Luận án tiến sĩ: Pháp luật quốc tế và giải quyết tranh chấp Hoàng Sa, Trường Sa

Luận án tiến sĩ phân tích pháp luật quốc tế và phương pháp giải quyết tranh chấp chủ quyền tại hai quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa.

• Tác giả: Phạm Vũ Thắng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Diến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Pháp luật quốc tế và việc giải quyết tranh chấp hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật quốc tế trong tranh chấp Hoàng Sa Trường Sa

Pháp luật quốc tế đóng vai trò nền tảng trong việc giải quyết tranh chấp chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Các nguồn luật quốc tế bao gồm điều ước quốc tế, tập quán quốc tế, nguyên tắc pháp luật và án lệ từ các tòa án quốc tế. Nguyên tắc chiếm hữu thật sự là hạt nhân quan trọng nhất trong việc xác lập danh nghĩa chủ quyền. Các bên tranh chấp gồm Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Malaysia, Brunei và Đài Loan đều đưa ra các luận cứ dựa trên bằng chứng lịch sử và pháp lý khác nhau. Tòa án quốc tế và trọng tài đã giải quyết nhiều vụ tranh chấp tương tự, tạo tiền lệ quý giá cho vấn đề Hoàng Sa, Trường Sa. Các nghị quyết của Liên hợp quốc và tuyên bố quốc tế cũng có giá trị tham chiếu quan trọng trong quá trình tranh tụng.

1.1. Các nguồn pháp luật quốc tế áp dụng cho tranh chấp biển đảo

Các nguồn pháp luật quốc tế được áp dụng trong tranh chấp Hoàng Sa, Trường Sa bao gồm bốn nhóm chính. Nhóm thứ nhất là điều ước quốc tế, tiêu biểu là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Nhóm thứ hai là tập quán quốc tế hình thành qua thực tiễn quan hệ giữa các quốc gia. Nhóm thứ ba là các nguyên tắc pháp luật cơ bản như nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực, nguyên tắc chiếm hữu thật sự. Nhóm thứ tư là án lệ từ Tòa án Công lý quốc tế và các tòa trọng tài quốc tế, cung cấp hướng dẫn giải thích và áp dụng luật.

1.2. Các bên yêu sách và lập trường pháp lý

Tranh chấp quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa涉及 nhiều quốc gia với lập trường pháp lý khác nhau. Việt Nam dựa trên bằng chứng lịch sử về việc xác lập và thực thi chủ quyền liên tục từ thế kỷ XVII. Trung Quốc tuyên bố chủ quyền dựa trên phát hiện trước tiên và bản đồ lịch sử. Philippines, Malaysia và Brunei đưa ra yêu sách dựa trên vị trí địa lý và vùng đặc quyền kinh tế. Mỗi bên đều xây dựng hệ thống luận cứ riêng, tạo nên bức tranh phức tạp về mặt pháp lý quốc tế.

II. Phân tích các vấn đề pháp lý trong tranh chấp chủ quyền

Vấn đề cốt lõi trong tranh chấp Hoàng Sa, Trường Sa xoay quanh việc xác định danh nghĩa chủ quyền hợp pháp. Nguyên tắc chiếm hữu thật sự yêu cầu quốc gia phải chứng minh hành vi thực thi chủ quyền thực tế, hòa bình và liên tục. Vấn đề kế thừa quốc gia đặt ra câu hỏi về tính liên tục của chủ quyền khi có sự thay đổi chính quyền. Trung Quốc viện dẫn khái niệm chư hầu để phản bác chủ quyền của Việt Nam, nhưng lập luận này thiếu cơ sở pháp lý vững chắc. Học thuyết estoppel ngăn cản quốc gia phủ nhận nghĩa vụ đã cam kết. Vai trò của bản đồ trong tranh chấp cũng được phân tích kỹ lưỡng, đặc biệt là giá trị pháp lý của các bản đồ do Trung Quốc xuất bản. Thời điểm kết tinh tranh chấp đóng vai trò quan trọng trong việc xác định luật áp dụng.

