Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật do Thái Vĩnh Thắng biên soạn

"Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật do Thái Vĩnh Thắng biên soạn, cung cấp kiến thức chuyên sâu về các khái niệm pháp lý và nhà nước."

• Tác giả: Thái Vĩnh Thắng
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật
• Loại tài liệu: Từ điển
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ THEO VẤN CHỮ CÁI
• 2. ÁN LỆ
• 3. ÁP DỤNG PHÁP LUẬT
• 3.1. ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TƯỜNG TỰ
• 4. BẢN CHẤT CỦA NHÀ NƯỚC
• 5. BẢN CHẤT CỦA PHÁP LUẬT
• 6. BỘ LUẬT
• 7. BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
• 8. CHẾ ĐỊNH PHÁP LUẬT
• 9. CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật

Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật do Thái Vĩnh Thắng biên soạn là một công trình quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu pháp lý. Cuốn sách này cung cấp các khái niệm cơ bản về nhà nước và pháp luật, đóng vai trò nền tảng trong hệ thống pháp luật. Được xuất bản bởi Nhà xuất bản Công an nhân dân, cuốn sách là kết quả của nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy của tác giả tại Trường Đại học Luật Hà Nội. Nó không chỉ hỗ trợ sinh viên luật mà còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu và giảng viên.

1.1. Mục đích biên soạn

Mục đích chính của việc biên soạn cuốn sách là đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực lý luận nhà nước và pháp luật. Tác giả mong muốn xây dựng một hệ thống thuật ngữ chuẩn để hỗ trợ việc nghiên cứu và giảng dạy pháp luật tại Việt Nam. Cuốn sách cũng nhằm góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận cho các chính sách nhà nước và pháp luật.

1.2. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của cuốn sách bao gồm các vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật, như nguồn gốc, bản chất, hình thức, chức năng, và bộ máy nhà nước. Ngoài ra, cuốn sách còn đề cập đến các khía cạnh khác như hệ thống pháp luật, quan hệ pháp luật, và ý thức pháp luật.

II. Nội dung chính của Từ điển

Cuốn sách được chia thành các phần chính, bao gồm các thuật ngữ lý luận về nhà nước và pháp luật, được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái. Mỗi thuật ngữ được giải thích một cách chi tiết, kèm theo các ví dụ minh họa cụ thể. Điều này giúp người đọc dễ dàng hiểu và áp dụng các khái niệm vào thực tiễn.

2.1. Các thuật ngữ về nhà nước

Phần này tập trung vào các thuật ngữ liên quan đến nhà nước, như bản chất của nhà nước, bộ máy nhà nước, và chức năng nhà nước. Các khái niệm này được giải thích dựa trên cơ sở lý luận vững chắc, giúp người đọc hiểu rõ vai trò và cấu trúc của nhà nước trong xã hội.

2.2. Các thuật ngữ về pháp luật

Phần này bao gồm các thuật ngữ về pháp luật, như bản chất của pháp luật, hệ thống pháp luật, và quy phạm pháp luật. Các khái niệm này được trình bày một cách hệ thống, giúp người đọc nắm bắt được các nguyên tắc cơ bản của pháp luật và cách thức áp dụng chúng trong thực tiễn.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Cuốn sách không chỉ có giá trị học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Nó là công cụ hữu ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy lý luận nhà nước và pháp luật, đồng thời hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

3.1. Giá trị học thuật

Cuốn sách là tài liệu tham khảo không thể thiếu cho sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực pháp luật. Nó cung cấp một hệ thống thuật ngữ chuẩn, giúp người đọc tiếp cận các khái niệm pháp lý một cách chính xác và khoa học.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Cuốn sách còn có giá trị thực tiễn cao, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng và hoàn thiện chính sách nhà nước và hệ thống pháp luật. Nó cũng là công cụ hữu ích cho các luật sư và nhà nghiên cứu trong việc áp dụng pháp luật vào thực tiễn.

