Luận văn: Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền ở việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Ngọc Vượng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Xã Hội Dân Sự Và Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TƯ TƯỞNG VỀ XÃ HỘI DÂN SỰ VÀ XÂY DỰNG XÃ HỘI DÂN SỰ Ở VIỆT NAM
• 1.1. Tư tưởng ngoài Mác xít về XHDS
• 1.2. Thời kỳ cổ đại và trung đại
• 1.3. Thời kỳ cận hiện đại
• 1.4. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về XHDS
• 1.5. Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về XHDS
• 1.6. Các khái niệm về XHDS
• 2. CHƯƠNG 2: XÃ HỘI DÂN SỰ Ở VIỆT NAM VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA XÃ HỘI DÂN SỰ VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM
• 2.1. Một vài nét về XHDS ở Việt Nam
• 2.2. Sự hình thành các CSO ở Việt Nam. Cấu trúc, đặc điểm và chức năng của XHDS ở Việt Nam
• 2.3. Thực trạng của các CSO Việt Nam
• 2.4. Một vài nét về Nhà nước pháp quyền Việt Nam
• 2.5. Một số khái niệm cơ bản về Nhà nước pháp quyền (NNPQ). Những đặc điểm cơ bản của NNPQ
• 2.6. Những quan điểm cơ bản về xây dựng NNPQ Việt Nam XHCN
• 2.7. Vị trí của XHDS trong mối quan hệ giữa XHDS với NNPQ Việt Nam và nền KTTT định hướng XHCN
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Những trở ngại trong việc thúc đẩy sự phát triển của XHDS ở Việt Nam
• 3.2. Sự bất cập về nhận thức của cán bộ và công dân đối với XHDS
• 3.3. Trình độ phát triển kinh tế còn thấp chưa tạo ra những điều kiện cần thiết cho XHDS phát triển
• 3.4. Môi trường kinh tế - xã hội, văn hoá và pháp lý còn nhiều bất cập. Trình độ dân chủ và sự minh bạch của các CSO chưa cao
• 3.5. Các nguồn lực cho phát triển XHDS còn hạn chế
• 3.6. Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng XHDS ở nước ta hiện nay
• 3.7. Phương hướng xây dựng và phát triển XHDS Việt Nam
• 3.8. Xây dựng và phát triển XHDS gắn liền với xây dựng và hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN
• 3.9. Xây dựng, phát triển XHDS gắn liền với việc đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN của dân, do dân và vì dân; phát huy dân chủ XHCN, bảo đảm toàn bộ quyền lực thuộc về nhân dân
• 3.10. Sớm ban hành và hoàn thiện các văn bản pháp luật về hội, tạo môi trường pháp lý cho việc thành lập và hoạt động của các CSO
• 3.11. Một số giải pháp nhằm phát triển XHDS Việt Nam trong mối quan hệ với NNPQ
• 3.12. Đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ, nhân dân về XHDS, về yêu cầu khách quan của việc xây dựng XHDS Việt Nam
• 3.13. Thực hiện đa dạng hoá các hình thức tập hợp và đa dạng hoá nguồn kinh phí cho hoạt động của các CSO
• 3.14. Đảng và Nhà nước cần có kế hoạch đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên trách, chuyên nghiệp cho các CSO
• 3.15. Tăng cường công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn phát triển lý luận về XHDS
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền

Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Xã hội dân sự được hiểu là một không gian hoạt động của các tổ chức, cá nhân không thuộc nhà nước, có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Trong khi đó, nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức chính trị, trong đó quyền lực nhà nước được thực hiện theo pháp luật, bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Sự tương tác giữa hai yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội mà còn quyết định đến tính hiệu quả của chính quyền. Việc nghiên cứu mối quan hệ này giúp làm rõ vai trò của xã hội dân sự trong việc xây dựng và củng cố nhà nước pháp quyền.

1.1. Khái niệm và vai trò của xã hội dân sự

Khái niệm xã hội dân sự được định nghĩa là một không gian hoạt động của các tổ chức, cá nhân không thuộc nhà nước, bao gồm các tổ chức phi chính phủ, các nhóm cộng đồng và các phong trào xã hội. Vai trò của xã hội dân sự rất đa dạng, từ việc bảo vệ quyền lợi của công dân, thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các vấn đề xã hội, đến việc giám sát hoạt động của nhà nước. Theo PGS.TS Đinh Ngọc Vượng, xã hội dân sự là một yếu tố không thể thiếu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền, giúp đảm bảo quyền lợi và tự do của công dân.

1.2. Đặc điểm của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Đặc điểm nổi bật của nhà nước pháp quyền là sự tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Theo nghiên cứu của Vũ Thị Thu Hường, nhà nước pháp quyền không chỉ là một hình thức tổ chức chính trị mà còn là một phương thức quản lý xã hội, trong đó pháp luật được coi là công cụ chính để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội.

