CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu định h ớng sử dụng đất trong bối cảnh biến đổi khí hậu 1. Trên thế giới Định hướng sử dụng đất hợp lý trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang là một vấn đề đáng quan tâm trên thế giới, liên quan đến vấn đề này có rất nhiều công trình nghiên cứu theo hướng lồng ghép, hay tích hợp biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất. Những công trình nghiên cứu này thông thường được xây dựng cho những vùng dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu, đặc biệt là những khu vực ven biển.
Trong nghiên cứu của LewseyC và cộng sự (2004), đã có đề cập đến ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối vớiquy hoạch sử dụng đất và làm cách nào để quy hoạch sử dụng đất có thể giảm thiểu những tác động mà biến đổi khí hậu gây ra cho vùng bán đảo Ca-ri-bê. Cụ thể công trình dự báo cácxu hướng nổi bật trong vùng biển Ca-ri-bê và xem xét các tác động của đô thị hóa và hỗ trợ cơ sở hạ tầng, xác định địa điểm của các cấu trúc quan trọng trong khu vực có nguy hiểm cao, và sử dụng đất có tác dụng tiêu cực đến hệ sinh thái ven biển. Công trình nàytập trung vào sự cần thiết phải giảm sự tổn thương của cơ sở hạ tầng và sử dụng đất ven biển, lập luận cho liên kết hiệu quả giữa các vấn đề biến đổi khí hậu và quy hoạch phát triển. Công trình còn cung cấp các khuyến nghị chung và xác định các thách thức đối với sự kết hợp của tác động biến đổi khí hậu và đánh giá rủi ro vào dài hạn sử dụng đất và kế hoạch chiến lược phát triển quốc gia.
Ngoài ra ngay chính trong lòng các nước phát triển thì việc quy hoạch sử dụng đất thích ứng với biến đổi khí hậu cũng được quan tâm một cách sâu sắc, công trình nghiên cứu củaRebecca vàCarter (2008),cũng đã nêu rõ Biến đổi khí hậu toàn cầu là khía cạnh đáng quan tâm của các nhà quy hoạch sử dụng đất trong việc xác định tương lai của phương Tây. Hầu hết các nước phương Tây xây dựng kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu thông qua các chính sách, kế hoạch về sử dụng đất. Công trình cũng bao gồm các cuộc thảo luận về những thách thức mà các nhà quy hoạch sử dụng đất có thể phải đối mặt trong nỗ lực thực hiện chính sách hành động biến đổi khí hậu trong vấn đề sử dụng đất, lập kế hoạch liên quan đến nhà 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nước ở cấp địa phương, và cung cấp các chiến lược để khả thi trong quá trình thực hiện.Kết quả là 20% lượng phát thải khí được giảm bớt là thông qua các chính sách, kế hoạch sử dụng đất, ngoài ra kết quả còn cho thấy, việc lập các chính sách, kế hoạch đó sẽ tiết kiệm được chi phí và góp phần hiệu quả trong việc giảm phát thải khí nhà kính, điều cần thiết trong việc thích nghi với biến đổi khí hậu hiện tại và hướng đến phát triển bền vững trong tương lai. S và cộng sự (2009),đã tiến hành đánh giá sự tổn thương vùng đới bờ khi mực nước biển dâng ở khu vực ven biển bang Karnataka, bờ biển phía tây của Ấn Độ.
Nghiên cứu được thực hiện bằng cách tính chỉ số tổn thương đới bờ biển (CVI- coastal vulnerability index), được biết như là một chỉ số đáng tin cậy để đánh giá mức độ tổn thương cao, thấp của vùng đới bờ biển, cũng như vùng đất bị lở đất khi bị nước biển dâng. Trong nghiên cứu này, dữ liệu truyền thống và ảnh vệ tinh viễn thám đều được sử dụng để phân tích. Kết quả cho thấy, vùng đất dễ bị tổn thương nhất đó chính là đất ở, đất nông nghiệp và hệ sinh thái tự nhiên. Đây chính là cơ sở cho công tác quy hoạch sử dụng vùng đới bờ bang Karnataka.
Tóm lại, chúng ta có thể thấy rằng vấn đề biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang là thách thức chung với cả thế giới đặc biệt là các quốc gia ven biển. Cách hiệu quả nhất để đối phó và giảm thiểu thiệt hại mà biến đổi khí hậu và nước biển dâng gây ra nhằm giúp con người có thể thích nghi và phát triển một cách bền vững nhất, đó là thông qua quy hoạch sử dụng đất. Cần phải căn cứ vào mức độ tổn thương trong quá khứ và những dự báo xu hướng tác động có thể xảy ra trong tương lai để qua đó có định hướng sử dụng đất bền vững đang là xu thế tại rất nhiều các quốc gia trên thế giới. Tại Việt Nam Ngay từ những năm đầu của thế kỉ 21, Việt Nam đã xác định được rõ các thách thức lớn nhất mà Việt Nam phải đối mặt trong việc phát triển kinh tế xã hội, đó chính là những tác động mà biến đổi khí hậu có thể gây ra.
