NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA CHÍNH THỂ ĐẠI NGHỊ VÀ SỰ VẬN DỤNG TRONG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

Luận án về đặc trưng chính thể đại nghị và ứng dụng tại Việt Nam. Nghiên cứu lý luận, thực tiễn, và đề xuất giải pháp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN.

• Tác giả: Nguyễn Thành Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Xuân Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Những Đặc Trưng C¥ B¶N CñA ChÝnh ThÓ §¹I NghÞ Vµ Sù VËN DôNG TRONG Nhµ N¦íC ViÖT NAM
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng, biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong, ngoài nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI NIỆM, NGUỒN GỐC LÝ LUẬN, SỰ HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN VÀ CÁC MÔ HÌNH CHÍNH THỂ ĐẠI NGHỊ
• 2.1. Khái niệm chính thể đại nghị
• 2.2. Nguồn gốc lý luận của chính thể đại nghị
• 2.3. Sự hình thành và phát triển của chính thể đại nghị
• 2.4. Các mô hình của chính thể đại nghị
• 2.5. Đánh giá chung về chính thể đại nghị trên thế giới hiện nay
• 2.6. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN VÀ XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA CHÍNH THỂ ĐẠI NGHỊ TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
• 3.1. Những đặc trưng cơ bản của chính thể đại nghị
• 3.2. Xu thế phát triển của chính thể đại nghị trong bối cảnh hiện nay
• 3.3. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: VẬN DỤNG NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA CHÍNH THỂ ĐẠI NGHỊ TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 4.1. Chính thể nhà nước Việt Nam từ năm 1946 đến nay
• 4.2. Sự cần thiết vận dụng những đặc trưng của chính thể đại nghị trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 4.3. Các giá trị tiến bộ của chính thể đại nghị có thể vận dụng ở Việt Nam
• 4.4. Những khó khăn, thách thức khi vận dụng các đặc trưng của chính thể đại nghị
• 4.5. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chính Thể Đại Nghị ở Việt Nam 55 ký tự

Việc nghiên cứu về chính thể đại nghị ở Việt Nam không phải là một vấn đề mới, đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trong các ngành khoa học xã hội khác nhau. Tuy nhiên, nghiên cứu dưới góc độ khoa học Luật Hiến pháp vẫn còn hạn chế. Trong khoảng 30 năm trở lại đây, các tác giả Việt Nam đã tiếp cận vấn đề này từ nhiều góc độ khác nhau, có đề cập đến các đặc trưng của chính thể đại nghị, nhưng ở mức độ còn hạn chế. Một phần nguyên nhân là do quan điểm trước đây cho rằng chính thể đại nghị là một sản phẩm của nhà nước tư sản, và khó có thể áp dụng vào Việt Nam, một quốc gia có sự phát triển khoa học pháp lý xã hội chủ nghĩa còn hạn chế. Theo luận án, nghiên cứu này sẽ góp phần làm rõ hơn những đặc trưng của chính thể đại nghị, cũng như việc tham khảo những giá trị phổ biến của chính thể đại nghị trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay.

1.1. Các Công Trình Nghiên Cứu Về Tổ Chức Quyền Lực Nhà Nước

Các công trình nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các khía cạnh cụ thể của tổ chức quyền lực nhà nước mà chưa có cái nhìn tổng thể và hệ thống về chính thể đại nghị. Những nghiên cứu này có thể phân tích về vai trò của Quốc hội, Chính phủ, hoặc các cơ quan tư pháp, nhưng ít khi liên kết chúng trong một mô hình chính thể hoàn chỉnh. Điều này tạo ra một khoảng trống trong việc hiểu và vận dụng các nguyên tắc của chính thể đại nghị vào điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ hơn về mối quan hệ giữa các nhánh quyền lực và cơ chế kiểm soát lẫn nhau.

1.2. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Về Kiểm Soát Quyền Lực Nhà Nước

Một hạn chế khác là sự thiếu vắng các nghiên cứu sâu sắc về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Trong chính thể đại nghị, việc kiểm soát quyền lực là yếu tố then chốt để đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và ngăn ngừa lạm quyền. Các nghiên cứu hiện tại thường chỉ tập trung vào các hình thức kiểm soát mang tính hình thức, như giám sát của Quốc hội, mà chưa đi sâu vào các cơ chế kiểm soát phi chính thức, như vai trò của truyền thông, xã hội dân sự và ý kiến công chúng. Điều này làm giảm hiệu quả của việc kiểm soát quyền lực và có thể dẫn đến tình trạng lạm quyền và tham nhũng.

II. Đặc Trưng Chính Thể Đại Nghị Tổng Quan Cơ Sở 58 ký tự

Luận án đi sâu vào khái niệm chính thể đại nghị, nguồn gốc lý luận, sự hình thành, phát triển và các mô hình của chính thể đại nghị. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhìn nhận và áp dụng những điều này trong thời kỳ đầu thành lập nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Bắt đầu từ Hiến pháp năm 1946, sau cuộc Cách mạng tháng Tám thành công, nhiệm vụ trước mắt là phải vạch ra một mô hình nhà nước phù hợp với hiện tại và tương lai của đất nước. Khi đó, trên thế giới chỉ có ba mô hình cơ bản: Cộng hòa đại nghị (Pháp), Cộng hòa tổng thống (Mỹ) và Cộng hòa Xô viết (Liên Xô). Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tìm ra mô hình nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa - Cộng hòa dân chủ nhân dân, một mô hình đặc thù, phù hợp với điều kiện của nước ta, vừa có những đặc điểm của cả ba loại trên, đồng thời có những điểm khác biệt.