II. Thách thức trong mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền

Mặc dù xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền có mối quan hệ tương hỗ, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc phát triển và củng cố mối quan hệ này. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hiểu biết và nhận thức của cả hai bên về vai trò và chức năng của nhau. Nhiều tổ chức trong xã hội dân sự vẫn chưa được công nhận và hỗ trợ đầy đủ từ phía nhà nước, dẫn đến việc hoạt động của họ bị hạn chế. Hơn nữa, sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của xã hội dân sự cũng gây ra nhiều khó khăn, làm giảm tính độc lập và sáng tạo của các tổ chức này.

2.1. Thiếu nhận thức về vai trò của xã hội dân sự

Nhiều cán bộ nhà nước và công dân vẫn chưa hiểu rõ về vai trò của xã hội dân sự trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Điều này dẫn đến việc các tổ chức trong xã hội dân sự không được hỗ trợ và công nhận đúng mức. Theo nghiên cứu của Đỗ Nguyên Phương, việc nâng cao nhận thức về xã hội dân sự là rất cần thiết để tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của nó.

2.2. Sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của xã hội dân sự

Sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của xã hội dân sự là một vấn đề nhức nhối. Nhiều tổ chức trong xã hội dân sự gặp khó khăn trong việc hoạt động do các quy định pháp lý chưa rõ ràng và sự kiểm soát chặt chẽ từ phía nhà nước. Điều này không chỉ làm giảm tính độc lập của các tổ chức mà còn ảnh hưởng đến khả năng đóng góp của họ vào sự phát triển của nhà nước pháp quyền.

III. Phương pháp phát triển mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền

Để phát triển mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Một trong những phương pháp quan trọng là tăng cường đối thoại giữa nhà nước và xã hội dân sự. Việc tạo ra các diễn đàn để hai bên có thể trao đổi, thảo luận và tìm ra những giải pháp hợp tác sẽ giúp củng cố mối quan hệ này. Hơn nữa, cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho xã hội dân sự, giúp họ hoạt động hiệu quả hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.1. Tăng cường đối thoại giữa nhà nước và xã hội dân sự

Đối thoại giữa nhà nước và xã hội dân sự là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển mối quan hệ này. Việc tổ chức các hội thảo, diễn đàn để hai bên có thể gặp gỡ, trao đổi ý kiến sẽ giúp nâng cao nhận thức và hiểu biết về vai trò của nhau. Theo nghiên cứu của GS.TS Đào Trí Úc, việc tăng cường đối thoại sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự.

3.2. Chính sách hỗ trợ cho xã hội dân sự

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho xã hội dân sự để giúp họ hoạt động hiệu quả hơn. Điều này bao gồm việc tạo ra các cơ chế pháp lý rõ ràng, hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức trong xã hội dân sự hoạt động. Theo Vũ Thị Thu Hường, việc xây dựng các chính sách này sẽ giúp củng cố mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về xã hội dân sự

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các tổ chức trong xã hội dân sự đã có những đóng góp quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân, thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các vấn đề xã hội. Hơn nữa, sự phát triển của xã hội dân sự cũng đã góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của nhà nước. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và cải thiện mối quan hệ này để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Đóng góp của xã hội dân sự trong việc bảo vệ quyền lợi công dân

Các tổ chức trong xã hội dân sự đã đóng góp quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân. Họ đã thực hiện nhiều hoạt động nhằm nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Theo nghiên cứu của Lê Văn Quang, sự tham gia của xã hội dân sự trong việc bảo vệ quyền lợi công dân là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

4.2. Tác động của xã hội dân sự đến tính minh bạch của nhà nước

Sự phát triển của xã hội dân sự đã góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của nhà nước. Các tổ chức trong xã hội dân sự đã thực hiện nhiều hoạt động giám sát, kiểm tra các hoạt động của nhà nước, từ đó thúc đẩy sự minh bạch trong quản lý nhà nước. Theo PGS.TS Đinh Ngọc Vượng, việc tăng cường vai trò của xã hội dân sự sẽ giúp củng cố nhà nước pháp quyền.

V. Kết luận và tương lai của mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền

Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền ở Việt Nam đang trong quá trình phát triển. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng với những phương pháp và giải pháp cụ thể, có thể củng cố mối quan hệ này. Tương lai của mối quan hệ này phụ thuộc vào sự nhận thức và hành động của cả hai bên. Việc xây dựng một xã hội dân sự mạnh mẽ sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng và củng cố nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.