Nhưng trong những năm đầu thì vấn đề này chưa được quan tâm một cách đúng mực. Kể từ năm 2004 trong khuôn khổ hợp tác giữa Việt Nam và Thụy Điển nhằm tăng cường năng lực về quản lý đất đai và môi trường SEMLA(2004), thì vấn đề biến đổi khí hậu và lồng 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất ở Việt Nam đã được tiếp cận một cách đúng đắn và đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ. Trong giai đoạn từ 2004 – 2009 chương trình SEMLA đã xây dựng 6 dự án thử nghiệm lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất bao gồm: Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH ở huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH tại 10 xã thuộc tỉnh Hà Giang.
Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH ở huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH ở huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH và quản lý đới bờ tại xã An Hải, tỉnh Phú Yên. Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép yếu tố BĐKH tại huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai.
Các dự án này đã đem lại một hiệu quả tích cực giúp cho Việt Nam nhìn nhận lại một cách đúng đắn quá trình xây dựng quy hoạch sử dụng đất của mình đồng thời cũng nêu bật rõ được vai trò và những lợi ích thu được nếu lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào trong quy hoạch sử dụng đất. Tuy nhiên, những dự án của SEMLA theo chúng tôi còn gặp một số hạn chế như sau: - Quy hoạch sử dụng đất được phân theo các cấp hành chính, gồm có các cấp quốc gia, tỉnh, huyện, xã (Luật Đất đai 2013 đã lồng ghép quy hoạch sử dụng đất cấp xã vào cấp huyện). Ngoài ra còn có quy hoạch sử dụng đất vùng, quy hoạch sử dụng đất khu kinh tế, khu công nghệ cao. Địa bàn thử nghiệm của Chương trình SEMLA chủ yếu đang tập trung cho loại hình quy hoạch sử dụng đất cấp xã, cấp huyện, chưa triển khai nghiên cứu quy hoạch sử dụng đất lồng ghép BĐKH cho địa bàn cấp quốc gia, cấp tỉnh và các khu kinh tế, khu công nghệ cao.
Hơn nữa những dự án chủ yếu tập trung vào các huyện, xã miền núi mà chưa chú trọng đến khu vực ven biển, khu vực ngoài chịu ảnh hưởng của các yếu tố khí hậu còn chịu tác động nặng nề của nước biển dâng. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Cách tiếp cập BĐKH đối với các loại hình quy hoạch sử dụng đất quốc gia, cấp tỉnh và các khu kinh tế, khu công nghệ cao chưa được triển khai nghiên cứu; việc xác định yếu tố BĐKH gặp khó khăn do số liệu về biến đổi khí hậu trên phạm vi một huyện, hay xã rất khó thu thập, vì biến đổi khí hậu là vấn đề của toàn cầu và khu vực, số liệu về quy mô của những thay đổi này rất hiếm ở Việt Nam. Các nguồn số liệu lại không liên tục theo chuỗi, rất khó để dự đoán xu hướng. Trong khi đó số liệu thu thập được càng khó dự đoán với những biến đổi tương ứng với chu kỳ quy hoạch sử dụng đất.
C sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 1. Quy hoạch sử dụng đất 1. Khái niệm quy hoạch sử dụng đất Về mặt thuật ngữ, “quy hoạch” là việc xác định một cách trật tự nhất định như phân bổ, bố trí, tổ chức, sắp xếp,. “đất đai” là một phần của lãnh thổ nhất định có vị trí hình thể, diện tích với những tính chất tự nhiên hoặc mới tạo thành, tạo ra những điều kiện nhất định cho việc sử dụng theo các mục đích khác nhau.
Như vậy, để sử dụng đất cần phải làm quy hoạch sử dụng đất. Trần Văn Tuấn (2010),đã định nghĩa quy hoạch sử dụng đất theo nghĩa thông thường: là sự phân bổ, bố trí đất đai cho các mục đích phát triển kinh tế – xã hội, an ninh quốc phòng của cả nước và từng địa phương trong một giai đoạn nhất định trong tương lai. Quy hoạch sử dụng đất theo nghĩa rộng: là hệ thống các biện pháp kinh tế, k thuật, pháp chế của nhà nước về tổ chức sử dụng đất đầy đủ, hợp lý, khoa học và có hiệu quả cao; thông qua việc phân bổ qu đất đai cho các mục đích sử dụng và tổ chức sử dụng đất như tư liệu sản xuất nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất và bảo vệ môi trường”. Như vậy, tổ chức sử dụng đất đai đầy đủ có ý nghĩa là các loại đất đều được đưa vào sử dụng theo mục đích nhất định; sử dụng hợp lý đất đai tức là các thuộc tính tự nhiên, vị trí, diện tích đất đai được sử dụng phù hợp với yêu cầu và mục đích sử dụng; sử dụng đất đai khoa học là việc áp dụng những thành tựu khoa học công nghệ trong quá trình sử dụng đất; hiệu quả sử dụng đất đai được thể hiện ở hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường.
8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tuy nhiên những định nghĩa trên chưa đề cập đến vấn đề đang được quan tâm hiện nay trên toàn cầu đặc biệt là các quốc gia ven biển đó là thích ứng với biến đổi khí hậu.