2.1. Nguồn Gốc Tư Tưởng Của Chính Thể Đại Nghị

Nguồn gốc tư tưởng của chính thể đại nghị bắt nguồn từ các nhà tư tưởng khai sáng như Montesquieu và John Locke, những người đã đề xuất nguyên tắc phân chia quyền lực để ngăn ngừa chuyên chế. Theo Montesquieu, quyền lực nhà nước nên được chia thành ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp, mỗi nhánh có chức năng và quyền hạn riêng biệt và kiểm soát lẫn nhau. John Locke cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ các quyền tự nhiên của con người và giới hạn quyền lực nhà nước. Những tư tưởng này đã ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của chính thể đại nghị ở các nước phương Tây.

2.2. So Sánh Các Mô Hình Chính Thể Đại Nghị Trên Thế Giới

Hiện nay có nhiều mô hình chính thể đại nghị khác nhau trên thế giới, từ quân chủ đại nghị như Anh và Nhật Bản đến cộng hòa đại nghị như Đức và Ý. Mỗi mô hình có những đặc điểm riêng biệt, nhưng đều dựa trên nguyên tắc phân chia quyền lực, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định. Ví dụ, trong quân chủ đại nghị, nguyên thủ quốc gia là một vị vua hoặc nữ hoàng, nhưng quyền lực thực tế nằm trong tay chính phủ và Quốc hội. Trong cộng hòa đại nghị, nguyên thủ quốc gia là một tổng thống được bầu cử, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội.

III. Cách Vận Dụng Đặc Trưng Chính Thể Đại Nghị ở VN 59 ký tự

Luận án này phân tích sự cần thiết vận dụng những đặc trưng của chính thể đại nghị trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 18 của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã đặt ra nhiệm vụ quan trọng là “khẩn trương nghiên cứu, hoàn thiện và tổ chức thực hiện mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị phù hợp với yêu cầu xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động, tích cực hội nhập quốc tế”. Luận án cũng chỉ ra rằng thực tiễn bộ máy nhà nước Việt Nam trong thời gian qua còn nhiều điểm yếu, bộ máy và trình độ quản lý nhà nước chưa ngang tầm với đòi hỏi của một thời kỳ mới, chưa phát huy đầy đủ mặt tích cực và hạn chế được tiêu cực của nền kinh tế thị trường.

3.1. Những Giá Trị Tiến Bộ Của Chính Thể Đại Nghị Có Thể Vận Dụng

Luận án xác định một số giá trị tiến bộ của chính thể đại nghị mà Việt Nam có thể vận dụng, bao gồm nguyên tắc phân chia quyền lực, trách nhiệm giải trình, sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định và bảo vệ các quyền tự do cơ bản. Việc áp dụng những giá trị này có thể giúp tăng cường tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình của bộ máy nhà nước, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình quản lý nhà nước và xã hội. Điều này đòi hỏi phải có sự thay đổi trong tư duy và phương pháp quản lý, cũng như sự hoàn thiện về thể chế và pháp luật.

3.2. Khó Khăn Khi Vận Dụng Chính Thể Đại Nghị ở Việt Nam

Luận án cũng chỉ ra những khó khăn, thách thức khi vận dụng các đặc trưng của chính thể đại nghị vào điều kiện của Việt Nam. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về thể chế chính trị và văn hóa. Việt Nam là một quốc gia theo chế độ xã hội chủ nghĩa với sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, trong khi chính thể đại nghị thường gắn liền với các nước theo chế độ dân chủ đa nguyên. Sự khác biệt này có thể tạo ra những xung đột và mâu thuẫn trong quá trình vận dụng. Bên cạnh đó, trình độ phát triển kinh tế và xã hội của Việt Nam cũng còn nhiều hạn chế, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các nguyên tắc của chính thể đại nghị.

IV. Giải Pháp Vận Dụng Chính Thể Đại Nghị Xây Dựng NNPQ XHCN 59 ký tự

Luận án đưa ra các giải pháp cụ thể để vận dụng những đặc trưng của chính thể đại nghị trong quá trình xây dựng bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Việc thực hiện nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp còn chưa thực sự hiệu quả, đặc biệt là cơ chế kiểm soát quyền lực còn chưa hoàn thiện, vai trò giám sát của nhân dân chưa được phát huy mạnh mẽ. Cần giải quyết được mâu thuẫn giữa quy định Hiến pháp về quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân với thực tiễn của tổ chức bộ máy nhà nước; mâu thuẫn giữa tính không thường xuyên của hoạt động Quốc hội, tính không chuyên nghiệp của đa số đại biểu Quốc hội với nhu cầu xây dựng pháp luật và thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội.

4.1. Tăng Cường Vai Trò Giám Sát Của Quốc Hội và Hội Đồng Nhân Dân

Để tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy nhà nước, cần tăng cường vai trò giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Điều này đòi hỏi phải nâng cao năng lực của đại biểu dân cử, cải thiện cơ chế giám sát và đảm bảo sự tham gia của người dân vào quá trình giám sát. Quốc hội và Hội đồng nhân dân cần có quyền yêu cầu các cơ quan nhà nước báo cáo, giải trình và chịu trách nhiệm về các quyết định và hành vi của mình. Đồng thời, cần tạo điều kiện để người dân có thể tiếp cận thông tin và tham gia vào quá trình giám sát.

