CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG TẠI ĐỊA PHƯƠNG 1. Khái quát về phát triển kinh tế bền vững 1. Phát triển Theo Từ điển Bách khoa tiếng Việt “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới. Phát triển là một thuộc tính của vật chất.
Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong. nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” [38] Khái niệm phát triển kinh tế là một phạm trù rộng lớn, nó phản ánh các nội dung cơ bản sau: - Sự tăng lên về quy mô sản xuất, làm tăng giá trị sản lượng vật chất, dịch vụ và làm biến đổi tích cực, hợp lý về cơ cấu kinh tế, tạo điều kiện để địa phương khai thác nguồn lực trong và ngoài nước. - Tăng trưởng kinh tế sẽ tác động lớn làm thay đổi cơ cấu xã hội và cải thiện đời sống cho người dân. - Sự phát triển là quy luật tiến hóa, song nó chịu tác động của nhiều nhân tố, trong đó nhân tố nội lực của nền kinh tế có ý nghĩa quyết định, còn nhân tố bên ngoài có vai trò quan trọng.
Như vậy khái niệm “phát triển kinh tế” có thể hiểu là quá trình mỗi quốc gia tăng cường khả năng sản xuất các hàng hóa và dịch vụ đáp ứng nhu cầu hàng ngày càng tăng của xã hội. Vì vậy, phát triển kinh tế là phương thức duy nhất giúp cho tất cả các quốc gia trên thế giới nâng cao chất lượng cuộc sống của mình, nhất là ở các nước có mức thu nhập thấp và trung bình. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế, các nước đều phải đối mặt với những thách thức lớn về môi trường và những vấn đề này lại liên quan chặt chẽ đến công cuộc xóa đói, giảm nghèo và cải thiện mức sống người dân. 9 Sử dụng khái niệm “phát triển” thay thế “tăng trưởng kinh tế” có ý nghĩa rộng và đầy đủ hơn so với sử dụng thông số GDP để đánh giá sự phát triển của mỗi quốc gia.
Thực tiễn cho thấy khái niệm “phát triển” liên quan nhiều đến nhiều vấn đề ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống như thành tựu giáo dục, tình trạng dinh dưỡng, giá trị của những quyền tự do cơ bản và đời sống tinh thần, bảo vệ môi trường,. Tập trung vào tính bền vững của phát triển các quốc gia đề ra những chính sách phải nhằm đạt được sự phát triển dài lâu trong tương lai. Phát triển bền vững Khái niệm Theo Bách khoa toàn thư: Phát triển bền vững là sự phát triển về mọi mặt trong xã hội hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát triển trong tương lai xa. Phát triển bền vững đang là mục tiêu hướng tới nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc thù kinh tế, xã hội, chính trị, địa lý, văn hóa.
riêng để hoạch định chiến lược phù hợp nhất với quốc gia đó [43]. Theo lịch sử khái niệm “phát triển bền vững” được đề cập từ những năm 1930 – 1940 có phản ánh sự phát triển và ổn định lâu dài của mỗi quốc gia. Đến những năm 1950 - 1960, các nước công nghiệp phát triển lấy mục tiêu tăng sản lượng và tăng trưởng về tổng thu nhập quốc dân (GNP), thu nhập quốc nội (GDP) làm tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả của nền kinh tế. Đến đầu những năm 1970, nạn nghèo đói tăng nhanh ở các nước đang phát triển.
khái niệm về phát triển bền vững bổ sung thêm nội dung thứ hai là phải bảo đảm bình đẳng xã hội và giảm đói nghèo. Đến những năm 1980, sự tàn phá môi trường trầm trọng diễn ra ở tất cả các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở các nước đang phát triển thì vấn đề bảo vệ môi trường đã trở thành mục tiêu thứ ba của sự phát triển. Ủy ban thế giới về môi trường và phát triển năm 1987 trong báo cáo “Tương lai của chúng ta”)[31] đã định nghĩa “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của hiện tại song không xâm hại tới khả năng thỏa mãn của các thế hệ tương lai”. 10 Theo FAO: Phát triển bền vững là việc quản lý và giữ gìn cơ sở của các nguồn tài nguyên thiên nhiên và định hướng các thay đổi về công nghệ và thể chế nhằm đạt được và thỏa mãn nhu cầu của con người cho thế hệ ngày nay và thế hệ mai sau.
Phát triển bền vững với các kỹ thuật phù hợp, có lợi ích lâu dài về mặt kinh tế và được xã hội chấp nhận cho phép gìn giữ đất, nước, các nguồn tài nguyên di truyền thực vật và động vật, giữ cho môi trường không bị hủy hoại [43]. Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường [6]. Phát triển bền vững bao gồm 4 nội dung: tăng trưởng kinh tế; bảo đảm công bằng xã hội; bảo vệ môi trường và tôn trọng các quyền con người. Khái niệm phát triển bền vững được xây dựng trên một nguyên tắc chung của sự tiến bộ loài người - nguyên tắc bảo đảm sự bình đẳng giữa các thế hệ.