2.1. Nguyên tắc chiếm hữu thật sự và bằng chứng lịch sử

Nguyên tắc chiếm hữu thật sự là tiêu chuẩn pháp lý quan trọng nhất để xác định chủ quyền lãnh thổ. Theo nguyên tắc này, quốc gia phải chứng minh ba yếu tố: ý chí xác lập chủ quyền, hành vi thực thi chủ quyền thực tế và sự liên tục trong quá trình quản lý. Việt Nam có hệ thống bằng chứng phong phú bao gồm các chiếu chỉ của triều đình, hoạt động khai thác, tuần tra và quản lý hành chính trên hai quần đảo từ thế kỷ XVII. Các bằng chứng này đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nguyên tắc chiếm hữu thật sự theo pháp luật quốc tế.

2.2. Vấn đề kế thừa quốc gia và tính liên tục chủ quyền

Kế thừa quốc gia là vấn đề pháp lý phức tạp trong tranh chấp Hoàng Sa, Trường Sa. Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với sự thay đổi chính quyền, từ triều đại phong kiến đến chế độ thuộc địa và hai miền Nam Bắc. Pháp luật quốc tế quy định rằng chủ quyền không bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi thể chế chính trị nội bộ. Tuyên bố của Thủ tướng Trần Văn Hữu tại Hội nghị San Francisco năm 1951 khẳng định chủ quyền của Việt Nam. Tính liên tục chủ quyền được duy trì thông qua các hành vi quản lý liên tục của các chính quyền kế thừa.

III. Giải pháp và phương pháp giải quyết tranh chấp theo luật quốc tế

Pháp luật quốc tế cung cấp nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp lãnh thổ. Con đường ngoại giao đàm phán là phương thức ưu tiên, cho phép các bên tự thương lượng trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau. Hòa giải và trung gian quốc tế là bước tiếp theo khi đàm phán trực tiếp không đạt kết quả. Tòa án Công lý quốc tế và trọng tài quốc tế là cơ quan tài phán có thẩm quyền giải quyết tranh chấp chủ quyền. Kinh nghiệm từ các vụ án như đảo Palmas, nhóm đảo Minquiers và Ecréhous cho thấy tòa án tập trung đánh giá bằng chứng thực thi chủ quyền thực tế. Vụ thềm lục địa Biển Bắc xác nhận nguyên tắc công bằng trong phân định ranh giới biển. Phương pháp giải quyết cần kết hợp nhiều kênh khác nhau để đạt hiệu quả tối ưu.

3.1. Các cơ chế tài phán quốc tế và quy trình tố tụng

Cơ chế tài phán quốc tế bao gồm Tòa án Công lý quốc tế, Tòa Trọng tài thường trực và các tòa trọng tài đặc biệt. Quy trình tố tụng tại ICJ bắt đầu bằng việc nộp đơn khởi kiện, sau đó là giai đoạn viết luận cứ và tranh tụng miệng. Tòa xem xét bằng chứng từ cả hai bên, áp dụng luật quốc tế và đưa ra phán quyết có giá trị ràng buộc. Vụ kiện Philippines kiện Trung Quốc năm 2013 tại PCA là ví dụ điển hình về việc sử dụng cơ chế trọng tài theo Phụ lục VII Công ước Luật Biển 1982.

3.2. Kinh nghiệm từ các vụ tranh chấp lãnh thổ quốc tế

Các vụ tranh chấp lãnh thổ quốc tế cung cấp bài học quý giá cho vấn đề Hoàng Sa, Trường Sa. Vụ đảo Palmas năm 1928 xác lập nguyên tắc chiếm hữu thật sự là tiêu chuẩn đánh giá chủ quyền. Vụ Minquiers và Ecréhous năm 1953 cho thấy hành vi thực thi chủ quyền thực tế quan trọng hơn bằng chứng lịch sử xa xưa. Vụ Pulau Ligitan và Pulau Sipadan giữa Indonesia và Malaysia năm 2003 tiếp tục khẳng định vai trò quyết định của bằng chứng quản lý thực tế. Việt Nam cần học hỏi từ các tiền lệ này để xây dựng hệ thống chứng cứ thuyết phục.

