Tổng quan nghiên cứu

Bảo đảm an sinh xã hội là chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước, được hiến định rõ nét tại Điều 34 Hiến pháp năm 2013: "Công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội". Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng và triển khai Nghị quyết Đại hội XII của Đảng, hệ thống chính sách trợ giúp xã hội ngày càng khẳng định vai trò là mạng lưới an toàn bảo vệ các đối tượng yếu thế.

Quận Liên Chiểu là đô thị công nghiệp trẻ nằm ở phía Tây Bắc thành phố Đà Nẵng với diện tích tự nhiên 74,52 km² và quy mô dân số đạt 158.099 người vào năm 2015, phân bổ 100% tại khu vực đô thị thuộc 5 phường. Địa bàn này tập trung 2 khu công nghiệp lớn với hơn 250 doanh nghiệp và trên 35.000 công nhân lao động. Bên cạnh tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, quận thường xuyên chịu tác động nặng nề của thiên tai với lượng mưa trung bình 2.066 mm/năm và bờ biển dài 26 km, khiến đời sống của một bộ phận người dân dễ rơi vào cảnh tổn thương thu nhập.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội trên địa bàn quận Liên Chiểu giai đoạn 2015-2019, định hướng đến năm 2025. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng ban hành văn bản, tổ chức bộ máy, vận hành tài chính và thanh tra kiểm tra, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao tỷ lệ bao phủ chính sách, đảm bảo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều và hiện thực hóa mục tiêu Chương trình "Thành phố 4 an" của thành phố Đà Nẵng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết nền tảng về an sinh xã hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Ngân hàng Thế giới (WB). Theo đó, bảo trợ xã hội là hệ thống các chính sách công nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro suy giảm mức sống của các cá nhân và hộ gia đình.

Khung phân tích vận dụng 3 khái niệm cốt lõi:

  • Quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội: Sự tác động có tổ chức bằng quyền lực công quyền nhằm thực hiện mục tiêu trợ giúp xã hội.
  • Công bằng xã hội: Sự điều hòa giữa cống hiến và hưởng thụ, bảo đảm mọi công dân đều có cơ hội tiếp cận nguồn lực sinh kế tối thiểu.
  • Phân phối lại phúc lợi xã hội: Cơ chế điều tiết thu nhập từ ngân sách nhằm hỗ trợ nhóm yếu thế.

Hệ thống pháp lý tham chiếu gồm Nghị định số 136/2013/NĐ-CP quy định mức chuẩn trợ cấp 270.000 đồng/tháng/hệ số, Thông tư liên tịch số 29/2014/TTLT-BLĐTBXH-BTC và Quyết định số 488/QĐ-TTg phê duyệt Đề án đổi mới, phát triển trợ giúp xã hội giai đoạn 2017-2025.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian từ năm 2015 đến năm 2019. Cụ thể:

  • Dữ liệu thứ cấp: Được tổng hợp từ báo cáo định kỳ của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Tài nguyên và Môi trường quận Liên Chiểu và Niên giám thống kê thành phố Đà Nẵng.
  • Dữ liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua khảo sát bảng hỏi với cỡ mẫu 150 đối tượng thụ hưởng chế độ bảo trợ xã hội sinh sống tại 5 phường: Hòa Minh, Hòa Khánh Nam, Hòa Khánh Bắc, Hòa Hiệp Nam và Hòa Hiệp Bắc.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống được áp dụng: Sau khi lập danh sách đối tượng tại 5 phường, tiến hành rút ngẫu nhiên 1 trong 2 người đầu tiên, sau đó cứ cách đều 3 người tiếp theo sẽ chọn 1 người cho đến khi đủ 150 phiếu hợp lệ. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện cao cho toàn bộ quần thể đối tượng nghiên cứu tại địa phương. Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh định lượng nhằm lượng hóa chính xác mức độ hài lòng, tính kịp thời trong chi trả và các điểm nghẽn hành chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện quan trọng trong thực tiễn quản lý bảo trợ xã hội tại quận Liên Chiểu:

  • Thứ nhất, cơ cấu kinh tế quận chuyển dịch tích cực với tỷ trọng công nghiệp đạt 82,85%, dịch vụ 16,8% và nông nghiệp giảm xuống 0,39%, duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 13,65%/năm giai đoạn 2015-2017. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh làm gia tăng áp lực lao động nhập cư và đối tượng mất đất sản xuất.
  • Thứ hai, hệ thống chính sách trợ cấp thường xuyên cho 6 nhóm đối tượng theo Nghị định số 136/2013/NĐ-CP được triển khai đồng bộ; trong đó nhóm người cao tuổi và người khuyết tật chiếm tỷ trọng chi phối trên 70% tổng kinh phí chi trả hàng tháng.
  • Thứ ba, mô hình chi trả qua dịch vụ Bưu điện quận được áp dụng triệt để, đảm bảo chuyển tiền trợ cấp trước ngày 10 hàng tháng với tỷ lệ giải ngân đúng đối tượng đạt trên 98%.
  • Thứ tư, mức hỗ trợ chuẩn 270.000 đồng/hệ số chỉ đáp ứng khoảng 30% đến 40% mức sống tối thiểu tại khu vực đô thị, đòi hỏi sự bổ sung lớn từ ngân sách địa phương và các nguồn xã hội hóa.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích dữ liệu, các bảng thống kê chi trả và biểu đồ cơ cấu ngân sách phản ánh rõ nét sự tăng trưởng nguồn lực dành cho an sinh xã hội qua từng năm. Kết quả khảo sát 150 đối tượng cho thấy đa số người dân đánh giá cao thái độ phục vụ của cán bộ Bưu điện và công chức phường, tuy nhiên vẫn còn khoảng 15% ý kiến phản ánh thời gian xét duyệt hồ sơ đột xuất còn chậm do quy trình xác minh qua nhiều cấp.

Nguyên nhân chính xuất phát từ việc đội ngũ cán bộ Lao động - Thương binh và Xã hội tại 5 phường phải kiêm nhiệm nhiều đầu việc, định mức biên chế chưa tương xứng với quy mô dân số trên 30.000 người mỗi phường. So sánh với các nghiên cứu trước đây tại khu vực miền Trung, quận Liên Chiểu đã làm tốt công tác phối hợp liên ngành thực hiện Đề án "Thành phố 4 an", nhưng công tác thanh tra, hậu kiểm định kỳ vẫn còn mỏng, chủ yếu dựa trên tự khai báo của cộng đồng dân cư.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội trên địa bàn quận Liên Chiểu đến năm 2025, hệ thống giải pháp sau đây cần được triển khai đồng bộ:

  • Hoàn thiện công tác ban hành văn bản và cải cách thủ tục hành chính: Rút ngắn thời gian thẩm định hồ sơ trợ cấp từ 15 ngày xuống dưới 7 ngày làm việc; ban hành quy chế phối hợp một cửa liên thông giữa UBND phường và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, hướng tới mục tiêu 100% hồ sơ được xử lý đúng hạn vào năm 2023. Chủ thể thực hiện là UBND quận Liên Chiểu.
  • Hiện đại hóa quy trình quản lý và chuyển đổi số: Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa 100% đối tượng bảo trợ xã hội trên địa bàn 5 phường; tích hợp chi trả không dùng tiền mặt qua tài khoản an sinh xã hội cho ít nhất 50% đối tượng có đủ điều kiện trong giai đoạn 2022-2025. Chủ thể thực hiện là Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bưu điện quận.
  • Đa dạng hóa nguồn lực tài chính xã hội hóa: Thành lập Quỹ Hỗ trợ An sinh xã hội cấp quận, vận động đóng góp từ hơn 250 doanh nghiệp tại 2 Khu công nghiệp Liên Chiểu và Hòa Khánh; nâng mức hỗ trợ bổ sung đột xuất cho người nghèo thêm 20% so với quy định chung của Trung ương. Chủ thể thực hiện là Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quận Liên Chiểu.
  • Tăng cường kiểm tra, giám sát và bồi dưỡng chuyên môn: Tổ chức kiểm tra định kỳ 2 lần/năm tại 100% các phường; tập huấn nâng cao kỹ năng nghề công tác xã hội cho 100% cán bộ phụ trách khối phường, bảo đảm giải quyết dứt điểm 100% đơn thư khiếu nại trong vòng 10 ngày làm việc. Chủ thể thực hiện là Thanh tra quận và UBND 5 phường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng và giải pháp quản trị công có giá trị tham khảo cao cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước: Các cá nhân công tác tại Sở Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố Đà Nẵng, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội quận Liên Chiểu và các quận lân cận để ứng dụng trực tiếp vào quy trình lập dự toán, quản lý đối tượng và cải cách thủ tục an sinh xã hội.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành: Nhóm nghiên cứu thuộc các ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công, Chính sách công và Xã hội học sử dụng làm tài liệu tham khảo về phương pháp luận, cách tiếp cận chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống và mô hình đánh giá an sinh xã hội đô thị.
  • Các tổ chức xã hội, hiệp hội từ thiện và doanh nghiệp: Ban quản lý các Khu công nghiệp và tổ chức phi chính phủ sử dụng để nắm bắt chân dung nhu cầu trợ giúp của nhóm yếu thế, từ đó thiết kế các chương trình trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) trúng đích.
  • Nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và trung ương: Cơ quan lập pháp và hành pháp có thêm luận cứ thực tế để sửa đổi các định mức chi trả trong Nghị định số 136/2013/NĐ-CP và hoàn thiện khung chính sách trợ giúp xã hội phù hợp với tốc độ đô thị hóa.

