đặt vấn đề giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong bối cảnh, điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì lại càng là vấn đề mới, còn bị bỏ ngỏ. Nhƣ vậy, có thể khẳng định rằng, cho đến nay vẫn chƣa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện cả mặt lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đó cũng là lý do tác giả chọn vấn đề nêu trên làm đề tài luận án tiến sĩ với hy vọng góp một phần công sức vào việc nghiên cứu những khía cạnh còn mới mẻ này. 17 Chƣơng 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÁN BỘ, CÔNG CHỨC HÀNH CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 2.
NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VÀ CÁC YÊU CẦU ĐỐI VỚI GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC HÀNH CHÍNH TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 2. KHÁI QUÁT CÁC ĐẶC TRƢNG CỦA NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Để thấy đƣợc những yêu cầu của giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong nhà nƣớc pháp quyền, trƣớc hết, cần thấy đƣợc những đặc trƣng của nhà nƣớc pháp quyền. Vì vậy, trong phần này, luận án tập trung phân tích các đặc trƣng của Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Mặc dù còn có nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau về nhà nƣớc pháp quyền, nhƣng trên bình diện chung, nhiều học giả, nhà nghiên cứu thừa nhận và thống nhất ba điểm sau: Trước hết, cần phải nhận thấy rằng, nhà nƣớc pháp quyền không phải là một kiểu nhà nƣớc trong lịch sử, mà nó là một phƣơng thức tổ chức quyền lực xã hội.
Trong lịch sử xã hội có giai cấp, giai cấp thống trị và luật pháp đồng nghĩa với nhau, luật pháp đơn giản chỉ là ý chí của giai cấp thống trị. Bƣớc đầu tiên để thoát khỏi chế độ chuyên chế là khái niệm pháp quyền, kể cả những kẻ thống trị cũng phải tuân thủ theo pháp luật và cai trị bằng các công cụ pháp luật. Các nền dân chủ đi xa hơn bằng cách xây dựng nhà nƣớc pháp quyền. Và có lẽ ứng dụng quan trọng nhất của nhà nƣớc pháp quyền hiện nay là nguyên tắc chính quyền chỉ thực thi quyền hành một cách hợp pháp theo các luật đƣợc soạn thảo ra và phát hành rộng rãi.
Những luật đó đƣợc thực thi theo đúng các bƣớc đƣợc gọi là thủ tục pháp lý. Nguyên tắc này nhằm mục đích ngăn ngừa sự cai trị độc đoán dù cho đó là lãnh đạo chuyên quyền hay quần chúng lãnh đạo. Thứ hai, trong lịch sử các học thuyết chính trị - pháp lý, khái niệm nhà nƣớc pháp quyền đƣợc các nhà nghiên cứu dùng theo nghĩa đối lập với các thể chế chính trị chuyên quyền, độc đoán hay thần quyền. đã từng tồn tại và hiện giờ vẫn còn tồn tại.
Trong hơn 200 quốc gia trên thế giới, đến nay mới chỉ có một số nƣớc tổ chức theo mô 18 hình nhà nƣớc pháp quyền, còn đại bộ phận các quốc gia vẫn chƣa tổ chức theo mô hình này. Một trong những nhà nƣớc đƣợc mệnh danh là có nhiều đặc tính của nhà nƣớc pháp quyền nhất là nƣớc Mỹ. Theo “Các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền” của Bộ ngoại giao Hoa Kỳ thì “pháp quyền có nghĩa là không một cá nhân nào, dù tổng thống hay công dân, đƣợc đứng trên luật pháp. Các chính phủ dân chủ thực thi quyền lực bằng luật pháp và bản thân cũng phải chịu những hạn chế của luật pháp”.
Thứ ba, xét trên phƣơng diện ngữ nghĩa, cụm từ nhà nƣớc pháp quyền bắt nguồn từ tiếng Đức là Reichstag - dùng để chỉ hội đồng lập pháp Đức. Thuật ngữ Reichstag đƣợc ghép bởi hai từ: Reich - có nghĩa là đế chế hay vƣơng quốc; và Tag có nghĩa là nghị viện hay hội đồng lập pháp. Nhƣ vậy, theo nghĩa gốc, nhà nƣớc pháp quyền là khái niệm chính trị - pháp lý dùng để chỉ bất cứ quốc gia lập hiến nào, nghĩa là quốc gia xây dựng thể chế chính trị bằng con đƣờng dân chủ trên cơ sở có một hiến pháp thể hiện ý chí của nhân dân, bảo đảm các quyền bình đẳng, tự do, dân chủ của công dân. Theo nghĩa này, hiến pháp là dấu hiệu cơ bản để nhận biết nhà nƣớc pháp quyền.