5.1. Triển vọng phát triển xã hội dân sự trong tương lai

Triển vọng phát triển của xã hội dân sự trong tương lai là rất khả quan. Với sự hỗ trợ từ nhà nước và sự tham gia tích cực của người dân, xã hội dân sự có thể phát triển mạnh mẽ hơn, đóng góp tích cực vào sự phát triển của xã hội. Theo nghiên cứu của Đỗ Nguyên Phương, việc phát triển xã hội dân sự sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

5.2. Vai trò của nhà nước trong việc hỗ trợ xã hội dân sự

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và phát triển xã hội dân sự. Cần có các chính sách cụ thể để tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức trong xã hội dân sự hoạt động. Theo Vũ Thị Thu Hường, sự hỗ trợ từ nhà nước sẽ giúp củng cố mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc quản trị hiện đại, sự vận hành của một quốc gia dân chủ được nâng đỡ bởi 3 trụ cột căn bản: Nhà nước, Thị trường và Xã hội dân sự. Theo Báo cáo năm 1997 của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan, các tổ chức phi chính phủ và các chủ thể xã hội dân sự đã vượt khỏi vai trò cung cấp dịch vụ đơn thuần để trở thành lực lượng trực tiếp tham gia xây dựng, hoạch định chính sách toàn cầu. Tại Việt Nam, các khảo sát xã hội học ghi nhận 73,5% người dân tham gia vào ít nhất một tổ chức xã hội, với mật độ tham gia trung bình đạt 2,33 tổ chức trên mỗi công dân. Tuy nhiên, nhận thức lý luận và thực tiễn thể chế về mối quan hệ giữa xã hội dân sự và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vẫn còn nhiều khoảng trống, dẫn đến tình trạng hành chính hóa và hạn chế không gian phát triển của các tổ chức tự quản.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Xác lập bản chất lý luận, đánh giá thực trạng cấu trúc và định vị vai trò của xã hội dân sự trong mối quan hệ tương hỗ với Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa các tư tưởng chính trị - pháp lý từ cổ đại đến hiện đại, phân tích hoạt động của gần 300 hiệp hội cấp quốc gia cùng hơn 2.000 hội cấp tỉnh, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình đổi mới thể chế từ năm 1986 đến năm 2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học giúp tối ưu hóa nguồn lực con người, nâng cao chỉ số dân chủ cơ sở và định hướng hoàn thiện khung pháp luật về hội trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận đa tầng bậc để làm sáng tỏ mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội. Trước hết là Thuyết Khế ước xã hội bắt nguồn từ thế kỷ XVII và thế kỷ XVIII của Thomas Hobbes, John Locke, Jean-Jacques Rousseau và Montesquieu, khẳng định quyền lực nhà nước bắt nguồn từ sự ủy thác tự nguyện của công dân nhằm bảo vệ các quyền tự nhiên. Kế tiếp là Triết học pháp quyền của Georg Wilhelm Friedrich Hegel, nhìn nhận xã hội dân sự như một hệ thống nhu cầu tự quản độc lập nhưng vận động trong sự điều tiết của nhà nước lập hiến. Đặc biệt, luận văn lấy Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội và lý luận về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng của Karl Marx và Friedrich Engels làm kim chỉ nam phương pháp luận, tiêu biểu qua các tác phẩm Hệ tư tưởng Đức giai đoạn 1845-1846 và Góp phần phê phán triết học pháp quyền Hegel năm 1843. Khung phân tích vận hành dựa trên 4 khái niệm trung tâm: Xã hội dân sự, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Tổ chức xã hội dân sự (CSO) và Quyền tự do hiệp hội, đặt trong mô hình tương tác cân bằng giữa khu vực công, khu vực tư nhân và khu vực thứ ba.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn, thu thập từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật và văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 1992, cùng các văn bản chuyên ngành như Nghị định 88/2003/NĐ-CP và Quyết định 21/2003/QĐ-TTg. Về mặt thực nghiệm, tác giả khai thác dữ liệu từ cuộc điều tra quy mô trên 322 tổ chức công dân tại Thành phố Hồ Chí Minh và bộ tiêu chí Chỉ số Xã hội Dân sự (CSI) do Liên minh Toàn cầu vì sự Tham gia của Công dân (CIVICUS) triển khai tại hơn 50 quốc gia trong giai đoạn 2004-2006.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để khảo sát 322 tổ chức, bao phủ đủ 7 nhóm thực thể đặc thù của Việt Nam bao gồm: Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội, các liên hiệp hội, hiệp hội nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ trong nước (NGO), tổ chức phi chính phủ quốc tế, tổ chức tôn giáo - từ thiện và các nhóm cộng đồng không chính thức. Luận văn kết hợp phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch và luật học so sánh. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan lịch sử, giúp đối chiếu đa chiều giữa mô hình nhà nước pháp quyền phương Tây và điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 1986 đến tháng 8 năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra sự gia tăng nhanh chóng về số lượng các tổ chức xã hội dân sự song hành cùng tiến trình Đổi mới. Nếu như năm 1995 toàn quốc chỉ có khoảng 143 hiệp hội chuyên ngành cấp quốc gia, thì con số này đã tăng lên 240 hội vào năm 2001 và đạt 320 hội vào năm 2005. Đến năm 2010, Việt Nam đã có gần 300 hội hoạt động trên phạm vi toàn quốc, hơn 2.000 hội cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và hàng chục vạn hội đoàn ở cấp quận, huyện, xã, phường.