4.2. Hoàn Thiện Cơ Chế Phân Chia Quyền Lực và Kiểm Soát Quyền Lực

Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân chia quyền lực và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan nhà nước. Điều này đòi hỏi phải xác định rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mỗi cơ quan, đồng thời thiết lập các cơ chế kiểm soát lẫn nhau để ngăn ngừa lạm quyền. Cần tăng cường vai trò của các cơ quan tư pháp trong việc kiểm soát tính hợp hiến và hợp pháp của các quyết định và hành vi của các cơ quan nhà nước khác. Đồng thời, cần tạo điều kiện để xã hội dân sự và truyền thông có thể tham gia vào quá trình kiểm soát quyền lực.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Chính Thể Đại Nghị Tại Việt Nam 58 ký tự

Luận án xem xét các ứng dụng thực tiễn của chính thể đại nghị tại Việt Nam, tập trung vào việc cải cách bộ máy hành chính và tư pháp. Trong những thập niên trở lại đây, cộng đồng quốc tế bắt đầu quan tâm trở lại đối với mô hình chính thể đại nghị (một mô hình dân chủ lâu đời nhất) sau khi chứng kiến một loạt những bế tắc chính sách trong mô hình chính thể tổng thống và những bất ổn trong chính thể lưỡng tính, bởi sự dễ đáp ứng của mô hình chính thể đại nghị đảm bảo cho mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội bền vững của đất nước, xét cho cùng đây cũng là mục tiêu cuối cùng của các nhà nước. Chính thể đại nghị hiện nay đang được áp dụng thành công ở nhiều nhà nước trên thế giới dưới hai dạng đó là quân chủ đại nghị như Anh, Thụy Điển, Nhật Bản, Tây Ban Nha, Hà Lan, Đan Mạch và cộng hòa đại nghị như Italia (Hiến pháp năm 1947), Cộng hòa liên bang Đức (Hiến pháp năm 1949), Áo (Hiến pháp năm 1922), Hy Lạp (Hiến pháp năm 1975).

5.1. Cải Cách Hành Chính Theo Hướng Chính Thể Đại Nghị

Việc cải cách hành chính theo hướng chính thể đại nghị đòi hỏi phải tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định. Cần cải thiện quy trình ra quyết định, đảm bảo sự tham gia của các bên liên quan và công khai thông tin về các quyết định của chính phủ. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan hành chính. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông cũng có thể giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy hành chính.

5.2. Cải Cách Tư Pháp Theo Hướng Bảo Đảm Nguyên Tắc Pháp Quyền

Việc cải cách tư pháp theo hướng bảo đảm nguyên tắc pháp quyền đòi hỏi phải tăng cường tính độc lập, khách quan và công bằng của hệ thống tòa án. Cần đảm bảo rằng các thẩm phán có đủ năng lực, phẩm chất và được bảo vệ khỏi sự can thiệp từ bên ngoài. Đồng thời, cần cải thiện quy trình tố tụng, đảm bảo quyền bào chữa của bị cáo và quyền được xét xử công bằng của các bên liên quan. Việc tăng cường đào tạo và bồi dưỡng cho các cán bộ tư pháp cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống tòa án.

VI. Kết Luận Triển Vọng Chính Thể Đại Nghị ở VN 55 ký tự

Luận án kết luận rằng việc vận dụng những đặc trưng của chính thể đại nghị có thể góp phần quan trọng vào việc xây dựng bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Tuy nhiên, việc vận dụng cần được thực hiện một cách thận trọng, có kế hoạch và phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Trong những thập niên trở lại đây, cộng đồng quốc tế bắt đầu quan tâm trở lại đối với mô hình chính thể đại nghị (một mô hình dân chủ lâu đời nhất) sau khi chứng kiến một loạt những bế tắc chính sách trong mô hình chính thể tổng thống và những bất ổn trong chính thể lưỡng tính, bởi sự dễ đáp ứng của mô hình chính thể đại nghị đảm bảo cho mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội bền vững của đất nước, xét cho cùng đây cũng là mục tiêu cuối cùng của các nhà nước.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Chính Thể Đại Nghị

Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu và thảo luận về chính thể đại nghị ở Việt Nam. Cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về các khía cạnh cụ thể của chính thể đại nghị, như cơ chế phân chia quyền lực, hệ thống bầu cử và vai trò của các đảng phái chính trị. Đồng thời, cần tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm để trao đổi kinh nghiệm và thảo luận về các giải pháp vận dụng chính thể đại nghị vào điều kiện của Việt Nam.

6.2. Hướng Đi Cho Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền XHCN

Luận án đưa ra một số hướng đi cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam trong tương lai. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và khả thi. Đồng thời, cần tăng cường tính độc lập của hệ thống tòa án, bảo vệ các quyền tự do cơ bản của người dân và tạo điều kiện để xã hội dân sự có thể tham gia vào quá trình quản lý nhà nước và xã hội. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh quản trị công toàn cầu thế kỷ XXI, những khủng hoảng thể chế từ tình trạng bế tắc chính sách (deadlock) của chính thể cộng hòa tổng thống và sự bất ổn quyền lực của chính thể hỗn hợp (bán tổng thống) đã thúc đẩy khoa học pháp lý quốc tế tái đánh giá các giá trị nền tảng của chính thể đại nghị (parliamentary system). Tại Việt Nam, yêu cầu thể chế hóa Cương lĩnh xây dựng đất nước và thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đã đặt ra nhiệm vụ cấp bách: "khẩn trương nghiên cứu, hoàn thiện và tổ chức thực hiện mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị phù hợp với yêu cầu xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động, tích cực hội nhập quốc tế".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: Khoa học pháp lý Việt Nam trước đây chủ yếu tiếp cận chính thể đại nghị như một sản phẩm đặc thù của nhà nước tư sản, thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện ở cấp độ tiến sĩ luật học nhằm phân tích các giá trị hợp lý, phổ quát của mô hình này dưới lăng kính luật hiến pháp đối chiếu và quản trị tốt (good governance). Đặc biệt, thực tiễn thi hành Hiến pháp năm 2013 bộc lộ mâu thuẫn giữa nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất với cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực chưa thực sự đồng bộ; giữa tính kiêm nhiệm, không thường xuyên của đa số đại biểu Quốc hội với yêu cầu giám sát tối cao chuyên nghiệp; và giữa địa vị phụ thuộc của cơ quan hành pháp với đòi hỏi xây dựng một nền hành chính chủ động, kiến tạo phát triển.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 03 câu hỏi trọng tâm:

1. Bản chất pháp lý, nguồn gốc lý luận, các biến thể và xu thế phát triển hiện đại của chính thể đại nghị trên phạm vi toàn cầu là gì?
2. Những giá trị phổ quát, tiến bộ nào của chính thể đại nghị có tính quy luật và khả năng thích ứng với các điều kiện chính trị - xã hội khác nhau?
3. Việt Nam cần tiếp thu, vận dụng những đặc trưng nào của chính thể đại nghị nhằm xây dựng, hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà vẫn giữ vững bản chất dân chủ, quyền lực nhân dân và vai trò lãnh đạo của Đảng?

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự giao thoa giữa Thuyết phân chia quyền lực (Separation of Powers - John Locke, Montesquieu), Thuyết Dân chủ đại diện (Representative Democracy - John Stuart Mill), Lý thuyết Thể chế hiến pháp (Constitutional Theory - Carl Schmitt) và Chuẩn mực Quản trị tốt (Good Governance - UNDP, World Bank). Phạm vi khảo cứu bao quát từ nguồn gốc lịch sử tại Anh thế kỷ XVII đến hệ thống hiến pháp hiện đại của CHLB Đức, Italia, Nhật Bản, Pháp, Hoa Kỳ cùng thực tiễn 05 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013).

Literature Review và Positioning

Bức tranh tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích qua 03 dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu kinh điển về triết học pháp quyền và thể chế: Khởi nguồn từ John Locke (1689) với luận điểm quyền lực tối cao thuộc về cơ quan lập pháp do nhân dân ủy thác, phát triển qua Montesquieu (1748) trong Tinh thần pháp luật với nguyên lý bất hủ: "kinh nghiệm lại cho chúng ta thấy rằng bất cứ ai được giao quyền cũng đều có xu hướng lạm dụng quyền lực... Để ngăn chặn việc lạm dụng, ngay từ khởi thủy, cần phải có quyền lực để ngăn chặn quyền lực". Kế thừa tư tưởng đó, John Stuart Mill (1861) trong Chính thể đại diện khẳng định quyền lực kiểm soát tối thượng thuộc về nhân dân thông qua cơ quan đại diện, nhưng nhấn mạnh mô hình thể chế phải phù hợp với trình độ phát triển của mỗi quốc gia.

Dòng nghiên cứu quốc tế đương đại về biến thể đại nghị và đo lường thể chế: Carl Schmitt (1928) trong Lý thuyết Hiến pháp (Verfassungslehre) đã phẫu xẻ cấu trúc đại nghị của Cộng hòa Weimar. Philip Norton (1984) làm rõ tính biến chuyển của thể chế Anh; Jose Antonio Cheibub, Zachary Elkins và Tom Ginsburg (2014) chứng minh sự lai ghép (hybridization) vượt qua ranh giới nhị nguyên giữa chế độ tổng thống và đại nghị; Federico Russo và Luca Verzichelli (2014) định danh mô hình "đại nghị tích cực" (positive parliamentarism) và "đại nghị tiêu cực" (negative parliamentarism); Veit Bader (2014) làm sâu sắc mối quan hệ giữa tối cao nghị viện và tối cao tư pháp; Deogaonhar (1997) phân tích quá trình bản địa hóa chính thể đại nghị tại Ấn Độ. Cùng với đó, các Báo cáo Nghị viện Toàn cầu của Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU, 2012, 2017) khảo sát dữ liệu thực nghiệm từ 88 nghị viện quốc gia về các công cụ giám sát chính phủ.

Dòng nghiên cứu tại Việt Nam: Các học giả Đào Trí Úc (2000, 2005), Đinh Ngọc Vượng (2002), Nguyễn Đăng Dung (2001, 2014), Bùi Xuân Đức (2012), Đặng Minh Tuấn (2013), Lưu Văn Quảng (2014), Nguyễn Sỹ Dũng (2014) đã đặt nền móng nghiên cứu về thuyết phân quyền, mô hình tổ chức nhà nước tư sản và bình luận Hiến pháp năm 2013. Trước năm 1975, Nguyễn Văn Bông (1967) từng khái quát bản chất đại nghị Anh: "chính thể đại nghị là sản phẩm của lịch sử, nó đã thành hình lần lần, viên gạch này chồng lên viên gạch khác, không một kế hoạch, không một chương trình nhất định... thực tại chính trị Anh Quốc có thể tóm tắt lại một câu: một Chính phủ của một chính đảng hay một chính quyền đảng trị".