Câu hỏi thường gặp

Mức chuẩn trợ cấp bảo trợ xã hội áp dụng trong nghiên cứu này là bao nhiêu? Nghiên cứu căn cứ trên Nghị định số 136/2013/NĐ-CP với mức chuẩn trợ cấp xã hội là 270.000 đồng/tháng nhân với các hệ số quy định từ 1,0 đến 3,0 tùy theo từng nhóm đối tượng cụ thể. Mức chuẩn này đã tăng so với mức 180.000 đồng quy định tại Nghị định số 67/2007/NĐ-CP trước đây.

Phương pháp chọn mẫu 150 đối tượng khảo sát có đảm bảo tính khoa học không? Cỡ mẫu 150 được phân bổ đều tại 5 phường: Hòa Minh, Hòa Khánh Nam, Hòa Khánh Bắc, Hòa Hiệp Nam và Hòa Hiệp Bắc theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống (cách 3 người chọn 1 người). Cách tiếp cận này đảm bảo tính khách quan và đại diện cao cho toàn bộ đối tượng thụ hưởng trên địa bàn.

Mô hình chi trả bảo trợ xã hội qua Bưu điện quận Liên Chiểu có ưu điểm gì nổi bật? Mô hình ký hợp đồng chi trả dịch vụ qua hệ thống Bưu điện giúp chuyên nghiệp hóa khâu phát tiền trợ cấp, giảm tải áp lực cho cán bộ hành chính cấp phường, đảm bảo lịch chi trả cố định trước ngày 10 hàng tháng và nâng cao tính minh bạch, hạn chế tối đa thất thoát tài chính.

Đặc điểm tự nhiên và kinh tế nào tại quận Liên Chiểu ảnh hưởng lớn nhất đến công tác bảo trợ xã hội? Quận có tỷ trọng công nghiệp chiếm tới 82,85% với hơn 35.000 công nhân, chịu sức ép đô thị hóa nhanh và địa hình ven biển dài 26 km thường xuyên bị bão lũ, làm gia tăng nhanh chóng số lượng đối tượng cần cứu trợ đột xuất và hỗ trợ sinh kế lâu dài.

Chương trình "Thành phố 4 an" của Đà Nẵng đóng vai trò như thế nào trong luận văn? Chương trình "Thành phố 4 an" (An ninh trật tự, An toàn giao thông, An toàn thực phẩm và An sinh xã hội) là căn cứ định hướng then chốt giúp quận Liên Chiểu lồng ghép chính sách bảo trợ xã hội vào các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tổng thể giai đoạn 2016-2020.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với công tác bảo trợ xã hội trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Đánh giá thực trạng tại quận Liên Chiểu giai đoạn 2015-2019 với các dữ liệu cụ thể từ 5 phường đô thị, quy mô dân số 158.099 người và hơn 250 doanh nghiệp công nghiệp.
  • Nhận diện rõ 4 điểm nghẽn chính về định mức trợ cấp 270.000 đồng/tháng còn thấp, quy trình thẩm định kéo dài, quá tải nhân sự cơ sở và nguồn lực xã hội hóa chưa được khai thác tối đa.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao gắn liền với mốc thời gian hoàn thành đến năm 2025 và phân công rõ trách nhiệm cho các cơ quan chuyên môn quận Liên Chiểu.
  • Định hướng chuyển đổi số và hoàn thiện cơ sở dữ liệu đối tượng là bước đi đột phá để nâng cao hiệu lực quản lý an sinh xã hội địa phương trong giai đoạn tiếp theo.

Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý quan tâm đến công tác an sinh xã hội đô thị có thể khai thác toàn bộ dữ liệu khảo sát và hệ thống giải pháp chi tiết trong toàn văn công trình để ứng dụng vào thực tiễn quản lý và nghiên cứu chuyên sâu.