Thứ hai, mật độ thành viên tổ chức xã hội tại Việt Nam đạt mức rất cao nhưng mức độ chủ động còn hạn chế. Tỷ lệ công dân tham gia ít nhất 1 tổ chức đạt 73,5%, với mức tham gia bình quân là 2,33 tổ chức trên một người. Chỉ số này cao vượt trội khi so sánh với các quốc gia trong khu vực như Trung Quốc với 0,93 tổ chức trên một người hay Singapore với 0,86 tổ chức trên một người. Mặc dù vậy, phần lớn sự tham gia tại các đoàn thể truyền thống vẫn mang tính chất kết nạp hành chính thụ động thay vì động lực tự nguyện nội tại.

Thứ ba, cơ cấu trình độ học vấn của đội ngũ quản trị có sự phân hóa sâu sắc giữa các loại hình tổ chức. Khảo sát 322 tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: Nhóm hiệp hội nghề nghiệp ngoài quốc doanh sở hữu tỷ lệ lãnh đạo có trình độ sau đại học cao nhất, với 22% Tiến sĩ và 24% Thạc sĩ; trong khi tỷ lệ này ở các cơ quan nhà nước chỉ là 3% Tiến sĩ và ở các đoàn thể nhân dân chỉ đạt 1% Tiến sĩ. Ngược lại, tỷ lệ nhân viên có trình độ cử nhân đại học và cao đẳng tại các cơ quan nhà nước chiếm ưu thế với 71%, so với 29% tại đoàn thể nhân dân và 52% tại các tổ chức xã hội khác.

Thứ tư, nguồn lực tài chính của các tổ chức xã hội phân mảnh rõ rệt. Các tổ chức chính trị - xã hội nhận hỗ trợ gần như tuyệt đối từ ngân sách nhà nước, trong khi các tổ chức phi chính phủ và nhóm cộng đồng phụ thuộc tới hơn 80% vào nguồn tài trợ quốc tế và phí hội viên tự đóng góp.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân hóa trên bắt nguồn từ tàn dư của cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp trước năm 1986, khi các đoàn thể quần chúng bị hành chính hóa và trở thành cơ quan chấp hành thay vì giữ vai trò đại diện độc lập. Môi trường pháp lý với sự thiếu vắng một đạo luật khung về hội đã tạo ra rào cản khiến các tổ chức phi chính phủ gặp khó khăn trong việc đăng ký pháp nhân và tham gia phản biện chính sách.

Khi so sánh với quốc tế, quy mô tài sản và tính chuyên nghiệp của các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam còn khiêm tốn. Tại Hoa Kỳ, có khoảng 1,5 triệu tổ chức phi lợi nhuận quản lý khối tài sản lên tới 500 tỷ USD; tại Hungary có 40.000 tổ chức; tại Thái Lan có hơn 11.000 tổ chức. Sự chênh lệch này khẳng định Việt Nam cần mở rộng không gian tự chủ cho khu vực thứ ba nhằm kích hoạt nguồn vốn xã hội.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu về trình độ học vấn của các nhà quản trị có thể được thể hiện qua biểu đồ cột ghép (Grouped Bar Chart) so sánh tỷ lệ Tiến sĩ, Thạc sĩ và Cử nhân giữa 3 khối: Cơ quan nhà nước, Đoàn thể nhân dân và Hiệp hội ngoài quốc doanh. Sự tăng trưởng số lượng hiệp hội từ 143 tổ chức năm 1995 lên 320 tổ chức năm 2005 phù hợp để biểu diễn qua biểu đồ đường (Line Chart), kết hợp cùng bảng thống kê phân loại 7 nhóm thực thể nhằm làm nổi bật cơ cấu tổ chức xã hội dân sự Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa mối quan hệ giữa xã hội dân sự và Nhà nước pháp quyền:

Thứ nhất, Quốc hội và các cơ quan lập pháp cần nhanh chóng xây dựng và ban hành Luật về Hội trong giai đoạn 2011-2015 nhằm thay thế Sắc lệnh số 102/SL và 103/SL ban hành từ năm 1957. Đạo luật này cần chuẩn hóa 100% quy trình đăng ký, thành lập, hoạt động và giải thể hội theo hướng chuyển từ cơ chế xin - cho sang cơ chế đăng ký công khai, bảo đảm quyền tự do lập hội hợp hiến của mọi công dân.