Cuộc tranh luận học thuật tồn tại hai luồng quan điểm đối lập: một bên cho rằng chính thể đại nghị gắn liền hữu cơ với chế độ đa đảng tư sản nên không thể tương thích với thể chế chính trị một đảng duy nhất; bên còn lại khẳng định các kỹ thuật tổ chức quyền lực, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiềm chế bên trong của đại nghị là thành tựu văn minh phổ quát, hoàn toàn có thể chọn lọc, tích hợp. Luận án định vị mình ở giao điểm thứ hai, đóng vai trò công trình đầu tiên hệ thống hóa và đề xuất mô hình tiếp thu có chọn lọc các đặc trưng đại nghị vào tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

1. Mở rộng lý thuyết kiểm soát quyền lực trong điều kiện một đảng cầm quyền: Bổ khuyết khoảng trống lý luận về việc chuyển hóa các yếu tố kiềm chế - đối trọng (checks and balances) ngoại tại thành cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát nội tại giữa các nhánh quyền lực hiến định.
2. Phát triển lý thuyết về chế độ trách nhiệm hành pháp: Tách bạch và chuẩn hóa khoa học giữa trách nhiệm pháp lý thuần túy (legal responsibility - bổn phận theo luật định) và trách nhiệm chính trị giải trình (political accountability - sự tín nhiệm và khả năng bị bãi miễn trước cơ quan đại diện quyền lực nhân dân).
3. Định chế hóa mối quan hệ đại nghị - hành pháp: Chứng minh luận điểm chính thể đại nghị hiện đại không làm suy yếu hành pháp mà tạo ra cơ chế ủy quyền linh hoạt, gia tăng tính chủ động của Chính phủ song song với thiết lập công cụ giải tán, bất tín nhiệm có kiểm soát.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng trên sự tích hợp đa tầng giữa:

• Lý thuyết Thể chế Hiến pháp Mới (New Constitutional Institutionalism): Khảo sát cấu trúc quy phạm và quy tắc vận hành chính trị thực tế.
• Lý thuyết Dân chủ Đại diện (Representative Democracy Theory): Đánh giá mức độ phản ánh ý chí nhân dân của cơ quan lập pháp.
• Lý thuyết Quản trị Nhà nước Tốt (Good Governance Theory): Đo lường tính minh bạch, hiệu năng quản lý và trách nhiệm giải trình.