IV. Kết luận và ứng dụng pháp luật quốc tế bảo vệ chủ quyền

Nghiên cứu pháp luật quốc tế về tranh chấp Hoàng Sa, Trường Sa mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. Về mặt lý luận, luận án làm sáng tỏ các nguyên tắc, quy phạm quốc tế áp dụng cho việc xác lập chủ quyền lãnh thổ biển đảo. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc để Việt Nam bảo vệ chủ quyền hợp pháp. Kết luận chính cho thấy Việt Nam có đầy đủ bằng chứng lịch sử và pháp lý chứng minh danh nghĩa chủ quyền. Nguyên tắc chiếm hữu thật sự và tập quán quốc tế ủng hộ mạnh mẽ lập trường của Việt Nam. Ứng dụng pháp luật quốc tế đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt chứng cứ và chiến lược pháp lý.

4.1. Ý nghĩa lý luận của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng học thuật về pháp luật quốc tế biển đảo. Luận án hệ thống hóa các nguyên tắc pháp lý liên quan đến xác lập chủ quyền lãnh thổ, bao gồm nguyên tắc chiếm hữu thật sự, kế thừa quốc gia và học thuyết estoppel. Phân tích các tiền lệ quốc tế giúp xây dựng khung lý thuyết toàn diện cho việc giải quyết tranh chấp tương tự. Nghi究 cũng chỉ ra những khoảng trống trong pháp luật quốc tế cần được bổ sung và hoàn thiện trong tương lai.

4.2. Khuyến nghị cho việc bảo vệ chủ quyền Việt Nam

Việt Nam cần xây dựng hệ thống bằng chứng toàn diện thể hiện hành vi thực thi chủ quyền liên tục trên hai quần đảo. Các hoạt động quản lý hành chính, khai thác kinh tế và hiện diện dân sự cần được ghi chép và lưu trữ đầy đủ. Chiến lược pháp lý nên kết hợp nhiều kênh giải quyết bao gồm đàm phán song phương, đa phương và cơ chế tài phán quốc tế. Hợp tác nghiên cứu với các chuyên gia luật quốc tế hàng đầu sẽ tăng cường sức mạnh tranh tụng. Công bố quốc tế về bằng chứng lịch sử cũng là biện pháp quan trọng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ QUẦN ĐẢO HOÀNG SA, TRƯỜNG SA Những năm gần đây, số lượng bài viết về cuộc tranh chấp Biển Đông công bố ngày càng nhiều trên các sách báo và các trang mạng internet (như nghiencuubiendong. Đặc biệt, sau khi Trung Quốc đặt giàn khoan Haiyang 981 trái phép trên vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa của Việt Nam, bồi lấp đá Gạc Ma, Chữ Thập, Châu Viên, Ga Ven, Huy Gơ thì nhiều diễn đàn khoa học, cuộc hội thảo quốc tế diễn ra rộng khắp trong và ngoài nước, công bố những quan điểm rất phong phú về vấn đề Biển Đông, trong đó có liên quan đến quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Cho đến nay số lượng bài, sách viết về các vấn đề trên Biển Đông rất lớn về số lượng và phong phú về quan điểm. Dưới đây xin được chắt lọc một số bài viết, công trình nghiên cứu tiêu biểu nhất liên quan đến đề tài nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu vấn đề quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa trong và ngoài nước 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Từ trước 1975 đến nay, có một số công trình nghiên cứu của tập thể, cá nhân dưới góc độ khoa học pháp lý và lịch sử về chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Về khoa học pháp lý thấy có một số luận án tiêu biểu, liên quan trực tiếp đến vấn đề này là: Luận án tiến sỹ Lê Thành Khê “Vụ các quần đảo Hoàng sa và Trường Sa trước luật quốc tế”, Học viện nghiên cứu ngoại giao năm 1971. Luận án tiến sỹ Nguyễn Hồng Thao “Việt Nam và vấn đề mở rộng trong Biển Đông” (Le VietNam face aux problèmes de l'Extension maritime 9 dans la mer de Chine Méridionale), Đại học Paris I năm 1996.

Luận án tiến sỹ Hoàng Trọng Lập “Tranh chấp hai quần đảo Hoàng Sa – Trường Sa và luật pháp quốc tế”, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 1996. Một số luận văn thạc sỹ về vấn đề chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa được công bố điển hình như: Đinh Phan Cư “Chủ quyền quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Học Viện Quốc Gia Hành Chánh năm 1972. Lê Quang Thành “Chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội năm 2005. Nguyễn Thị Diễm Anh “Xác định chủ quyền quốc gia đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội năm 2011.