Thứ hai, Chính phủ và Bộ Tài chính cần thiết lập cơ chế chuyển giao dịch vụ công và phân bổ ngân sách thông qua đấu thầu minh bạch. Thay vì cấp phát bao cấp toàn bộ cho các tổ chức truyền thống, Nhà nước cần tạo cơ chế đặt hàng bình đẳng cho cả các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội nghề nghiệp, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ tài chính của hơn 2.000 hội cấp tỉnh lên mức tối thiểu 50% trước năm 2020.

Thứ ba, Bộ Nội vụ phối hợp cùng Mặt trận Tổ quốc và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) triển khai các chương trình chuẩn hóa năng lực cho cán bộ xã hội dân sự. Mục tiêu đặt ra là đào tạo chuyên môn về quản trị dự án, huy động vốn cộng đồng và kỹ năng phản biện chính sách cho khoảng 10.000 cán bộ chuyên trách và tình nguyện viên mỗi năm.

Thứ tư, Ban Tuyên giáo và các cơ quan thông tấn báo chí cần đổi mới công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của đội ngũ công chức và nhân dân về vai trò tích cực của xã hội dân sự. Các cơ quan soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật phải quy định bắt buộc việc lấy ý kiến phản biện độc lập từ các tổ chức xã hội đối với 100% các dự thảo luật và chính sách kinh tế - xã hội trọng điểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội và cán bộ pháp chế tại Bộ Tư pháp, Bộ Nội vụ: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật để phục vụ trực tiếp quá trình thẩm tra, hoàn thiện dự thảo Luật về Hội và các chính sách quản trị nhà nước.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Luật học, Khoa học Chính trị và Quản lý công: Tài liệu mang lại hệ thống tri thức chuẩn xác về lịch sử tư tưởng chính trị và phương pháp luận so sánh, hỗ trợ giảng dạy và học tập tại hơn 20 trường đại học, viện nghiên cứu trên cả nước.

Thứ ba, lãnh đạo các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội doanh nghiệp, hội ngành nghề và các tổ chức từ thiện: Cung cấp góc nhìn toàn diện về thực trạng quản trị từ 322 tổ chức được khảo sát, giúp các nhà quản lý xây dựng chiến lược phát triển bền vững và mở rộng mạng lưới đối tác.

Thứ tư, các tổ chức phát triển quốc tế và cơ quan tài trợ song phương: Tài liệu giúp hiểu rõ cấu trúc 7 nhóm xã hội dân sự tại Việt Nam, từ đó thiết kế các chương trình viện trợ phát triển và hỗ trợ cộng đồng đạt hiệu quả tối ưu.

Câu hỏi thường gặp

Xã hội dân sự có đối lập với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam không? Xã hội dân sự không đối lập mà là nền tảng kinh tế - xã hội chế định Nhà nước pháp quyền. Theo quan điểm Mác - Lênin, xã hội dân sự tạo không gian thực thi quyền làm chủ cho 73,5% công dân tham gia hội đoàn, giúp Nhà nước khắc phục các khiếm khuyết trong cung ứng dịch vụ công và kiểm soát quyền lực thông qua phản biện xã hội lành mạnh.

Cấu trúc xã hội dân sự tại Việt Nam bao gồm những thành phần cơ bản nào? Căn cứ nghiên cứu thực tiễn, xã hội dân sự Việt Nam gồm 7 nhóm chính: Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội nòng cốt, các liên hiệp hội trực thuộc, hơn 320 hiệp hội nghề nghiệp toàn quốc, các tổ chức phi chính phủ trong nước, các nhóm cộng đồng tự quản, tổ chức tôn giáo - từ thiện và các tổ chức phi chính phủ quốc tế.

Tại sao mật độ tham gia tổ chức của công dân Việt Nam cao nhưng tính chủ động chưa tương xứng? Mật độ tham gia đạt 2,33 tổ chức trên một người, cao gấp 2,5 lần so với Trung Quốc là 0,93, nhưng hiệu quả chưa cao do ảnh hưởng của thói quen bao cấp hành chính. Nhiều đoàn thể vẫn hoạt động theo phương thức cơ quan nhà nước, thiếu cơ chế tự chủ và thiếu vắng đội ngũ quản lý được đào tạo bài bản khi chỉ có 1% cán bộ đoàn thể đạt trình độ sau đại học.

Đặc điểm nổi bật về nguồn nhân lực trong các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam là gì? Khảo sát chỉ ra sự chênh lệch lớn về trình độ quản lý: Khối hiệp hội ngoài quốc doanh sở hữu tỷ lệ lãnh đạo có học vị Tiến sĩ là 22% và Thạc sĩ là 24%, cao vượt bậc so với tỷ lệ 3% Tiến sĩ ở cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, tỷ lệ nhân viên có bằng đại học tại cơ quan công quyền lại chiếm ưu thế với 71% so với 29% ở khối đoàn thể.