Nội dung chính

BƯỚC 1: PHÂN TÍCH TÀI LIỆU

1. Các vấn đề/câu hỏi chính mà tài liệu giải quyết

• Chuẩn hóa hệ thống khái niệm nền tảng: Giải quyết tình trạng thiếu hụt một công cụ tra cứu thuật ngữ chuẩn mực, đồng bộ dành riêng cho chuyên ngành Lý luận nhà nước và pháp luật (mã số khoa học 62).
• Minh định ranh giới giữa các phạm trù pháp lý phức tạp: Làm rõ bản chất, đặc trưng và cơ chế vận hành của các thiết chế chính trị - pháp lý (như hình thức chính thể, cấu trúc nhà nước, cơ chế điều chỉnh pháp luật, bộ máy nhà nước).
• So sánh và đối chiếu các hệ thống pháp luật lớn: Giải quyết khoảng cách nhận thức học thuật giữa các dòng họ pháp luật lớn trên thế giới (Civil Law, Common Law, Luật Hồi giáo) với hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Cung cấp căn cứ áp dụng trong thực tiễn pháp lý: Hướng dẫn cách hiểu và áp dụng chính xác các nguyên tắc pháp lý, kỹ thuật lập pháp, các trường hợp áp dụng pháp luật và áp dụng pháp luật tương tự khi xuất hiện khoảng trống pháp lý.

---

2. Danh mục thuật ngữ chuyên ngành quan trọng

1. Án lệ (Precedent / Case law / Judge-made law)
2. Áp dụng pháp luật (Application of law)
3. Áp dụng pháp luật tương tự (Analogy of law / Statutory analogy)
4. Bản chất của nhà nước (Nature of the state)
5. Bản chất của pháp luật (Nature of law)
6. Bộ máy nhà nước (State apparatus)
7. Chế định pháp luật (Legal institution)
8. Chế độ chính trị (Political regime)
9. Chế tài quy phạm pháp luật (Legal sanction)
10. Chính thể cộng hòa (Tổng thống, Nghị viện, Lưỡng tính, Xô viết, Dân chủ nhân dân)
11. Chính thể quân chủ (Quân chủ chuyên chế, Quân chủ lập hiến / Quân chủ nghị viện)
12. Cơ chế điều chỉnh pháp luật (Mechanism of legal regulation)
13. Cấu trúc pháp luật (Structure of law: Công pháp và Tư pháp)
14. Địa vị pháp lý (Legal status)
15. Đối tượng điều chỉnh của pháp luật (Object of legal regulation)
16. Quy phạm pháp luật (Legal norm: Giả định, Quy định, Chế tài)
17. Hệ thống pháp luật Anglo - Saxon (Common Law)
18. Hệ thống pháp luật lục địa châu Âu (Civil Law / Continental Law)
19. Pháp điển hóa (Codification)
20. Ý thức pháp luật (Legal consciousness)

---

3. Đóng góp và điểm mới của tài liệu

• Hệ thống hóa toàn diện theo bảng chữ cái: Biên soạn hơn 180 mục từ then chốt, bao quát trọn vẹn chương trình đào tạo Lý luận nhà nước và pháp luật từ bậc cử nhân đến sau đại học.
• Kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận Mác - Lênin và luật học so sánh quốc tế: Tác giả không chỉ trình bày quan điểm pháp lý kinh điển mà còn viện dẫn sâu sắc các học thuyết pháp lý phương Tây (Black's Law Dictionary, F.W. Maitland, W. Bagehot, Paul Robert).
• Gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết hàn lâm và thực tiễn lập pháp Việt Nam: Phân tích các thuật ngữ đi kèm ví dụ cụ thể từ Hiến pháp và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, giúp người đọc dễ dàng đối chiếu và ứng dụng.

---

BƯỚC 2: NỘI DUNG CHI TIẾT (SEO CONTENT)

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoàn thiện hệ thống pháp luật, việc chuẩn hóa ngôn ngữ học thuật đóng vai trò vô cùng cốt lõi. Ngôn ngữ pháp lý đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối, sự nhất quán logic và tính định chế cao. Bất kỳ một sự hiểu sai lệch nào về mặt khái niệm đều có thể dẫn đến những sai sót nghiêm trọng trong hoạt động lập pháp, hành pháp và xét xử.

