Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Khái quát về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm và đặc điểm đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Xuất hiện vào cuối thế kỷ 19, hoạt động ĐTTTNN nhanh chóng xác lập được vị trí và chỗ đứng của mình trong hệ thống các quan hệ KTQT.
Đến nay khi hoạt động ĐTTTNN đã trở thành xu hướng của thời đại thì cũng là một nhân tố quan trọng góp phần đẩy mạnh lợi thế so sánh của các nước và mang lại quyền lợi cho cả đôi bên. Cho đến nay, có khá nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm này. Cụ thể: Tổ chức thương mại thế giới WTO cho rằng: “ĐTTTNN xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó” (WTO 1995a). Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế OECD cũng đưa ra định nghĩa về ĐTTTNN như sau: “ĐTTTNN là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm thiết lập các mối quan hệ kinh tế lâu dài với một DN, mang lại khả năng tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý DN” (OECD 2008, tr.
Chính phủ Mỹ cũng đưa ra một khái niệm về ĐTTTNN, khái niệm mà Chính phủ Mỹ đưa ra về cơ bản thống nhất với khái niệm ĐTTTNN của IMF và OECD. Tuy nhiên, khái niệm này còn bổ sung thêm nội dung sau ĐTTTNN gắn với “Quyền sở hữu hoặc kiểm soát 10% hoặc hơn thế các chứng khoán kèm quyền biểu quyết của một DN, hoặc lợi ích tương đương trong các đơn vị kinh doanh không có tư cách pháp nhân” (Từ Quang Phương 2009, tr. Diễn đàn thương mại và phát triển của Liên hợp quốc (UNCTAD - United Nations Conference on Trade and Development -1999) thì cho rằng: “ĐTTTNN là 10 đầu tư có mối liên hệ, lợi ích và sự kiểm soát lâu dài của một pháp nhân hoặc thể nhân (nhà ĐTTTNN và công ty mẹ) đối với DN ở một nền kinh tế khác (DN ĐTTTNN hoặc chi nhánh nước ngoài hoặc chi nhánh DN)” (UNCTAD 1993). Còn tại Việt Nam, Theo Luật ĐTNN (1996) đưa ra định nghĩa như sau: “ĐTTTNN là việc nhà ĐTNN đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này” (Khoản 3, điều 2 Luật đầu tư 1996).
Tuy nhiên, sau khi sửa đổi Luật đầu tư (2005) đã không đưa ra quy định chi tiết về ĐTTTNN như tại Luật ĐTNN (1996), nhưng theo Luật đầu tư (2005) đã định nghĩa: “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư”.“ĐTNN là việc nhà ĐTNN đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư” (Khoản 2 và khoản 12, điều 3 Luật đầu tư 2005). Như vậy, có thể thấy khá nhiều cách hiểu khác nhau về ĐTTTNN, nhưng trong khuôn khổ luận văn này, tác giả sử dụng khái niệm thông qua cách tiếp cận về chủ sở hữu trong phân tích ĐTTTNN như sau: “ĐTTTNN là việc nhà ĐTNN đưa vốn bằng tiền hay tài sản khác vào nước nhận đầu tư để trực tiếp quản lý, điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm mục tiêu lợi nhuận” (Từ Quang Phương 2009, tr. Đặc trưng của hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài Từ khái niệm về ĐTTTNN được phân tích ở mục trên cho thấy hoạt động ĐTTTNN có một số đặc trưng như sau: Một là, mục đích hàng đầu của hoạt động ĐTTTNN là tìm kiếm lợi nhuận. “Trong khi các hình thức đầu tư gián tiếp thu được lợi tức tài chính ổn định, nguồn 11 thu của các DN ĐTTTNN hoàn toàn phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của DN mà họ đầu tư vốn.
Do đó, thu nhập mà DN ĐTTTNN nhận được mang tính chất thu nhập kinh doanh và kém ổn định hơn. Xét về mặt tích cực, nhà đầu tư được tự chủ hoàn toàn trong hoạt động kinh doanh của mình, toàn quyền đưa ra các quyết định tài chính và chịu trách nhiệm lãi lỗ với khoản đầu tư” (Từ Quang Phương 2009, tr. Với đặc điểm cơ bản đầu tiên là tìm kiếm lợi nhuận, thì hoạt động ĐTTTNN sẽ là một động lực thúc đẩy không chỉ nhà đầu tư mà còn các nước tiếp nhận đầu tư, các cơ quan QLNN về đầu tư cần đưa ra các chính sách kinh tế vĩ mô cũng như quyết định quản trị DN phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Hai là, quyền và nghĩa vụ của của nhà đầu tư và đối tác tham gia góp vốn sẽ phụ thuộc vào mức độ và tỷ kệ vốn góp của các bên.
Với đặc điểm này có thể hiểu rằng “Nếu nhà ĐTNN đầu tư 100% vốn thì họ có toàn quyền quản lý và điều hành công ty. Trong trường hợp liên doanh, chủ ĐTNN có quyền tham gia điều hành theo mức độ vốn góp của mình. Tuy nhiên, vẫn có trường hợp nhà ĐTNN có mức độ ảnh hưởng lớn hơn các nhà đầu tư trong nước có số vốn tương đương hoặc lớn hơn” (Từ Quang Phương 2009, tr. Như vậy, các bên đầu có những quyền lợi và trách nhiệm nhất định căn cứ trên tỷ lệ góp vốn của mình.