Sách báo, nhất là bài báo về cuộc tranh chấp Biển Đông được công bố ngày càng nhiều, trong đó có một số công trình trực tiếp nghiên cứu về vấn đề chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Về ấn phẩm sách có những công trình điển hình như: Tạp chí Lịch sử quân sự số 6 (30) năm 1988. Cuốn sách của Lưu Văn Lợi “Cuộc tranh chấp Việt – Trung về hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Nhà xuất bản Công an nhân dân năm 1995. Báo cáo đề tài nghiên cứu của tiến sỹ Nguyễn Quang Ngọc và các tác giả thực hiện hợp đồng nghiên cứu “Luận cứ khoa học lịch sử, địa lý và pháp lý chủ quyền Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Đại học quốc gia tại Hà Nội năm 1996.

Bài của Từ Đặng Minh Thu “Chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa: Thử phân tích lập luận của Việt Nam và Trung Quốc”, đăng trên tạp chí Thời đại mới số 11 (7/2007). Học viện Ngoại giao đã phối hợp với Hội Luật Gia Việt Nam thực hiện Chương trình nghiên cứu Biển Đông: lịch sử, địa chính trị, pháp luật quốc tế, đã tổ chức 6 cuộc hội thảo quốc tế triển khai từ 2009 đến nay, một số bài nghiên cứu, trao đổi được tập hợp trong một số sách do tác giả Đặng Đình Quý chủ biên như “Biển Đông hướng tới một khu vực hòa bình, an ninh và hợp tác” năm 2011, “Biển Đông: Hợp 1 tác vì An ninh và Phát triển trong Khu vực” năm 2011 và “Tranh chấp Biển Đông: Luật pháp chính trị và hợp tác quốc tế” năm 2012, do nhà xuất bản Thế giới phát hành. Bộ Giáo dục và đào tạo phát hành cuốn sách của tác giả Lê Ngọc Cường, Lê Văn Bính “Biển, đại dương và chủ quyền biển, đảo Việt Nam” năm 2012. Tiến sỹ Trần Công Trục chủ biên cuốn “Dấu ấn của Việt Nam trên Biển Đông”, nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông, năm 2012.TS Nguyễn Trung Tín với bài “Giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế trên Biển Đông” đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 23/2012.

Nguyễn Bá Diến công bố cuốn sách chuyên khảo “Thềm lục địa trong pháp luật quốc tế” năm 2012 và cuốn sách “Hợp tác cùng phát triển ở các vùng biển trong pháp luật và thực tiễn quốc tế” năm 2013 do nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông phát hành. Nhiều bài viết khác cũng đã công bố trên báo in, tạp chí và các trang báo điện tử. Số lượng bài viết về chủ đề Biển Đông, trong đó có đề cập đến vấn đề quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa nhiều đến mức việc tổng hợp, nghiên cứu, chắt lọc những quan điểm bàn luận của các tác giả để rút ra được những định hướng triển khai nghiên cứu cũng trở thành vấn đề, khá tốn kém về thời gian, công sức. Một số công trình nghiên cứu dưới góc độ khoa học lịch sử đã công bố điển hình như: Tập san Sử Địa số 29, Sài Gòn 1975.

Luận án tiến sỹ lịch sử của Nguyễn Nhã “Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh năm 2002. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước Giá trị của hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa liên quan đến vấn đề an ninh, hàng hải, cùng với những vấn đề phức tạp của cuộc tranh chấp, những thách thức của khoa học pháp lý đã thu hút sự quan tâm của các học giả ngoài nước. Trong số đó điển hình là các cuốn sách, bài báo của tác giả: Bary Hart Duble với bài "Vụ tranh chấp các đảo đá Trường Sa – một quần đảo đá thách 1 đố những chuẩn mực của luật quốc tế", tạp chí Temple Intenational and Comparative law Journal, tập 9, số 1 (1995) - Tài liệu tham khảo môn Công pháp quốc tế, Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Joyner với bài “Tranh chấp quần đảo Trường Sa: Suy nghĩ lại về tác động qua lại giữa luật, ngoại giao và địa chính trị trong biển Nam Trung Hoa”, Tạp chí Intenational Journal of Marine and Coastal Law, số 2, tập 13, (5/1998). Monique Chemillier Gendreau với cuốn sách “Chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành năm 1998 (tái bản 2011). Nhóm tác giả Mark J. Van Dyke và Noel A.