Môn học Lý luận nhà nước và pháp luật (mã số khoa học 62) là ngành khoa học cơ sở giữ vị trí nền tảng trong toàn bộ hệ thống đào tạo luật học tại Việt Nam. Môn học này cung cấp hệ thống phạm trù, nguyên lý và quy luật vận động chung nhất của hiện tượng nhà nước và pháp luật. Tuy nhiên, trước đây nguồn tài liệu tra cứu chuyên sâu mang tính từ điển chuẩn mực cho môn học này còn khá hạn chế. Nhiều khái niệm cơ bản thường bị phân tán trong nhiều giáo trình khác nhau, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong cách tiếp cận và diễn giải.

Cuốn sách "Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật" do PGS.TS Thái Vĩnh Thắng biên soạn, được Nhà xuất bản Công an nhân dân ấn hành, ra đời nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật quan trọng đó. Đây là kết tinh sau nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu của tác giả tại Trường Đại học Luật Hà Nội. Bằng phương pháp tiếp cận từ điển học hiện đại kết hợp với luật học so sánh, công trình này đã giải quyết triệt để yêu cầu chuẩn hóa thuật ngữ, tạo tiền đề vững chắc cho việc nghiên cứu, giảng dạy và thực thi pháp luật.

---

Nội dung chi tiết

                           HỆ THỐNG THUẬT NGỮ PHÁP LÝ NỀN TẢNG

Cơ sở lý luận và tính hệ thống của các phạm trù nhà nước và pháp luật

Lý luận nhà nước và pháp luật nghiên cứu những quy luật nội tại, bản chất và các biểu hiện cụ thể của quyền lực công. Theo quan điểm học thuật chuẩn mực, hiện tượng nhà nước và pháp luật luôn tồn tại hai thuộc tính cơ bản là tính giai cấp và tính xã hội. Hai thuộc tính này luôn đan xen, tác động biện chứng lẫn nhau trong suốt tiến trình lịch sử phát triển của nhân loại.

Trong các kiểu nhà nước chiếm hữu nô lệ và phong kiến, tính giai cấp thể hiện rõ nét qua vai trò trấn áp và bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền. Ngược lại, trong các nhà nước hiện đại tiến bộ, tính xã hội ngày càng phát triển và giữ vai trò chủ đạo. Nhà nước hiện đại từng bước chuyển hóa thành tổ chức công quyền phục vụ lợi ích chung của toàn thể nhân dân và cộng đồng quốc tế. Pháp luật từ đó cũng chuyển mình từ công cụ thuần túy răn đe sang phương tiện ghi nhận, bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người, quyền công dân.

Xét về mặt cấu trúc hệ thống, pháp luật được cấu thành từ hai bình diện: cấu trúc bên trong (nội dung) và cấu trúc bên ngoài (hình thức). Về mặt nội dung, hệ thống pháp luật phát triển tuần tự từ vi mô đến vĩ mô, bao gồm: quy phạm pháp luật, chế định pháp luật, ngành luật và hệ thống pháp luật. Mỗi quy phạm pháp luật hoàn chỉnh thường được cấu tạo bởi ba bộ phận hữu cơ: Giả định, Quy định và Chế tài.

Về mặt hình thức, pháp luật được biểu hiện qua ba nguồn cơ bản: Văn bản quy phạm pháp luật, Tập quán pháp và Tiền lệ pháp (Án lệ). Sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật phụ thuộc chặt chẽ vào hoạt động pháp điển hóa và tập hợp hóa pháp luật của các cơ quan lập pháp.

---

Phương pháp luận từ điển học pháp lý và góc nhìn luật học so sánh

Điểm đặc sắc làm nên giá trị vượt trội của công trình là phương pháp định nghĩa thuật ngữ chuẩn xác, đa chiều và có chiều sâu lịch sử. Mỗi mục từ không chỉ dừng lại ở các định nghĩa khái quát mà còn được truy nguyên nguồn gốc từ ngữ (Etymology) bằng tiếng Latin, tiếng Anh và tiếng Pháp. Điều này giúp độc giả thấu triệt bản chất học thuật nguyên bản của từng định chế pháp lý.