Đâu là giải pháp mang tính đột phá để thúc đẩy xã hội dân sự phát triển đúng hướng? Giải pháp đột phá nhất là Quốc hội sớm ban hành Luật về Hội nhằm thay thế sắc lệnh từ năm 1957, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho hơn 2.000 hội địa phương hoạt động, kết hợp cơ chế đấu thầu dịch vụ công giúp các tổ chức xã hội đạt mức tự chủ tài chính tối thiểu 50%.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu và tạo ra những giá trị học thuật nổi bật:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa xã hội dân sự và Nhà nước pháp quyền từ góc độ duy vật lịch sử và luật học so sánh.
• Phác họa bức tranh thực tiễn sinh động của gần 300 hiệp hội quốc gia, hơn 2.000 hội cấp tỉnh và mạng lưới 73,5% công dân tham gia hội đoàn.
• Phân tích sâu sắc sự phân hóa nhân lực với 22% Tiến sĩ tại khối hiệp hội ngoài quốc doanh và nhận diện điểm nghẽn hành chính hóa thể chế.
• Xác lập lộ trình hoàn thiện thể chế qua đề xuất ban hành Luật về Hội và chương trình chuẩn hóa 10.000 cán bộ quản lý mỗi năm.
• Khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng xã hội dân sự vững mạnh như một điều kiện tiên quyết để củng cố Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Để tiếp tục phát triển chủ đề nghiên cứu, các nhà khoa học và cơ quan quản lý cần đẩy mạnh các đề tài khảo sát chuyên sâu theo từng vùng kinh tế trọng điểm. Hãy cùng khai phóng nguồn lực xã hội dân sự để kiến tạo một nền quản trị quốc gia minh bạch, hiện đại và bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Khế ước xã hội, Rousseau đã phải thốt lên đau đớn rằng, “con ngƣời sinh ra là tự do, vậy mà ở khắp nơi, con ngƣời lại bị cùm kẹp”. Do vậy, cách tốt nhất để lấy lại sự tự do nhƣ là quyền tự nhiên của con ngƣời đó chính là việc cần phải tổ chức thiết chế xã hội sao cho quyền tự nhiên ấy không bị xâm phạm và tƣớc đi một cách tùy tiện từ phía nhà nƣớc và bộ máy công quyền. Đối với Hobbes và Rousseau đó là sự thỏa thuận bằng khế ƣớc xã hội, đối với Locke và Montesquieu, đó là sự phân chia quyền lực nhà nƣớc một cách độc lập và chế ƣớc lẫn nhau. Do đó, dân chủ gắn liền với NNPQ và xã hội công dân.

Nền dân chủ không thể sản sinh trong một xã hội mà ở đó nguyên tắc cai trị do các cá nhân tùy tiện và thao túng. Trái lại, dân chủ là kết quả trong một xã hội đƣợc tổ chức, thiết chế, và vận hành trên nguyên tắc luật pháp và phân chia quyền lực, cũng nhƣ có sự tham gia mạnh mẽ của các thiết chế phi chính trị và phi nhà nƣớc đóng vai trò là lực lƣợng xã hội đối trọng nhằm giám sát và cân bằng với thiết chế chính trị và nhà nƣớc trong việc thực thi dân chủ. 15 Xã hội càng phát triển, sự tách biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS càng rõ nét. Trƣớc Hê-ghen, ngƣời ta chủ yếu coi Nhà nƣớc và XHDS là tƣơng đồng nhau và phân biệt giữa Nhà nƣớc và XHDS một bên, với trạng thái tự nhiên một bên.

Đến Hê-ghen, ông đã làm sáng tỏ quan điểm lịch sử về XHDS, và quan điểm về NNPQ trong mối liên hệ với XHDS và xã hội chính trị. Dựa trên cơ sở hệ thống hóa toàn bộ tƣ tƣởng chính trị - xã hội của Tây Âu thời kỳ khai sáng, Hê-ghen cho rằng: XHDS là một giai đoạn đặc biệt trong quá trình vận động từ gia đình tới Nhà nƣớc. XHDS sẽ chƣa trở thành “XHDS” khi nó chƣa đƣợc quản lý về phƣơng diện chính trị dƣới sự giám sát của nhà nƣớc. Chỉ có quyền lực tối cao là nhà nƣớc lập hiến, và chỉ khi thừa nhận và duy trì ở địa vị lệ thuộc nhà nƣớc thì XHDS mới đảm bảo phát triển tự do; vì nhà nƣớc là hình thức chân chính của ý niệm tuyệt đối, của lý trí khách quan.

