phần mở đầu, kết luận và thƣ mục tham khảo, nội dung luận văn triển khai thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn. Chƣơng 2: Không gian - thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn. Chƣơng 3: Ngôn ngữ truyện ngắn Cao Duy Sơn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 NỘI DUNG CHƢƠNG I THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CAO DUY SƠN 1.
Khái niệm thế giới nhân vật, nhân vật văn học Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ, là một thực thể hoàn chỉnh, thống nhất của các yếu tố nội dung và hình thức, vừa có khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống vừa biểu hiện thế giới tâm hồn, tƣ tƣởng, tình cảm của ngƣời viết, nó đƣợc sáng tạo theo quy luật thẩm mĩ và có ý nghĩa xã hội. Theo Bêlinxki: "Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà khi đi vào đó thì ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó". Thế giới nghệ thuật không chỉ tồn tại trong tác phẩm nghệ thuật mà còn tồn tại trong trí tƣởng tƣợng, sự hình dung của độc giả. Nó thống nhất nhƣng không đồng nhất với thế giới thực tại.
Thế giới nhân vật là hạt nhân của thế giới nghệ thuật, cũng là phƣơng tiện quan trọng nhất để thể hiện tƣ tƣởng trong các tác phẩm kịch và tự sự. Nó quyết định các yếu tố khác nhƣ cốt truyện, sự lựa chọn chi tiết, phƣơng tiện ngôn ngữ và cả kết cấu của truyện. Vì thế khám phá thế giới nhân vật là chặng đƣờng đầu tiên không thể thiếu của hành trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của một nhà văn. Nhân vật văn học là “thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ.
“ Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học ” [33, tr. Qua nhân vật văn học, nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tƣởng thẩm mĩ của mình về con ngƣời. Nhân vật là “công cụ khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng. Nhân vật văn học đƣợc miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn, qua ngôn từ và chi tiết.
Các phƣơng diện loại hình của nhân vật văn học rất đa dạng. Xét về vai trò nhân vật trong tác phẩm có nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm. Xét về phƣơng diện hệ tƣ tƣởng, về quan hệ đối với lý tƣởng xã hội của nhà văn, có thể nói tới nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật lý tƣởng, nhân vật tƣ tƣởng. Vì vậy khi phân định loại hình nhân vật phải rất linh hoạt dựa trên cơ sở khả năng phản ánh hiện thực của chúng và ý đồ tƣ tƣởng nghệ thuật của nhà văn.
Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn Mỗi nhà văn, trong quá trình sáng tạo đều hƣớng tới xây dựng những kiểu loại nhân vật nhất định. “Nhân vật là nơi tập trung hết thảy và giải quyết hết thảy trong một sáng tác. Trong tác phẩm văn học, nhân vật luôn đƣợc miêu tả nhƣ một loại hình tính cách, một mô hình cá nhân. Mô hình cá nhân đƣợc miêu tả nhƣ một chỉnh thể còn đƣợc gọi là vai văn học.
Ngoài đảm nhiệm vai văn học trong tác phẩm, nhân vật còn là sự thể hiện những vai xã hội nhất định, có tính chất tiêu biểu trong đời sống. Trên sơ sở vai văn học, các kiểu loại nhân vật đƣợc định hình trong mối tƣơng quan với thân phận đích thực của họ trong đời thực và với quan niệm thẩm mĩ của nhà văn. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn Cao Duy Sơn mang những đặc điểm có sức khái quát và giá trị nghệ thuật sâu sắc. Những con ngƣời nhỏ bé, bình dị, có số phận bất hạnh Trong thế giới nhân vật phong phú của truyện ngắn Cao Duy Sơn, nhân vật trung tâm chủ yếu là những ngƣời lao động ở miền núi, những con ngƣời nhỏ bé, bình dị.
Ta có thể gặp những con ngƣời nhƣ thế ở bất cứ nơi đâu trong đời sống hàng ngày. Đó là lão Khơ chuyên đóng xe ngựa (Hoa bay cuối trời); lão Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 9 Sấm ăn mày (Người ở muôn nơi); bà Ban quét chợ, lão Khuề ngày kiếm củi bán, đêm bắt tắc kè (Âm vang vong hồn); Kí - nhân viên bán thịt (Những đám mây hình người); Thùng - lái xe ở lâm trƣờng (Mùa én gọi bầy). Từng cá thể, từng mảnh đời thầm lặng góp phần tạo nên thế giới nhân vật phong phú trong truyện ngắn của Cao Duy Sơn. Lựa chọn những con ngƣời nhỏ bé, bình dị làm nhân vật trung tâm trong sáng tác của mình, nhà văn không tập trung tái hiện những vất vả bởi mƣu sinh mà đi sâu khám phá tâm lí, khẳng định vẻ đẹp tâm hồn của họ trong nhiều cảnh ngộ éo le, bất hạnh.
Điều đó chứng tỏ nhà văn Cao Duy Sơn không chỉ am hiểu sâu sắc về cuộc sống và con ngƣời ở miền núi mà còn có trái tim yêu thƣơng, giàu cảm thông với những đau khổ của con ngƣời. Quan trọng hơn, qua thế giới nhân vật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn, độc giả nhận ra quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngƣời và hiện thực. Theo nhà văn Nguyễn Minh Châu: “ Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người. Các nhà văn gửi gắm trong sáng tác của mình tình yêu cuộc sống và nhất là tình yêu thƣơng con ngƣời.