                           CÁC DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CHÍNH TRÊN THẾ GIỚI

Đặc biệt, tác giả áp dụng triệt để phương pháp luật học so sánh khi mổ xẻ các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới:

• Hệ thống pháp luật Lục địa châu Âu (Civil Law): Có nguồn gốc sâu xa từ Luật La Mã cổ đại (Jus Civile). Đặc trưng nổi bật của hệ thống này là sự phân chia rạch ròi giữa Công pháp (Droit public / Jus publicus) và Tư pháp (Droit privé / Jus privatus). Phương pháp điều chỉnh đặc thù của công pháp là mệnh lệnh - quyền uy, trong khi tư pháp lấy nguyên tắc tự do thỏa thuận và bình đẳng làm trọng tâm.
• Hệ thống pháp luật Anglo - Saxon (Common Law): Hình thành và phát triển dựa trên truyền thống án lệ (Case law / Judge-made law). Nguyên tắc nền tảng của hệ thống này là Stare decisis (tuân theo các phán quyết đã có). Khác với Civil Law, Common Law không phân chia công pháp và tư pháp, đồng thời đề cao vai trò sáng tạo pháp luật của thẩm phán trong quá trình xét xử.
• Hệ thống pháp luật Hồi giáo (Islamic Law): Hệ thống pháp luật mang tính tôn giáo đặc thù, gắn liền với các quy tắc đạo đức và giáo lý trong Kinh thánh Sharia.

Bên cạnh đó, tác phẩm phân tích sâu sắc các mô hình chính thể nhà nước đương đại:

• Chính thể Cộng hòa: So sánh cấu trúc quyền lực giữa Cộng hòa Tổng thống (nguyên tắc tam quyền phân lập rạch ròi, Tổng thống độc lập với Nghị viện), Cộng hòa Nghị viện (Chính phủ thành lập dựa trên sự tín nhiệm của Nghị viện) và Cộng hòa Lưỡng tính (sự kết hợp quyền lực giữa Tổng thống do dân bầu và Thủ tướng được Nghị viện phê chuẩn).
• Chính thể Quân chủ: Phân biệt bản chất giữa Quân chủ chuyên chế (vua nắm toàn quyền vô hạn) và Quân chủ lập hiến / Quân chủ nghị viện (nguyên thủ truyền ngôi nhưng quyền lực bị giới hạn bởi Hiến pháp, theo nguyên lý "vua trị vì nhưng không cai trị").

---

Giá trị ứng dụng thực tiễn trong đào tạo và thực thi pháp luật tại Việt Nam

Tài liệu không chỉ mang giá trị lý thuyết thuần túy mà còn là cẩm nang hướng dẫn thực tiễn chuẩn mực cho các hoạt động pháp lý tại Việt Nam.

                                QUY TRÌNH ÁP DỤNG PHÁP LUẬT

• Chuẩn hóa quy trình áp dụng pháp luật: Tài liệu làm rõ bốn trường hợp bắt buộc phải có sự can thiệp của Nhà nước để thực hiện việc áp dụng pháp luật. Đó là khi phát sinh tranh chấp quyền/nghĩa vụ, khi quyền không thể mặc nhiên phát sinh, khi cần thi hành chế tài cưỡng chế và khi cần xác nhận các sự kiện pháp lý quan trọng.
• Giải pháp khắc phục lỗ hổng pháp luật qua "Áp dụng pháp luật tương tự": Làm rõ cơ chế giải quyết vụ việc khi chưa có điều luật trực tiếp điều chỉnh. Bao gồm Áp dụng tương tự quy phạm pháp luật (vận dụng quy phạm điều chỉnh quan hệ tương tự) và Áp dụng tương tự pháp luật (vận dụng các nguyên tắc pháp lý chung, lẽ công bằng để phân xử).
• Cơ sở tham chiếu cho tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN: Cung cấp luận cứ vững chắc về nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát; nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và bảo đảm quyền con người trong công cuộc đổi mới tư pháp hiện nay.

---

Ai nên đọc tài liệu này?

Cuốn từ điển này là nguồn tài liệu tham khảo thiết yếu cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Luật: Giúp nắm vững hệ thống thuật ngữ nền tảng ngay từ khi bắt đầu học môn Lý luận nhà nước và pháp luật. Đây là chìa khóa để tiếp cận dễ dàng các môn khoa học pháp lý chuyên ngành như Luật Dân sự, Hình sự, Hành chính và Hiến pháp.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu lý luận pháp lý: Nguồn tư liệu chuẩn mực để tra cứu nhanh, thống nhất cách dùng từ trong biên soạn giáo trình, bài giảng và các công trình nghiên cứu khoa học.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và Chuyên viên pháp chế: Giúp sử dụng chính xác các thuật ngữ khi soạn thảo văn bản tố tụng, xây dựng lập luận pháp lý và định danh các quan hệ pháp luật trong thực tiễn xét xử.
• Cán bộ lập pháp và soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật: Công cụ hỗ trợ đắc lực nhằm chuẩn hóa kỹ thuật lập pháp, tránh dùng từ đa nghĩa hoặc sai lệch ngữ nghĩa pháp lý khi ban hành văn bản.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật là loại tài liệu gì?

