quốc gia ở Đông Nam Á Chương 2: Pháp luật và thực tiễn thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam và ở một số quốc gia Đông Nam Á Chương 3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam 10 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ THỰC THI QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA Ở ĐÔNG NAM Á 1. Lịch sử hình thành và phát triển của khái niệm thực thi quyền SHTT 1. Khái niệm “tài sản trí tuệ”, quyền SHTT 1. Lịch sử hình thành và phát triển khái niệm “tài sản trí tuệ” và quyền SHTT Từ rất lâu, tài sản trí tuệ đã hiện hữu trong đời sống và có ý nghĩa cũng như tác động to lớn đối với sự phát triển của xã hội loài người.
Tùy theo cách tiếp cận và ý chí nhà nước mà sự ghi nhận về tài sản trí tuệ có nhiều quan điểm không giống nhau, thậm chí trái ngược nhau. Về cơ bản, khi tiếp cận khái niệm tài sản trí tuệ có các quan điểm đáng chú ý sau: Có quan điểm cho rằng sản phẩm sáng tạo trí tuệ cũng giống như các sản phẩm lao động khác. Theo đó, người sáng tạo ra các sản phẩm sáng tạo trí tuệ có quyền tư hữu và được nhà nước bảo hộ. Quan điểm khác lại chỉ ra rằng sản phẩm sáng tạo trí tuệ thuộc về toàn xã hội và phải phục vụ cho lợi ích cũng như sự phát triển của con người.
Nhà nước không thừa nhận quyền sở hữu đối với dạng sản phẩm sáng tạo này. Mọi nỗ lực của người sáng tạo ra sản phẩm đó được nhà nước ghi nhận và xã hội tưởng thưởng. Quan điểm khác lại trung hòa hai quan điểm trên. Theo cách tiếp cận này nhà nước không thừa nhận quyền sở hữu đối với sản phẩm sáng tạo trí tuệ nhưng cũng không chính thức phủ nhận quyền đó.
Đa số các nước phát triển đi theo quan điểm thứ nhất. Ngược lại các nước chậm và đang phát triển không phủ nhận quyền sở hữu đối với tài sản trí tuệ nhưng cũng không công khai thừa nhận quyền đó, đặc biệt đối với các sản phẩm được tạo ra ở nước ngoài có giá trị đối với nền kinh tế trong nước [25, 8]. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, xu hướng tăng tỷ trọng trí tuệ trong các sản phẩm công – nông nghiệp, thương mại, dịch vụ, sự giao thương và xích lại gần nhau của các nền kinh tế… nhiều quốc 11 gia đã thừa nhận quyền tư hữu đối với sản phẩm sáng tạo trí tuệ và bảo hộ đối với quyền đó. Qua quá trình lao động và không ngừng sáng tạo, con người ngày càng tạo ra các sản phẩm mang hàm lượng chất xám nhiều hơn.
Các sản phẩm kết tinh từ trí tuệ con người được nhà nước thừa nhận sẽ trở thành tài sản trí tuệ. Là một dạng đặc biệt của tài sản theo cách hiểu thông thường nhưng trong nhiều trường hợp tài sản trí tuệ lại cho giá trị vô cùng to lớn. Do đó, từ rất sớm, sản phẩm trí tuệ đã được nhà nước ghi nhận lần đầu tiên một cách có hệ thống trong đạo luật Venice năm 1474 [12, 13]. Đạo luật này cho phép người sở hữu các sản phẩm sáng chế một uy quyền tuyệt đối dưới hình thức văn bằng bảo hộ độc quyền.
Cũng trong khoảng thời gian này sáng chế đã được cấp cho sản phẩm máy in của Johannes Gutenberg đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự ra đời của hệ thống bảo hộ quyền SHTT trên toàn thế giới. Theo xu hướng phát triển của xã hội, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời thay thế phương thức sản xuất phong kiến lỗi thời đã tạo nên cuộc cách mạng trong công nghiệp. Các sản phẩm mã điện tín của Samuel Morse; thuốc nổ của Alfred Nobel; điện thoại của Alexander G. Bell; radio của Guglielmo Marconi… và nhiều sản phẩm trí tuệ khác ra đời đã làm thay đổi diện mạo và cơ cấu kinh tế của các quốc gia.
Song song với điều đó, như một tất yếu đã làm cho hệ thống bảo hộ quyền SHTT của các quốc gia phát triển. Năm 1883 và năm 1886 thế giới chứng kiến sự ra đời của hai công ước quốc tế về SHTT lần lượt là Công ước Paris về bảo hộ quyền SHCN và Công ước Berne về bảo hộ các sản phẩm văn học nghệ thuật. Đây chính là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho sự phát triển của hệ thống các quyền liên quan đến tài sản trí tuệ. Vậy tài sản trí tuệ là gì? Thật khó để đưa ra một khái niệm đầy đủ, bao quát hết được những nội dung của thuật ngữ vì chính khái niệm tài sản trí tuệ - cũng giống như các sự vật hiện tượng khác – luôn vận động và phát triển không ngừng.