Với nội dung này, nhà nƣớc pháp quyền là giá trị phổ biến đối với nhiều kiểu nhà nƣớc tiến bộ, do đó, có thể hiện diện trong các kiểu nhà nƣớc khác nhau (dĩ nhiên, sẽ bị biến đổi ít nhiều cho phù hợp với các đặc điểm lịch sử, văn hóa, truyền thống. của mỗi nƣớc). Không có nhà nƣớc pháp quyền chung chung hay trừu tƣợng, mà tồn tại nhà nƣớc pháp quyền tƣ sản và nhà nƣớc pháp quyền xã hội hội nghĩa. Với ý nghĩa này, các hình thức phát triển lịch sử - cụ thể của nhà nƣớc pháp quyền đƣợc diễn đạt nhƣ những tầng bậc kế tiếp nhau, cái nọ dẫn xuất sang cái kia theo cách thức: cái sau bao hàm cả cái trƣớc dƣới dạng lột bỏ và nội dung sau này đã đƣợc nâng lên một bƣớc mới về chất, phong phú hơn, tiến bộ hơn và hoàn thiện hơn so với cái ban đầu.
Về nội dung của nhà nƣớc pháp quyền, cho đến nay, vẫn còn một số điểm chƣa thống nhất, thể hiện qua một tập hợp đa dạng các định nghĩa về nhà nƣớc pháp quyền đƣợc đăng tải trên các sách, báo, tạp chí trong nƣớc và ngoài nƣớc. Mặc dù quan điểm về nhà nƣớc pháp quyền có khác nhau, song nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều thừa nhận những đặc trƣng cơ bản - phổ biến của nhà nƣớc pháp quyền: tính tối cao của pháp luật; phân công quyền lực trong sự chế ƣớc lẫn nhau giữa các quyền lập pháp, tƣ pháp và hành pháp; sự hiện diện của một nền dân chủ; các quyền cơ bản của con ngƣời 19 luôn đƣợc tôn trọng và đề cao; năng lực giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa các điều ƣớc quốc tế và pháp luật quốc gia. Từ sự khái quát các quan niệm hiện đại về nhà nƣớc pháp quyền, có thể định nghĩa: nhà nước pháp quyền là một hình thức (phương thức) tổ chức và thực hiện quyền lực - mà quyền lực đó thuộc về nhân dân, dựa trên các nguyên tắc phục tùng tính tối cao của pháp luật, phân công quyền lực, nền dân chủ, công bằng; nhằm mục đích bảo vệ tối đa chủ quyền của nhân dân. Nhà nƣớc pháp quyền không phải là đặc trƣng riêng có của xã hội tƣ sản, mà là một nhu cầu tất yếu, khách quan, phổ biến của bất kỳ một xã hội nào khi đã phát triển đến trình độ lấy sự phụ thuộc lẫn nhau làm phƣơng thức tồn tại.
Mỗi nhà nƣớc lại có cách thức xây dựng mô hình nhà nƣớc pháp quyền khác nhau phụ thuộc vào các điều kiện đặc thù về lịch sử, văn hóa, truyền thống, kinh tế hay chính trị của nó. Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng có những đặc trƣng cơ bản riêng. Có thể còn những quan niệm, định nghĩa khác nhau về Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Chúng tôi sử dụng khái niệm Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa đƣợc nêu trong bài phát biểu của đồng chí Trần Đức Lƣơng - nguyên Chủ tịch nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (đã dẫn trong phần Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài).
Trong công cuộc đổi mới, mở cửa, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế, việc xác định Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải đƣợc xây dựng, tổ chức và vận hành theo thể chế Nhà nƣớc pháp quyền đã đƣợc Đảng ta đề cập từ lâu. Bắt đầu từ Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (tháng 01/1994), khi sử dụng khái niệm Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Đảng ta đã khẳng định rằng, xây dựng nhà nƣớc pháp quyền là một điều kiện không thể thiếu để phát triển nền dân chủ thực sự vì nhân dân. Tiếp theo, trong văn kiện Đại hội IX, Đảng ta đã khẳng định: “Nhà nƣớc ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân” [24, tr. Hiến pháp (sửa đổi năm 2001) đã ghi nhận: “Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
Tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ 20 pháp” [51, tr. Trong văn kiện Đại hội X cũng đã ghi rõ: “Nhà nƣớc ta là Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Cần xây dựng cơ chế vận hành của Nhà nƣớc, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nƣớc đều thuộc về nhân dân.
Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp” [26, tr. Trong những năm qua, việc xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đƣợc thực hiện trên cơ sở bảo đảm các nguyên tắc mang đặc trƣng riêng. Từ thực tiễn nhận thức lý luận, tiếp thu có chọn lọc các giá trị phổ biến của nhà nƣớc pháp quyền nói chung và từ thực tiễn lãnh đạo quá trình xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta, Đảng ta đã khái quát năm đặc trƣng cơ bản của Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhƣ sau: - Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nƣớc của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; tất cả quyền lực nhà nƣớc đều thuộc về nhân dân. Với đặc trƣng này, Đảng ta khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng xã hội công dân trên con đƣờng xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Bởi vì, chỉ xuất phát từ góc độ xã hội công dân mới hiểu thấu đáo mệnh đề “nhà nƣớc của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân”.