Đây là cuốn sách tra cứu chuyên ngành luật học do PGS.TS Thái Vĩnh Thắng biên soạn và NXB Công an nhân dân xuất bản. Tác phẩm tổng hợp, giải nghĩa hơn 180 thuật ngữ cơ bản nhất về nguồn gốc, bản chất, hình thức, chức năng của nhà nước và pháp luật theo thứ tự bảng chữ cái A-Z.

2. Cơ chế điều chỉnh pháp luật vận hành như thế nào trong thực tiễn?

Cơ chế điều chỉnh pháp luật vận hành thông qua quy trình bốn yếu tố liên kết chặt chẽ:

1. Ban hành quy phạm pháp luật để mô hình hóa hành vi chuẩn mực.
2. Sự xuất hiện của sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ pháp luật cụ thể.
3. Ban hành văn bản áp dụng pháp luật của cơ quan có thẩm quyền.
4. Các chủ thể thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý trên thực tế.

3. Tại sao án lệ lại giữ vai trò nguồn luật then chốt trong hệ thống Common Law?

Trong hệ thống Common Law, án lệ được coi là "Judge-made law" do các luật gia chuyên nghiệp tạo ra trong quá trình xét xử thực tế. Dựa trên nguyên tắc Stare decisis, các phán quyết của tòa cấp trên có giá trị bắt buộc đối với tòa cấp dưới trong các vụ việc tương tự, đảm bảo tính linh hoạt, thực tế và thích ứng nhanh hơn luật thành văn.

4. Khi nào cơ quan có thẩm quyền được phép áp dụng pháp luật tương tự?

Áp dụng pháp luật tương tự được thực hiện khi xuất hiện quan hệ xã hội cần giải quyết nhưng chưa có quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh. Cơ quan tài phán sẽ căn cứ vào quy phạm điều chỉnh quan hệ tương tự (tương tự quy phạm) hoặc dựa trên các nguyên tắc chung của pháp luật và lẽ công bằng (tương tự pháp luật) để đưa ra phán quyết.

5. Điểm khác biệt cốt lõi giữa chính thể Cộng hòa Tổng thống và Cộng hòa Nghị viện là gì?

Ở Cộng hòa Tổng thống, nguyên thủ quốc gia do dân bầu trực tiếp, vừa đứng đầu nhà nước vừa đứng đầu Chính phủ, không chịu trách nhiệm trước Nghị viện. Ngược lại, ở Cộng hòa Nghị viện, Tổng thống do Nghị viện bầu, Chính phủ do Thủ tướng lãnh đạo và phải chịu trách nhiệm chính trị trước Nghị viện (có thể bị bỏ phiếu bất tín nhiệm).

---

Kết luận

Cuốn sách "Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật" của PGS.TS Thái Vĩnh Thắng là một công trình khoa học có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