Ranh giới áp dụng (boundary conditions) được xác định rõ: Việc tiếp thu các giá trị kỹ thuật lập hiến của chính thể đại nghị tuyệt đối không đồng nhất với việc sao chép nguyên mẫu cấu trúc đa đảng cạnh tranh, mà phải đặt trong khuôn khổ Hiến định của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường Triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism). Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) kết hợp phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp chuyên sâu (desk study) với luật học so sánh đối chiếu (comparative law).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Tổng hợp và phân loại văn bản hiến định: Phân tích cấu trúc thể chế của hơn 30 quốc gia đại diện cho các mô hình chính thể (Bảng 2.1), hệ thống chuyển đổi chính thể tại các nước Đông Âu năm 1995 (Bảng 2.2) và mô hình tổ chức quyền lực tại Châu Á (Bảng 2.3).
2. Thu thập dữ liệu định lượng và chuẩn mực quốc tế: Trích xuất cơ sở dữ liệu từ các Báo cáo thường niên của IPU (2012-2019), Báo cáo chuyên đề về công cụ giám sát của 88 nghị viện toàn cầu (Tools for parliamentary oversight, Bảng 3.1) và khảo sát chức năng nghị viện (Biểu đồ 3.1).
3. Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp giữa quy phạm hiến pháp (văn bản luật), thực tiễn vận hành chính trị (báo cáo thực tế) và quan điểm lý thuyết học thuật đa chiều từ 40 công trình bình luận chuyên sâu Hiến pháp 2013 cùng các nguồn tài liệu quốc tế.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm (normative analysis), phân tích chức năng (functional analysis) và phân tích so sánh lịch sử (historical comparative analysis). Kiểm tra tính vững (robustness check) thông qua việc đối chiếu mô hình thành công của Đức (Đạo luật Cơ bản 1949), Anh, Nhật Bản với các thất bại thể chế của nền Cộng hòa thứ Tư của Pháp và giai đoạn khủng hoảng chính trị tại Italia, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về việc duy trì sự ổn định nội các.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1: Tính mềm dẻo và phân hóa chức năng của chính thể đại nghị hiện đại. Chính thể đại nghị không phải một mô hình xơ cứng mà đã tự tiến hóa thành hai nhánh: Đại nghị tích cực (nơi Nội các nắm quyền chủ động hoạch định chính sách lớn) và Đại nghị tiêu cực (mọi chính sách phải qua thẩm định phê chuẩn khắt khe của Nghị viện). Sự dung hòa này giúp hệ thống chính trị thích ứng nhanh với khủng hoảng kinh tế - xã hội.
• Phát hiện 2: "Nghịch lý năng lực lập hiến" tại Việt Nam. Mặc dù Hiến pháp quy định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, nhưng tỷ lệ đại biểu chuyên trách còn thấp, cơ cấu kiêm nhiệm hành pháp và tư pháp cao dẫn đến việc thực thi quyền giám sát tối cao đôi khi còn mang tính hình thức.
• Phát hiện 3: Tầm quan trọng cốt tử của chế định trách nhiệm giải trình (Accountability). Khảo sát 88 quốc gia (IPU) cho thấy công cụ chất vấn, điều trần tại ủy ban và bỏ phiếu bất tín nhiệm là thước đo thực chất xác định vị thế của một nghị viện mạnh, chứ không thuần túy dựa vào số lượng đạo luật được thông qua.
• Phát hiện 4: Tính kế thừa lịch sử từ Hiến pháp năm 1946. Bản Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo soạn thảo đã tích hợp xuất sắc các hạt nhân hợp lý của chính thể đại nghị (Chính phủ do Nghị viện bầu, Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Nghị viện, chế định bất tín nhiệm) kết hợp hài hòa với đặc thù chính thể dân chủ nhân dân.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện lý luận về Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, chứng minh việc kiểm soát quyền lực không đối lập với nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất.
• Về lập pháp và giám sát: Kiến nghị sửa đổi Luật Tổ chức Quốc hội theo hướng nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách lên tối thiểu 50-60%, tách bạch ranh giới giữa đại biểu Quốc hội và thành viên cơ quan hành pháp, trao quyền điều tra thực tế cho các Ủy ban chuyên môn.
• Về hành pháp: Tái cấu trúc thẩm quyền của Thủ tướng và các Bộ trưởng theo hướng nâng cao trách nhiệm cá nhân giải trình trước Quốc hội; chuyển đổi phương thức giám sát từ hậu kiểm hành chính sang giám sát chính sách công.
• Về xã hội: Mở rộng cơ chế phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên như một kênh kiểm soát quyền lực ngoại tại hỗ trợ cơ quan lập pháp.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn dữ liệu thực nghiệm trực tiếp: Do hạn chế về điều kiện, nghiên cứu chủ yếu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp (desk study), chưa tiến hành khảo sát xã hội học pháp luật trên diện rộng đối với toàn thể đại biểu Quốc hội và cán bộ hành pháp các cấp.
2. Rào cản tiếp cận thông tin thể chế: Các quy trình vận hành thực tế bên trong quy trình hoạch định chính sách cấp cao chưa được lượng hóa hoàn toàn bằng các chỉ số thống kê định lượng chi tiết.
3. Chương trình nghiên cứu tương lai:
   • Xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu lực giám sát của Quốc hội Việt Nam dựa trên khung đo lường của IPU và UNDP.
   • Nghiên cứu mô hình phân quyền tài phán hiến pháp chuyên trách (Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp) tại Việt Nam.
   • Đánh giá tác động của chuyển đổi số và nghị viện điện tử (e-Parliament) đến tính đại diện và trách nhiệm giải trình của các cơ quan dân cử.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Hiến pháp, Hành chính công và Khoa học Chính trị; mở ra góc nhìn mới vượt qua các định kiến giáo điều về mô hình phân chia quyền lực.
• Tác động lập chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc phục vụ Ban Chỉ đạo Đề án Chiến lược xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy xây dựng một bộ máy nhà nước minh bạch, giảm thiểu tình trạng lạm quyền, quan liêu, nâng cao niềm tin của nhân dân vào hiệu lực của các cơ quan dân cử.
• Ý nghĩa quốc tế: Khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc chủ động tiếp thu các chuẩn mực quản trị tốt toàn cầu, hỗ trợ quá trình thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu luật học đối chiếu chuẩn mực, nhận diện rõ các khoảng trống lý luận về thể chế so sánh.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội & HĐND các cấp): Ứng dụng các khuyến nghị về kỹ thuật lập pháp, phương thức điều trần và quy trình giám sát chuyên sâu.
• Cơ quan hành pháp (Chính phủ & các Bộ ngành): Nâng cao chuẩn mực quản trị công, hoàn thiện cơ chế báo cáo và chịu trách nhiệm giải trình trước đại biểu và cử tri.
• Cơ quan hoạch định chiến lược của Đảng: Tham khảo các luận cứ khoa học để hoàn thiện đường lối đổi mới hệ thống chính trị đồng bộ với đổi mới kinh tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Công trình đã mở rộng Thuyết Dân chủ đại diện của John Stuart Mill và Thuyết Phân quyền của Montesquieu vào môi trường chính trị đơn đảng lãnh đạo, chứng minh rằng cơ chế chịu trách nhiệm chính trị (political accountability) và kiểm soát quyền lực nội tại là quy luật phổ quát có thể vận hành hiệu quả mà không làm suy giảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Thay vì chỉ tiếp cận mô tả quy phạm thuần túy, nghiên cứu đã kết hợp phương pháp luật học so sánh đa biến (đối chiếu Anh, Đức, Nhật Bản, Pháp, Mỹ) với việc phân tích bộ dữ liệu thực nghiệm toàn cầu của IPU từ 88 nghị viện, tạo nên độ tin cậy và tính liên ngành cao giữa khoa học pháp lý và khoa học chính trị.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có dữ liệu chứng minh là gì? Chính thể đại nghị không làm triệt tiêu quyền lực của hành pháp như các định kiến truyền thống; ngược lại, dữ liệu từ các nền dân chủ đại nghị phát triển (Đức, Nhật Bản) chứng minh hơn 80% dự luật thành công trên thực tế đều do Chính phủ soạn thảo và khởi xướng nhờ có sự hậu thuẫn của đa số nghị viện vững chắc.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Có. Nghiên cứu xác lập khung tiêu chí 04 bước để phân tích và đánh giá mức độ tương thích khi chuyển giao bất kỳ thiết chế nào của mô hình đại nghị vào bối cảnh thể chế Việt Nam: (1) Đánh giá tương thích Hiến định; (2) Đo lường năng lực thực thi của bộ máy; (3) Phân tích tác động văn hóa chính trị; (4) Thử nghiệm thể chế thí điểm.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới là gì? Tập trung vào 03 trụ cột: Đổi mới cấu trúc tổ chức của Quốc hội theo hướng chuyên nghiệp hóa toàn diện; Thiết lập cơ chế tài phán bảo hiến độc lập; và Xây dựng văn hóa giải trình công khai của đội ngũ công quyền gắn với kỷ nguyên số.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hệ thống hóa toàn diện nguồn gốc, bản chất và các biến thể đương đại của chính thể đại nghị, định vị đây là một thành tựu quản trị tiến bộ của văn minh nhân loại.
2. Xác lập luận cứ khoa học khẳng định sự cần thiết tất yếu phải tiếp thu có chọn lọc các đặc trưng đại nghị nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
3. Đề xuất mô hình chuyển hóa nguyên tắc "phân chia quyền lực" tư sản thành cơ chế "phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực" phù hợp với đặc thù chính trị Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.
4. Kiến nghị nhóm giải pháp đột phá về nâng cao tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách, tăng cường quyền năng điều tra thực tế của các Ủy ban và chuẩn hóa cơ chế bỏ phiếu bất tín nhiệm.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa luật hiến pháp so sánh, xã hội học pháp luật và khoa học chính trị hiện đại trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về sự hình thành, những biểu hiện và các ưu điểm, hạn chế của cả chính thể đại nghị, chính thể tổng thống và chính thể lưỡng tính, nên thời lượng dành cho chính thể đại nghị là không nhiều, chưa đủ để giải quyết cặn kẽ những vấn đề mà bài viết nêu ra. Hơn nữa khi nêu ra hạn chế của chính thể đại nghị, tác giả chỉ nghiên cứu những quy định của hiến pháp mà chưa đặt chúng vào thực tiễn chính trị để thấy được những vận dụng của các quốc gia trên thực tế so với quy định của hiến pháp. Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Khoa Luật Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội [65]; Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài của Trường đại học Luật Hà Nội năm 1999, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tái bản lần thứ 3 có sửa đổi năm 2016 [92]; Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của trường đại học Luật được xuất bản năm 2004 [91]. Các cuốn giáo trình này có điểm tương đồng đã đưa ra định nghĩa về hình thức nhà nước là sự thể hiện những nội dung bên trong của cơ cấu tổ chức và mỗi quan hệ các tổ chức cầu thành nhà nước.