Mặc dù không có khái niệm trực tiếp và chính thống về tài sản trí tuệ nhưng chúng ta có thể định nghĩa quyền SHTT được hiểu là tập hợp các quyền đối với sản phẩm trí tuệ là thành quả lao động sáng tạo của con người hay uy tín kinh doanh của các 12 chủ thể được pháp luật quy định bảo hộ. Pháp luật Việt Nam cũng như pháp luật của các nước khác trên thế giới không đưa ra định nghĩa trực tiếp thế nào là SHTT mà chỉ định nghĩa gián tiếp thông qua phân loại SHTT và quyền SHTT [15, 22]. Công ước thành lập Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đưa ra khái niệm quyền SHTT theo hướng liệt kê các quyền và không giới hạn: Quyền SHTT bao gồm các quyền liên quan tới: Các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học; Việc thực hiện biểu diễn nghệ thuật, phát minh, phát thanh, ghi âm, truyền hình; Các sáng chế trong lĩnh vực đời sống của con người; Các phát minh khoa học; Kiểu dáng công nghiệp; Nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch vụ, tên thương mại và chỉ dẫn thương mại; Bảo hộ chống cạnh tranh không lành mạnh và tất cả các quyền khác bắt nguồn từ hoạt động trí tuệ trong các lĩnh vực công nghiệp, khoa học, văn học hay nghệ thuật. Hiệp định về những khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT (TRIPs/WTO) đưa ra 07 nhóm quyền sở hữu được bảo hộ, bao gồm: Quyền tác giả và quyền liên quan; Tín hiệu vệ tinh mang chương trình đã được mã hóa; Nhãn hiệu hàng hóa; Sáng chế; Thiết kế bố trí (topography) mạch tích hợp; Thông tin bí mật; và Kiểu dáng công nghiệp.
Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ, tại chương 2 điều 2, điểm 3 định nghĩa về quyền SHTT bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan, quyền đối với nhãn hiệu hàng hoá, sáng chế, thiết kế bố trí (topography) mạch tích hợp, tín hiệu vệ tinh mang chương trình đã được mã hoá, thông tin bí mật (bí mật thương mại), kiểu dáng công nghiệp và quyền đối với giống thực vật. Luật SHTT Việt Nam 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009) khoản 1, điều 4 định nghĩa: quyền SHTT là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. 13 Như trên đã chỉ ra SHTT và quyền SHTT có những điểm tương đồng so với quyền sở hữu thông thường. Bên cạnh đó quyền SHTT có những điểm khác biệt so với quyền sở hữu thông thường do tính chất đặc biệt của sản phẩm trí tuệ.
Thứ nhất, quyền SHTT là quyền đối với những tài sản trí tuệ có tính sáng tạo. Những sản phẩm trí tuệ này đều mang trong nó những đặc điểm của tài sản hữu hình và được pháp luật thừa nhận các quyền cơ bản là quyền chiếm hữu, sử dụng và quyền định đoạt. Tuy nhiên, tài sản trí tuệ được sáng tạo chủ yếu ở dạng vô hình, theo đó khó có thể xác định được đặc điểm vật chất của tài sản trí tuệ. Hay nói cách khác những sản phẩm trí tuệ được bộc lộ ra bên ngoài dưới những hình thức khách quan nhất định nhưng bản thân nó không phải là vật chất mà sản phẩm của chính sự sáng tạo của con người [24, 32].
Thứ hai, do tài sản trí tuệ mang thuộc tính “vô hình” nên việc bảo hộ tài sản này chỉ mang tính tương đối. Sản phẩm trí tuệ và quyền SHTT luôn bị đe dọa xâm phạm và bị xâm phạm cao hơn các loại tài sản hữu hình khác. Thứ ba, phần lớn quyền SHTT được pháp luật bảo hộ trong một thời hạn nhất định. Đối với quyền sở hữu tài sản thì pháp luật bảo hộ vô thời hạn.
Khi và chỉ khi có các căn cứ làm chấm dứt quyền sở hữu tài sản thì quyền sở hữu của chủ thể đối với tài sản đó mới bị chấm dứt. Tùy theo từng đối tượng của quyền SHTT cụ thể mà pháp luật có quy định về thời hạn bảo hộ khác nhau. Thứ tư, tài sản trí tuệ mang thuộc tính “ tích lũy”. Một sản phẩm trí tuệ mang tính sáng tạo cao có thể là ý tưởng để phát triển các ý tưởng mới trong nhiều lĩnh vực, thậm chí trong cùng một lĩnh vực.
Do đó, tài sản trí tuệ vừa là kết quả của quá trình sáng tạo nhưng nó đồng thời lại là nguyên nhân để tiếp tục một quá trình sáng tạo mới. Phân loại quyền SHTT Quyền SHTT được phân thành ba nhóm chính: quyền tác giả và quyền liên quan; quyền SHCN; quyền đối với giống cây trồng. 14 - Quyền tác giả và quyền liên quan Hiệp định TRIPs không quy định cụ thể các nội dung về quyền tác giả và quyền liên quan mà dẫn chiếu đến công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật. Theo đó, đối tượng của quyền tác giả được bảo hộ bao gồm: tác phẩm văn học và nghệ thuật; văn bản chính thức; sưu tập; tin tức; tác phẩm mỹ thuật ứng dụng và kiểu dáng công nghiệp [8, 30].
Điều 2, Công ước Berne quy định các tác phẩm được bảo hộ (liệt kê và không hạn chế), bao gồm: sản phẩm nguyên gốc bất kỳ trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật, không phân biệt hình thức và cách thức thể hiện; tác phẩm dịch, phóng tác, chuyển thể âm nhạc và các tác phẩm chuyển thể từ các tác phẩm văn học và nghệ thuật.