• Chuẩn hóa ngôn ngữ pháp lý: Đóng góp to lớn vào việc thống nhất cách hiểu và sử dụng hệ thống khái niệm luật học nền tảng tại Việt Nam.
• Tư duy so sánh sâu rộng: Mở rộng nhãn quan học thuật thông qua việc đối sánh khoa học giữa các dòng họ pháp luật và các mô hình chính thể trên thế giới.
• Cẩm nang ứng dụng toàn diện: Phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập và hoạt động áp dụng pháp luật thực tế.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cải cách tư pháp hiện nay, việc tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và cập nhật các thuật ngữ mới (như tư pháp điện tử, chính phủ số, pháp luật xuyên quốc gia) trên nền tảng của cuốn từ điển này là hướng phát triển hết sức cần thiết. Đây chắc chắn là tài liệu gối đầu giường không thể thiếu đối với bất kỳ ai đang học tập và làm việc trong lĩnh vực pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I Hiến pháp 1992 bao gồm các nguyên tắc cơ bản sau đây: Nhà nước CHXHCN Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tang là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông đân và tầng lớp trí thức (Điều 2); vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội (Điều 4); nguyên tắc bình dang, đoàn kết, tương trợ giữa các dân tộc (Điều 5); nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước (Điều 6). Mặt trận tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành 24 viên là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân (Điều 9); Chính sách hoà bình, hữu nghị, mở rộng giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị và xã hội khác nhau, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và các bên cùng có lợi (Điều 14). CHE TÀI CUA (UY PHAM PHÁP LUẬT Bộ phận của quy phạm pháp luật, trong đó xác định những biện pháp tác động của nhà nước đối với chủ thể pháp luật khi chủ thể vi phạm pháp luật (thực hiện hành vi mà pháp luật cấm, không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ như đã nêu trong phần quy định). Chế tài trả lời câu hỏi trách nhiệm pháp lí gì phải gánh chịu khi không làm đúng quy định của pháp luật.

Ví dụ: Khoản 2 Điều 140 Bộ luật dân sự của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam quy định: “Bên đã biết người thực hiện giao dịch với mình là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà vẫn giao dịch thì phải bồi thường thiệt hại cho người chưa thành niên, người mất năng hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự theo yêu cầu của người đại diện của họ.” Chế tài trong quy phạm pháp luật này là: “phải bồi 25 thường thiệt hại cho người chưa thành niên, người mất năng hành vi dân sự, người bị hạn chế nang lực hành vi dân sự theo yêu cầu của người đại diện của họ” HÍNH THE CONG HOA Hình thức nha nước, trong đó nguyên thủ quốc gia va cơ quan lập pháp được lập ra do bầu cử. ` Quyền lực tối cao của nhà nước cộng hoà không thuộc về một người mà thuộc về một hoặc nhiều cơ quan khác nhau. Điểm khác nhau cơ bản giữa nhà nước cộng hoà và nhà nước quân chủ là ở cách thức thiết lập người đứng đầu nhà nước. Việc bầu cử người đứng đầu nhà nước thay thế cho việc kế truyền được coi là một bước phát triển trong tư tưởng chính trị và pháp luật.' Chính thể cộng hoà bao gồm cộng hoà quý tộc và cộng ' Theo Từ điển Blacks law dictionary, West Group, 1999, thuật ngữ : “Republic”(cộng hoà) được định nghĩa như sau: “A system of government in which the people hold the sovereigne power and elect representatives who exercise that power” có nghĩa là đó là “Một hệ thống cai tri mà nhân dân nắm chủ quyền tối cao và bầu ra những người đại diện để thực hiện chủ quyền đó”.

Còn theo từ điển tiếng Pháp của Paul Robert ( Dictionnaire alphabetique et analogique đe la langue francaise,Edition: Dictionnaires le Robert- Paris 1994,p. 1946) thì thuật ngữ “Republique” (cộng hoà) được định nghĩa là : “ Forme de gouvernement ou le pouvoir et la puissance ne sont pas detenus par un seul, et dans le quel la charge de chef |'Etat nest pas hereditaire” có nghĩa là: “ Hình thức cai trị mà ở đó chính quyền và quyền lực không nằm trong tay một người va người đứng đầu nhà nước không phải do thừa kế lập nên”. 26 hoà dân chủ. Chính thể cộng hoà quý tộc, Chính thể cộng hoà dân chủ.

CHÍNH THE CONG HOA QUÝ TỘC Hình thức nhà nước, trong đó nguyên thủ quốc gia và cơ quan lập pháp đều do những người trong tầng lớp quý tộc ứng cử và bầu cử thành lập ra. Trong nhà nước cộng hoà quý tộc, quyền ứng cử và bầu cử chỉ dành riêng cho tầng lớp quý tộc. Chính thể cộng hoà quý tộc tồn tại chủ yếu trong thời kỳ nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến và các nhà nước thuộc địa nửa phong kiến. Ví dụ, nhà nước cộng hoà quý tộc Lamã, nhà nước cộng hoà quý tộc Sparte (thời kỳ nhà nước chiếm hữu nô lệ); nhà nước cộng hoà quý tộc phong kiến đã tồn tại ở một số thành phố các nước phương tây như Venecia (Italia) vào thế ky VIII Florencia (Italia) vào thế ky XIV- XV, Ham-buốc, Bre-men, Nu-rin-berg (Đức) vào thế ky XVI- XVIII.