Từ đó các hình thức nhà nước được hình thành phụ thuộc vào từng hoàn cảnh lịch sử xã hội cụ thể, đặc điểm dân tộc… chính thể đại nghị được xem xét dưới 2 góc độ khác nhau dựa trên giai đoạn lịch sử hình thành và tương quan lực lượng giữa giai cấp tư sản và giai cấp phong kiến đó là chính thể quân chủ đại nghị và chính thể công hòa đại nghị. Mặc dù đứng trên góc độ Luật Hiến pháp thì hai chính thể này cơ bản là giống nhau. Tuy nhiên các cuốn giáo trình này chỉ dừng lại ở mức độ giải thích khái quát thế nào là chính thể đại nghị, chưa nghiên cứu, phân tích sâu về từng đặc trưng, chưa đề cập tới việc áp dụng ở Việt Nam, chưa nêu được những điểm tích cực, hạn chế của chính thể đại nghị. Có thể thấy các tài liệu này đưa ra lý luận nền tảng hình thành khái niệm chính thể trong khoa học Luật Hiến pháp, song lại chưa quan tâm bàn luận nhiều về quan điểm, tư tưởng làm gốc rễ, nền tảng cho sự hình thành các loại hình chính thể nói chung và chính thể đại nghị nói riêng.

Nhóm những bài viết gián tiếp đề cập đến chính thể đại nghị thông qua việc phân tích một khía cạnh, nội dung, đặc trưng quan trọng của chính thể đại nghị a. Những công trình đề cập đến quá trình xác lập, các đặc trưng của chính thể đại nghị Đi tiên phong trong nghiên cứu về quan điểm, tư tưởng về chính thể đại nghị, trước tiên phải kể đến cuốn tài liệu của các học giả chế độ Sài Gòn cũ đó là Luật Hiến pháp và chính trị học của tác giả Nguyễn Văn Bông, Tủ sách Đại học Sài Gòn xuất bản năm 1967 [7]. Cuốn sách đã phân tích nguồn gốc, sự hình thành chế độ quân chủ lập hiến ở Anh, tác giả cho rằng chính thể đại nghị là sản phẩm của lịch sử, nó đã “thành hình lần lần, viên gạch này chồng lên viên gạch khác, không một kế hoạch, không một chương trình nhất định”, là kết tinh của một diễn tiến. Tiếp đến tác giả phân tích những đặc trưng cơ bản của chính thể đại nghị ở Anh, cho rằng “thực tại chính trị Anh Quốc có thể tóm tắt lại một câu: một Chính phủ của một chính đảng hay một chính quyền đảng trị” dẫn tới một thực tế Chính phủ Anh là một Chính phủ có toàn quyền.

Như thế có nghĩa là Chính phủ không phải chỉ có hành pháp mà còn bao gồm luôn lập pháp. Tác giả lập luận một chính quyền thuần nhất như thế có thể dễ dàng đưa đến tình trạng độc tài. Nhưng cái hay của chính thể đại nghị đó là sự thiếu vắng cơ chế phân quyền của chính thể đại nghị lại được bù đắp bởi sự phân chia rõ rệt giữa chính quyền và đảng đối lập. Cuối cùng tác giả đưa ra 4 nguyên nhân đưa tới một thế chế đại nghị hoàn thiện như ngày nay đó là yếu tố lịch sử, địa lý, văn hóa và truyền thống chính trị ở Anh.

Những kiến thức, thông tin trong tác phẩm rất hữu ích cho việc làm rõ những vấn đề có liên quan và gợi mở phạm vi và định hướng nghiên cứu của luận án. Tuy nhiên tác phẩm chỉ phân tích, giải thích sự ra đời, hình thành một vài đặc trưng cơ bản của chính thể đại nghị đó là vị trí của nghị viện và tác động của đảng chính trị mà chưa phân tích, đánh giá các đặc trưng quan trọng khác như trách nhiệm của Chính phủ trước Nghị viện, vai trò của Chính phủ… Tác giả nghiên cứu sự tiến triển của chính thể đại nghị ở Anh nhưng chưa đề cập tới việc liệu sự tiến triển đó có thể hình thành, vận dụng ở các quốc gia khác hay không. 13 Cuốn sách Luật Hiến pháp và các chế độ chính trị của tác giả Lê Đình Chân, Tủ sách Đại học Sài Gòn xuất bản năm 1947 [10]. Cuốn sách này phân tích tư tưởng phân quyền như là một trong những nguyên tắc tiền đề cho sự ra đời của chế độ đại nghị và nội hàm của nguyên tắc phân quyền.