XHDS, theo Hê-ghen bao gồm nền KTTT, các cá nhân, nhóm xã hội, các giai cấp - xã hội, nghiệp đoàn, hiệp hội tự nguyện, trƣờng học, bệnh viện, tổ chức của giới tri thức v. và các thể chế vận hành chúng. Với tính cách là “một hệ thống nhu cầu” dựa trên chế độ tƣ hữu, sự tác động qua lại của các yếu tố của XHDS đƣợc điều tiết bởi quyền công dân; và tự bản thân chúng tuy không phụ thuộc vào NNPQ nhƣng lại lệ thuộc vào cộng đồng lớn hơn, phức tạp hơn - đó là cộng đồng đƣợc tổ chức về phƣơng diện chính trị hay xã hội chính trị. Nhƣ vậy, theo Hê-ghen, XHDS là NNPQ hợp thành xã hội chính trị; trong đó XHDS tuy tồn tại song song (hay bên cạnh) Nhà nƣớc và tách khỏi NNPQ nhƣng vẫn ở địa vị lệ thuộc NNPQ.

Quan niệm của ông về sự bảo hiểm lý tính của Nhà nƣớc đối với XHDS đã gây ra không ít tranh luận khoa học. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về XHDS Trên cơ sở kế thừa tƣ tƣởng Rousseau cho rằng, sự xuất hiện của XHDS là dấu hiệu con ngƣời đã vĩnh viễn bƣớc ra khỏi trạng thái tự nhiên, C. Ăng-ghen (1820-1895) trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức đã xác định: XHDS là thành tựu vĩ đại của loài ngƣời, là hình thức tổ chức xã hội đầu tiên trong lịch sử đem lại cho mọi thành viên xã hội một quy chế chính trị ngang nhau. Hê-ghen, các ông cho rằng, XHDS là một hiện tƣợng lịch sử, chứ không phải trạng thái tự nhiên có sẵn.

Mác, XHDS, theo đúng nghĩa của nó, đƣợc sinh ra từ xã hội tƣ sản. Nó đƣợc hình thành bởi những định chế lịch sử - xã hội, bởi những hình thức quan hệ sản xuất đặc biệt, bởi những hình thức quan hệ và đấu tranh giai cấp và đƣợc bảo vệ bởi những cơ chế chính trị - pháp lý tƣơng ứng. Thêm vào đó, bản thân XHDS không thể tồn tại vĩnh viễn; vì nó tạo ra giai cấp vô sản - ngƣời đào mồ chôn xã hội tƣ sản và chôn luôn XHDS tƣ sản. Vấn đề XHDS đƣợc C.

Mác bàn đến lần đầu tiên trong bản thảo Góp phần phê phán triết học pháp quyền Hê-ghen vào năm 1843. Bản thảo này đã phê phán các tiết 261 đến 313 trong tác phẩm của Hê-ghen Những nguyên lý của triết học pháp quyền. Mác, không phải nhà nƣớc đƣợc Hê-ghen mô tả nhƣ là “đỉnh của toàn bộ ngôi nhà”, mà ngƣợc lại, XHDS bị Hê-ghen rất coi thƣờng, mới là lĩnh vực ngƣời ta phải đi vào, để tìm ra chiếc chìa khóa, qua đó hiểu đƣợc quá trình phát triển lịch sử của loài ngƣời. Đến năm 1844, trong tác phẩm Gia đình thần thánh, C.Ăng- ghen đã phân tích sâu sắc mối quan hệ qua lại giữa nhà nƣớc và XHDS để hình thành cơ sở đề xuất học thuyết về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thƣợng tầng.

Hai ông nhận định: Giống nhƣ cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc cổ đại là chế độ nô lệ, cơ sở tự nhiên của nhà nƣớc hiện đại là xã hội thị dân. Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (1845-1846), C.Ăng-ghen đã sử dụng khái niệm “Xã hội công dân” (XHDS) để chỉ toàn bộ các quan hệ 17 giao tiếp vật chất của cá nhân trong một giai đoạn phát triển nhất định của phƣơng thức sản xuất, trong đó đặc biệt phải kể đến quan hệ giao tiếp trong quan hệ sản xuất; và đóng vai trò là cơ sở của toàn bộ lịch sử (sinh hoạt nhà nƣớc, sản phẩm lý luận, mọi hình thái ý thức v. hay của nhà nƣớc và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng). Về đối ngoại, nó thể hiện ra nhƣ một dân tộc, còn về đối nội, nó vẫn phải tự tổ chức thành một nhà nƣớc.