Ba là, ĐTTTNN không tạo ra những ràng buộc về chính trị, quân sự, không để lại những gánh nặng nợ nần cho nền kinh tế của quốc gia tiếp nhận. Mặc dù ĐTTTNN vẫn chịu sự chi phối của chính phủ nhưng “ĐTTTNN ít bị lệ thuộc vào mối quan hệ chính trị giữa hai bên do ĐTTTNN là hình thức đầu tư bằng vốn tư nhân và hoạt động với mục đích cơ bản là lợi nhuận, bên nước ngoài trực tiếp tham gia vào hoạt động quản lý và vận hành” (Từ Quang Phương 2000, tr. Theo đó, ĐTTTNN tránh cho quốc gia tiếp nhận những ràng buộc phải đánh đổi về chính trị, quân sự, và đặc biệt không để lại hậu quả nợ nần cho nền kinh tế nước chủ nhà. Tuy nhiên, một quốc gia sẽ có thể gặp nhiều rủi ro nếu như quá phụ thuộc vào nguồn vốn bên ngoài này.
Bốn là, ĐTTTNN thường đi kèm với việc chuyển giao công nghệ cho quốc gia nhận đầu tư). Thông thường, khi thực hiện hoạt động ĐTNN, bên cạnh vốn 12 bằng tiền và các tài sản hữu hình thì “các nhà đầu tư còn mang cả quy trình công nghệ, kỹ thuật tiên tiến, các phát minh sáng chế, kinh nghiệm và kỹ năng quản lý. đến nước chủ nhà” (Từ Quang Phương 2009, tr. Đây là nội dung vô cùng quan trọng mà tất cả quốc gia tiếp nhận đầu tư đều quan tâm khi thực hiện chiến sách kêu gọi và thu hút ĐTTTNN, đặc biệt ở các nước đang phát triển như Việt Nam khi mà với trình độ khoa học – kỹ thuật, năng lực quản lý còn hạn chế thì tiệp được học hỏi, cơ cơ hội tiếp cận trình độ khoa học, kỹ thuật, phương pháp quản trị DN là điều luôn được quan tâm trong chiến lược thu hút ĐTTNN.
Năm là, ĐTTTNN có tác động trực tiếp và lâu dài tới cơ cấu kinh tế, mức độ phát triển của quốc gia tiếp nhận. Đây là một đặc điểm mang tính hai mặt của hoạt động ĐTTTNN.Hoạt động ĐTTTNN bên cạnh việc mang lại nguồn vốn đầu tư thì các dự án đầu tư còn mang lại cho các quốc gia tiếp nhận đầu tư những công nghệ, kỹ thuật hiện đại hàng đầu, với những tiến bộ mới về khoa học và công nghệ do các nhà đầu tư nước ngoài mang tới có thể mở ra và tạo lập nên các ngành nghề, lĩnh vực sản xuất mới. Sự phát triển của khu vực ĐTTTNN trong một số ngành, lĩnh vực nhất định trực tiếp làm thay đổi cơ cấu kinh tế. Bên cạnh đó, ĐTTTNN cũng có tác động một cách lâu dài đến sự phát triển KT-XH của quốc gia tiếp nhận bởi bản chất của hoạt động đầu tư là lâu dài, đó là: “ĐTTTNN làm tăng cung những hàng khan hiếm, tăng nhập khẩu phụ tùng thiết bị sản xuất và công nghệ tiên tiếp, ĐTTTNN góp phần làm tăng tiềm lực xuất khẩu, khả năng cạnh trạnh, cải thiện cán cân thanh toán, tăng thu ngân sách cho nước chủ nhà, hạn chế sức ép tăng tỷ giá tiền tệ thực tế” (Từ Quang Phương 2009, tr.
Ngoài ra, ĐTTTNN có mặt trái là nếu đầu tư quá mức sẽ tạo nên những kích thích làm nền kinh tế nội địa bị “bong bóng”, lạm phát, tiêu dùng vượt mức khả năng kinh tế. Phân loại đầu tư trực tiếp nước ngoài ĐTTNN có rất nhiều hình thức khác nhau, có thể phân loại theo một số tiêu chí khác nhau như: Thứ nhất, ĐTTTNN phân chia theo hình thức đầu tư, bao gồm: 13 + Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC). Là hình thức liên kết kinh doanh giữa đối tác trong nước với các nhà ĐTNN, trên cơ sở quy định trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên bằng việc ký kết hợp đồng hợp tác kinh doanh, trong đó các bên vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân riêng mà không tạo nên một pháp nhân mới. Hình thức phân loại này khá đơn giản, dễ thực hiện trong thực tế nên thường được các quốc gia tư lựa chọn trong giai đoạn đầu mở cửa cho đầu tư ĐTTTNN (Lê Quang Huy 2018, tr.
Ở Việt Nam, hình thức BCC cũng thường được áp dụng trong một số lĩnh vực như hợp tác đầu tư thăm dò, khai thác dầu khí và một số tài nguyên khác. Việc hợp tác kinh doanh nay sẽ được thực hiện theo quy định của Luật Đầu tư và các quy định pháp lý có liên quan. Theo Tác giả Lê Quang Huy, hình thức BCC có đặc điểm: “Cả hai bên cùng hợp tác kinh doanh trên cơ sở văn bản hợp đồng đã ký kết gia các bên về sự phân định trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ” “Không thành lập một pháp nhân mới, tức là không cho ra đời một công ty mới” “Thời gian của hợp đồng hợp tác kinh doanh do hai bên thoả thuận, phù hợp với tính chất hoạt động kinh doanhvà sự cần thiết để hoàn thành mục tiêu của hoạt đồng” “Vấn đề vốn kinh doanh không nhất thiết phải được đề cập trong văn bản hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa các bên” (Lê Quang Huy 2018, tr. + DN liên doanh (Joint Ventures Company – JVC).