Phát triển bền vững thể hiện quan điểm nhân văn, hiện đại hơn hẳn so với quan điểm "phát triển bằng bất kì giá nào", bởi phát triển bằng mọi giá, là khai thác tối đa các nguồn tài nguyên thiên nhiên để phục vụ cho hoạt động phát triển, không tính đến sự ảnh hưởng của nó đến chính quá trình phát triển. Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học". Năm 1987 Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED (Brundtland) ghi rõ: Phát triển bền vững là "sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai." , phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ. Để đạt 11 được điều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội.
phải bắt tay nhau thực hiện nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực chính: kinh tế - xã hội - môi trường. Ủy ban Brundland đã có những đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển bền vững: - Đề ra trách nhiệm của thế hệ hiện tại phải đảm bảo những cơ hội và lựa chọn phát triển của các thế hệ tương lai thông qua việc bảo vệ môi trường và các nguồn tài nguyên thiên nhiên. - Đặt ra mục tiêu giảm nghèo ở các nước đang phát triển như là một trục chính mà các nước cần phải vượt qua. - Đúc kết lại việc theo đuổi phát triển bền vững trong bối cảnh nền kinh tế quốc tế bằng cách nhận ra rằng cần phải sắp xếp lại mô hình thương mại quốc tế và dòng vốn cũng như phải đảm bảo được các nước đang phát triển sẽ có ảnh hưởng lớn hơn trong các quan hệ kinh tế đó.
Phát triển bền vững là một phương thức phát triển tổng hợp đa ngành, liên ngành, thành chương trình hành động với nhiều tiêu chí ngày càng được cụ thể và rõ nét. Phát triển bền vững, mang tính tất yếu và là mục tiêu cao đẹp của quá trình phát triển. Là quá trình vận hành đồng thời ba bình diện phát triển: kinh tế tăng trưởng bền vững, xã hội thịnh vượng, công bằng, ổn định, văn hoá đa dạng và môi trường được trong lành, tài nguyên được duy trì bền vững. Do vậy, hệ thống hoàn chỉnh các nguyên tắc đạo đức cho phát triển bền vững bao gồm các nguyên tắc phát triển bền vững trong cả “ba thế chân kiềng” kinh tế, xã hội, môi trường.
Các nguyên tắc cho phát triển bền vững Phát triển bền vững là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý hài hòa giữa ba mặt: kinh tế, xã hội và môi trường với nội dung cụ thể như sau: + Phát triển bền vững về kinh tế: là quá trình đạt được tăng trưởng kinh tế ổn định và đều đặn, đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô như lạm phát, lãi suất, nợ chính phủ, đảm bảo cân đối cán cân thương mại, đầu tư có chất lượng, có năng 12 suất cao thông qua việc nâng cao hàm lượng khoa học và công nghệ trong sản xuất, không làm phương hại đến xã hội và môi trường. + Phát triển bền vững về xã hội: là phát triển nhằm đảm bảo sự công bằng trong xã hội, xóa đói giảm nghèo, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho người lao động, đảm bảo người dân có cơ hội được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ cơ bản như y tế, giáo dục nhưng không làm phương hại đến kinh tế và môi trường. + Phát triển bền vững về môi trường: là việc sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên, duy trì một nền tảng nguồn lực ổn định, tránh khai thác quá mức các hệ thống nguồn lực tái sinh. Phát triển bền vững về môi trường cần duy trì sự đa dạng sinh học, sự ổn định khí quyển và các hoạt động sinh thái khác, cần hạn chế vấn đề nhiễm môi trường bao gồm cả ô nhiễm đô thị và khu công nghiệp, cần phải quản lý và xử lý tốt chất thải rắn, chất thải nguy hại, có khả năng ngăn ngừa và giảm thiểu các tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai.
Phát triển bền vững về môi trường cần phải hướng được các doanh nghiệp từng bước thay đổi mô hình sản xuất, hướng doanh nghiệp đến các công nghệ sản xuất sạch hơn, thân thiện với môi trường hơn. Phát triển bền vững về môi trường phải đảm bảo không làm phương hại đến kinh tế và xã hội. Sự cần thiết phải phát triển bền vững Ngày nay, với sự phát triển của nền kinh tế Thế Giới, nhiều thách thức đặt ra với loài người như: biến đổi khí hậu, khan hiếm nước, bất bình đẳng và đói nghèo,.