Và trong tác phẩm về Lịch sử Liên đoàn những người cộng sản, C.Ăng-ghen đã khẳng định: “Không phải Nhà nƣớc chế định và quyết định xã hội công dân mà xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc”. Ăng-ghen khẳng định rằng, trong mỗi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra - cả hai cái đó cấu thành cơ sở của lịch sử chính trị, tƣ tƣởng của thời đại ấy. Trong thƣ gửi P.W An-nen-cốp (28-12-1846), C.Mác cho rằng, khi xét một trình độ phát triển nhất định của sản xuất, trao đổi và tiêu dùng, sẽ thấy một xã hội công dân nhất định với tính cách là tổng thể của chế độ xã hội nhất định, của một hình thức tổ chức nhất định của gia đình, của các đẳng cấp và giai cấp. Và chế độ chính trị chỉ là thể hiện chính thức của xã hội công dân.

Nhƣ vậy cả C. Ăng-ghen đều cho rằng, xã hội công dân (hay XHDS) theo đúng nghĩa của nó là do sản xuất KTTT tƣ bản chủ nghĩa mà ra. Cả hai cái đó cấu thành cơ sở của chế độ nhà nƣớc tƣ sản và kiến trúc thƣợng tầng tƣ tƣởng tƣ sản. Xã hội công dân chế định và quyết định Nhà nƣớc tƣ sản, nhà nƣớc tƣ sản chỉ là biểu hiện của xã hội, chứ không chế định đƣợc xã hội công dân nhƣ Hê-ghen lầm tƣởng.

Sự phát triển của XHDS diễn ra phù hợp với sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội: Tƣơng ứng với xã hội cộng sản nguyên thủy là xã hội cộng đồng với tính dân sự tự phát. Cùng với sự xuất hiện nhà nƣớc, thì nhà nƣớc là biểu hiện chính thức của XHDS, nhƣng XHDS lại bị phụ thuộc vào nhà nƣớc; mức độ phụ thuộc này giảm dần theo sự phát triển của xã hội. Trong các xã hội có mâu thuẫn đối kháng giai 18 cấp, thì quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS đƣợc từng bƣớc thể chế hóa bằng luật pháp, tuy nhiên, sự thể chế hóa này còn tùy thuộc vào lợi ích của giai cấp cầm quyền. Dƣới chủ nghĩa xã hội, mối quan hệ giữa nhà nƣớc và XHDS từng bƣớc trở nên hài hòa trên cơ sở khắc phục sự đối kháng và phân hóa giai cấp, để cuối cùng hình thành XHDS tự giác - hay xã hội loài ngƣời đƣợc xã hội hóa sâu sắc cùng với sự tiêu vong của nhà nƣớc và sự phát triển của các “cộng đồng lao động tự do” (Ph.

Ăng-ghen) dƣới chủ nghĩa cộng sản. Với sự phát triển của XHDS, theo C. Mác, những quan hệ pháp luật thay đổi và có một hình thức văn minh. Ngƣời ta không còn coi những quan hệ đó là những quan hệ cá nhân, mà là những quan hệ chung: xã hội công dân là lĩnh vực của những quan hệ kinh tế, là yếu tố quyết định nhà nƣớc.

Và con ngƣời với tƣ cách là thành viên của xã hội công dân có ý nghĩa là con ngƣời theo đúng nghĩa của nó. Bởi lẽ, nhƣ C. Mác viết trong tác phẩm Về vấn đề Do Thái, giải phóng chính trị là quy con ngƣời, một mặt, thành thành viên của xã hội công dân, thành cá nhân vị kỷ, độc lập; và mặt khác, thành công dân của nhà nƣớc, thành pháp nhân. Chính nhu cầu thực tiễn và chủ nghĩa vị kỷ là nguyên tắc của xã hội công dân; xã hội công dân đẻ ra Nhà nƣớc chính trị từ trong lòng bản thân nó.

NNPQ là biểu hiện chính thức của xã hội công dân; mối quan hệ qua lại giữa những cá nhân độc lập của xã hội công dân đƣợc biểu thị trong pháp luật. Cách mạng xã hội chủ nghĩa nhƣ C. Mác nhấn mạnh, quan hệ với XHDS, nhƣ là quan hệ với cơ sở xã hội - văn hóa của nó, nhằm từng bƣớc giải phóng chính trị. Việc phân chia giữa NNPQ với XHDS là để đảm bảo tốt hơn việc thực hiện quyền công dân và quyền con ngƣời, nhằm từng bƣớc hình thành XHDS mang tính tự giác của các “cộng đồng lao động tự do” dƣới chủ nghĩa cộng sản.

Để tiếp cận đúng XHDS (hay xã hội công dân), C. Mác đòi hỏi trong Luận cƣơng về Phoi-ơ-bắc, phải xuất phát từ “quan điểm của chủ nghĩa duy 19 vật mới là xã hội loài ngƣời, hay loài ngƣời xã hội hóa” và phải vƣợt qua quan điểm của chủ nghĩa duy vật cũ là xã hội “công dân”.