Ludwig với công trình “Sharing the Resources of the South China Sea”. Nhóm John M Vandyke, Dale L Bennett: “Các đảo và việc hoạch định không gian biển ở Biển Đông”, tài liệu tham khảo do Ban Biên giới Chính phủ biên dịch ra tiếng Việt năm 2011. Beckman & Leonardo Bernard “các khu vực tranh chấp ở Biển Đông: triển vọng giải quyết và trọng tài hoặc ý kiến tư vấn” năm 2011. Raul Pedrozo “Trung Quốc và Việt Nam: phân tích các yêu sách chủ quyền đối lập ở Biển Đông” năm 2014.

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ có bản báo cáo số 143 "Trung Quốc: các yêu sách trên Biển Đông" ngày 05/12/2014 do nghiencuubiendong dịch và đăng tải. Số lượng bài viết về Biển Đông khá nhiều, phổ biến và sao chép rộng rãi trên nhiều báo mạng, trong số đó có những nội dung đề cập đến vấn đề quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Trung Quốc có nhiều công trình nghiên cứu quy mô về yêu sách chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và Biển Đông. Trong khoảng từ năm 1999 đến 2010, có 238 luận án tiến sỹ về biển, tổ chức khoảng 516 cuộc hội thảo về biển.

Tính đến 2010, Trung Quốc có 23.527 số tạp chí nghiên cứu về Biển Đông; từ trung ương đến địa phương, nhiều cơ quan nghiên cứu về biển được thành lập, trong số đó phải kể đến Viện nghiên cứu Nam Hải, các tỉnh ven biển như Quảng Đông, Phúc Kiến đều có các cơ quan nghiên cứu và xuất 1 bản nhiều công trình về Biển Đông. Về vấn đề chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa thấy có một số tài liệu chính thức do Bộ Ngoại giao Trung Quốc công bố như "Historical Evidence To Support China's Sovereignty over Nansha Islands", "Jurisprudential Evidence To Support China's Sovereignty over the Nansha Islands" và "International Recognition Of China's Sovereignty over the Nansha Islands". Tác giả Trần Sử Kiên với cuốn sách “Nam Hải chư đảo địa danh tư liệu hối biên” năm 1987. Một số sách của các tác giả như: Lữ Nhất Nhiên chủ biên cuốn sách “Trung Quốc Nam Hải chư đảo địa lý - lịch sử - chủ quyền năm 1992.

Lưu Nam Uy với cuốn sách “Nam Hải chư đảo địa danh luận cảo” năm 1996. Ji Guoxing với bài “Trường Sa theo cách nhìn của Trung Quốc”. Cao Jiangliao với bài “Nguyên tắc quyền sở hữu có tính lịch sử và chủ quyền của Trung Quốc đối với quần đảo Nam Sa”. Nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa 1.

Đối với các nghiên cứu về chủ quyền Cho đến nay, số lượng tác phẩm nghiên cứu về Biển Đông nói chung được phổ biến rất nhiều, hơn hẳn so với các nghiên cứu riêng về chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Trong số các luận án chọn đối tượng nghiên cứu là vấn đề chủ quyền hai quần đảo này có Luận án tiến sỹ Lê Thành Khê “Vụ các quần đảo Hoàng sa và Trường Sa trước luật quốc tế” (1971) đã phân tích vấn đề chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa dưới góc độ học thuyết về chiếm hữu; trên cơ sở đó quy chiếu với luật tập quán, các học thuyết địa chính trị và địa chiến lược, so sánh giữa các luận điểm của Trung Quốc và Việt Nam. Kết quả nghiên cứu đã cơ bản khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu từ 1971, cuộc tranh chấp đã phát sinh thêm chủ thể Malaysia, Brunei.

Thêm nữa 1 các luận cứ của các bên cũng từng bước được củng cố, ví dụ của Philippines trong Tuyên bố và yêu cầu khởi kiện Trung Quốc năm 2013 cần thiết phải được cập nhật để nghiên cứu làm rõ thêm [192]. Luận án tiến sỹ Nguyễn Hồng Thao “Việt Nam và vấn đề mở rộng trong Biển Đông” (1996) là một trong những công trình xuất sắc trên thế giới về biển.