Tuy nhiên, nghiên cứu dưới góc độ luật Hiến pháp Chính trị học nên chỉ tập trung phân tích các yếu tố của chế độ đại nghị như Chính phủ, Quốc Hội, đảng chính trị, chế độ bầu cử… và mối tương quan giữa chúng với chính trị (đảng phải), mà chưa đi sâu nghiên cứu tới những đặc trưng của chính thể đại nghị, những biểu hiện của chúng trong các nhà nước cụ thể. Sách tham khảo Thể chế chính trị thế giới đương đại của Khoa Chính trị học, Phân viện báo chí và tuyên truyền, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh [73]. Cuốn sách đã tập trung giới thiệu lịch sử hình thành và đặc trưng cơ bản của một số thể chế chính trị tiêu biểu trên thế giới. Trong đó có đề cấp đến lịch sử thể chế chính trị của vương quốc Anh, cái nôi của chính thể đại nghị.

Tài liệu này đã khái quát tương đối đầy đủ về nguồn gốc, sự ra đời của Nghị viện Anh, mang tính định hướng cho những người nghiên cứu kế thừa và tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu hơn về chính thể đại nghị. Song do phạm vi nghiên cứu của công trình rộng, đề cập đến nhiều thể chế chính trị do vậy tài liệu chưa đi sâu phân tích các thể chế khác của chính thể đại nghị mà tập trung vào vấn đề thiết chế nghị viện, chưa nghiên cứu, đánh giá sự tiến triển, vận động chế độ đại nghị hiện nay. Công trình nghiên cứu Những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước và pháp luật, của tập thể tác giả do GS. TSKH Đào Trí Úc chủ biên [99].

Công trình đã phân tích các khái niệm cơ bản bản về nhà nước, các quan điểm khác nhau về nguồn gốc, bản chất nhà nước, vai trò, chức năng bộ máy nhà nước, các mối liên hệ của nhà nước, các kiểu và hình thức nhà nước. Cuốn sách cung cấp lý luận về nhà nước bao gồm những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước nói chung và những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước tư bản trong đó có chủ đề về chính thể đại nghị. Cũng giống như các cuốn giáo trình kể trên, công trình mặc dù đã cung cấp những lý thuyết chung về nhà nước tuy nhiên với nhà nước chính thể đại nghị cụ thể thì 14 chưa được phân tích, nghiên cứu sâu sắc để đưa ra một lý thuyết chung về chính thể đại nghị. Công trình nghiên cứu Thể chế đảng cầm quyền một số vấn đề lý luận và thực tiễn do tác giả Đặng Đình Tân là chủ biên [80].

Dưới góc độ khoa học chính trị đã nghiên cứu, phân tích mối quan hệ giữa đảng chính trị với tổ chức bộ máy nhà nước, sự chi phối, ảnh hưởng của đảng chính trị đến việc sử dụng quyền lực nhà nước, làm biến dạng, thay đổi các đặc trưng của chính thể nhà nước trong đó có một số quốc gia theo chính thể đại nghị như Nhật Bản. Thông qua đó, tài liệu làm rõ những nội dung lý luận, thực trạng cũng như phương hướng, biện pháp xây dựng thể chế đảng lãnh đạo Nhà nước ta hiện nay. Những bài viết, tài liệu đề cập đến một số đặc trưng của chính thể đại nghị được vận dụng ở một số quốc gia Bài viết Kiểm soát quyền lực chính trị ở một số quốc gia theo hình thức quân chủ lập hiến của TS. Nguyễn Minh Tuấn đăng trên Tạp chí Khoa học chính trị [95].

Tác giả phân tích khái niệm quyền lực, quyền lực chính trị, kiểm soát quyền lực chính trị, kiểm soát quyền lực nhà nước cũng như các vấn đề trọng tâm của kiểm soát quyền lực nhà nước. Bài viết tập trung làm rõ đặc trung của mô hình kiểm soát quyền lực chính trị ở một số quốc gia theo hình thức quân chủ lập hiến trên thế giới như Anh, Nhật Bản, Thụy Điển, Hà Lan, Thái Lan, từ đó rút ra một số nội dung có giá trị tham khảo đối với Việt Nam, đó là: vai trò của Nguyên thủ quốc gia như là một thiết chế kiểm soát quyền lực nhà nước, tính chịu trách nhiệm của Chính phủ trước Hạ viện, cơ chế khuyến khích sự cạnh tranh lành mạnh, công khai, minh bạch giữa các thiết chế quyền lực và thiết chế xã hội theo quy định của pháp luật … Tác giả cũng liên hệ và đưa ra một số giải pháp cho việc hoàn thiệt cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay, đây là gợi ý cho luận án trong việc đề xuất giải pháp trong việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam. Tuy nhiên, với phạm vi một bài viết trên tạp chí khoa học, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu riêng lẻ một vấn đề của chính thể quân chủ đại nghị đó là cơ chế kiểm soát quyền lực mà chưa đề cập tới các đặc trưng khác của chính thể đại nghị. 15 Tài liệu chuyên khảo Lịch sử tư tưởng chính trị của tác giả Dương xuân Ngọc [71], tập trung giới thiệu lịch sử hình thành các tư tưởng chính trị và đặc trưng của các thể chế chính trị tiêu biểu trên thế giới.