“Tình yêu này của người nghệ sĩ vừa là một niềm hân hoan, say mê, vừa là một nỗi đau đớn, khắc khoải, một mối quan hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của những người chung quanh mình. Có tình yêu lớn ấy, nhà văn mới có thể cảm thông sâu sắc với những con ngƣời bất hạnh. Khi khắc họa những con ngƣời nhỏ bé, bình dị, Cao Duy Sơn tập trung tái hiện những bất hạnh, éo le trong cuộc đời của họ. Chính vì vậy, hình ảnh những con ngƣời nhỏ bé, vô danh, ít đƣợc để ý trong xã hội trở nên sáng rõ và ám ảnh ngƣời đọc, khơi gợi bao suy nghĩ về cuộc sống và con ngƣời.
Nhà văn quan tâm đến đời tƣ con ngƣời với những mất mát, éo le, bất hạnh do nhiều nguyên nhân khác nhau. Những mối tình lỡ dở, gia đình đổ vỡ, con ngƣời chia li, tan hợp với những món nợ tình nghĩa suốt đời là hình tƣợng xuyên Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 10 suốt trong truyện ngắn Cao Duy Sơn. Nhân vật trong truyện ngắn của Cao Duy Sơn không khốn khó vì nghèo, vì tiền mà bất hạnh của cuộc đời họ là những đớn đau nhức nhối trong tâm tƣởng. Con ngƣời mang khát vọng thƣờng bị dập vùi trong xa xót, dở dang.
Cuộc đời dằng dặc buồn đau của ông Thim đƣợc nhà văn tái hiện trong tác phẩm Người săn gấu. Mƣời hai tuổi, chú bé Thim phải chứng kiến cảnh tƣợng đau đớn, khủng khiếp suốt đời không bao giờ quên: “Ngƣời cha đã đẩy lùi con thú bằng sức mạnh kì diệu nhƣng ông đã không thoát ra đƣợc trong những chiếc vuốt cong nhọn hoắt của nó, ngƣời và gấu đã cùng lao xuống đáy vực hun hút”. Năm tháng qua đi, tuổi xuân của Thim đã gửi gắm ở khắp các chiến trƣờng. Rời quân ngũ, hơn ba mƣơi năm làm chân đƣa thƣ lƣu động, hầu nhƣ đã đến khắp vùng hẻo lánh trong tỉnh, chƣa bao giờ trong ông nguôi vơi nỗi nhớ vùng quê xa, “nơi Thim đã có một thời trẻ trung chát đắng” với “mối tình nhƣ nụ hoa đầu tiên mới nhú.
Thim đóng chặt cánh cửa lòng mình và chỉ để ngỏ một lối duy nhất cho tình yêu ban đầu ấy vĩnh viễn tồn tại. Nỗi bất hạnh của Hoán (Thằng Hoán) bắt đầu từ một tai nạn khủng khiếp khi nó lên mƣời tuổi. Mƣời tám tuổi nhìn vẫn nhƣ đứa trẻ lên mƣời. “Thân hình không cao quá một mét tƣ.
Cái đầu to quá khổ nhƣ bị cái u trên lƣng đè nặng, luôn trĩu về phía trƣớc. Hai bàn chân to bè những ngón tòe ra. Gần bốn mƣơi tuổi Hoán mới có vợ nhƣng ngƣời vợ ấy đã phản bội chồng. Vợ bỏ nhà theo nhân tình, Hoán một mình chăm lo cho con trai mới lên bốn tuổi.
“Đêm đêm ôm con ngủ, nhìn ngấn nƣớc mắt vẫn đọng trên đôi má ngây thơ của nó, trong lòng Hoán cồn lên một nỗi thƣơng xót tê tái”. Hai cha con lão Vƣợc (Cuộc báo thù cuối cùng) sống ở ngôi nhà sàn nằm lẻ loi dƣới chân núi. Từ ngày ngƣời vợ hiền lành chết thảm vì gặp hổ trên đƣờng đi đón chồng, Lão Vƣợc đi săn thú không chỉ để mƣu sinh mà còn để báo thù. Lão muốn quên mà không sao quên nổi “cái quá khứ nghiệt ngã và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 tàn nhẫn”.
Nỗi đớn đau của lão Vƣợc dồn tụ, chất chồng bao “năm tháng nhọc nhằn săn đuổi, và những ngày âm thầm nuôi con trong nỗi cô đơn triền miên.” Câu chuyện về Ò Lình ở bản Luông (Nơi đây không một bóng người) khiến ngƣời đọc ngỡ ngàng trong đau xót. Dân bản gọi chú bé bị câm từ lúc mới lọt lòng là Ò Lình (thằng Khỉ) “vì nó giống y nhƣ một con khỉ” với thân thể phủ một lớp lông màu vàng. Vừa mới ra đời, Ò Lình đã phải cùng mẹ trốn chạy sự tàn nhẫn của ngƣời cha chối bỏ con mình. Hai mẹ con ở trong rừng sâu, “một cuộc sống ở nơi không một bóng ngƣời”.
Suốt mƣời bốn năm trời, chỉ có bà đỡ đi lại tiếp tế, chăm sóc hai mẹ con với tấm lòng một ngƣời mẹ nhân hậu. Nhƣng rồi bà đỡ bị dân quân bắn chết vì họ tƣởng là quái vật từ rừng hủi đến hại dân làng. Còn Ò Lình, sau khi xông vào đám cháy cứu bọn trẻ và bị con ngƣời xua đuổi, chú bé chạy về rừng với mẹ. Tiếng gọi mẹ lần đầu tiên cất lên cũng là tiếng nói cuối cùng của Ò Lình.nó đã mang theo cái tiếng nói đầu tiên ấy, cái tiếng nói của một con ngƣời thực sự theo vào giấc ngủ vĩnh viễn”.
Đến với tác phẩm Hoa bay cuối trời, ngƣời đọc không khỏi xúc động trƣớc mối tình của Dình và Khơ, cảm thƣơng ngƣời con gái xinh đẹp vùng Pác Gà.