CHINH THE CONG HOA DÂN CHỦ Hình thức chính thé trong đó chủ quyền tối cao của nhà nước thuộc về nhân dân và nhân dân bầu ra những người đại diện để thực hiện chủ quyền đó. Trong tất cả các kiểu nhà nước trong lịch sử đều có chính thể cộng hòa dân chủ: Cộng hòa dân chủ chủ nô (Aten); cộng 27 hòa dân chủ phong kiến (Naple - Italia, Nôgôrốt - Nga); cộng hòa dân chủ tư sản và cộng hòa xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, 6 kiểu nhà nước chủ nô và nhà nước phong kiến, chính thể quân chủ chuyên chế là hình thức nhà nước phổ biến. Chính thể cộng hòa dân chủ tư sản thể hiện dưới ba hình thức là cộng hòa tổng thống, cộng hòa nghị viện và cộng hòa lưỡng tính.

Chính thể cộng hòa dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện dưới ba hình thức là Công xã Paris, cộng hòa Xô viết, cộng hòa dân chủ nhân dân. Trong chính thể cộng hoà dân chủ nguyên thủ quốc gia và cơ quan lập pháp được thành lập bằng phương pháp bầu cử. Cơ quan lập pháp do nhân dân bầu còn nguyên thủ quốc gia có thể do nhân dân bầu (hình thức cộng hoà tổng thống, cộng hoà lưỡng tính) hoặc do Nghị viện (Quốc hội) bầu (hình thức cộng hoà nghị viện, cộng hoà Xô Viết, cộng hoà dân chủ nhân dân) Các nước có chính thể cộng hòa dân chủ đều xác lập nguyên tắc chủ quyền tối cao của nhà nước thuộc về nhân dân. Mọi công dân đến tuổi pháp luật quy định đều được tham gia bầu cử và ứng cử vào các cơ quan dân cử ở trung ương và địa phương.

Chính thể cộng hòa dân chủ là hình thức chính thể phổ biến của nhà nước hiện đại. z “a? a ` a ? a a CHINH THE CONG HOA DAN CHU NHAN DAN Hình thức chính thé của nha nước xã hội chủ nghĩa ra đời sau đại chiến thế giới lần thứ II. Hình thức này đã tồn tại ở các nước Ba 28 Lan, Tiệp Khắc, Bungari, Hungari, Rumani, Cộng hoa dân chủ Đức (Đông Đức), Nam Tư, Mông Cổ (sau đại chiến thế giới lần thứ hai đến năm 1991), Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên, Trung Quốc, Việt Nam, Cu Ba, Lào. Nhà nước cộng hòa dân chủ nhân dân có các đặc điểm sau: - Sử dụng kết hợp các phương pháp đấu tranh vũ trang bạo lực và hòa bình mềm dẻo trong việc giành và giữ chính quyền; - Thực hiện bước chuyển tiếp từ cách mạng dân tộc dân chủ sang cách mạng xã hội chủ nghĩa; - Mặt trận đoàn kết dân tộc được thành lập và đóng góp vai trò quan trọng trong việc đoàn kết các lực lượng dân cư trong xã hội đấu tranh giành và giữ chính quyền cũng như thực hiện các nhiêm vu của nhà nước; - Có nhiều đảng phái chính trị được thành lập và hoạt động nhưng vai trò cầm quyền thuộc về Đảng cộng sản; - Thực hiện chế độ dân chủ rộng rãi hơn chính thể cộng hòa Xô viết.

Quyền tư hữu tài sản của mọi công dân được nhà nước bảo hộ. Tư sản yêu nước và địa chủ kháng chiến được đảm bảo các quyền chính trị và dân sự; - Xây dựng cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân là liên minh công nhân, nông dân và tầng lớp trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản. 29 CHINH THE CONG HOA ĐẠI NGHỊ x. Cong hoa nghi vién CHINH THE CONG HOA LƯỮNG TÍNH Hình thức chính thé pha trộn giữa cộng hoa Tổng thống và cộng hòa Nghị viện.

Ở chính thể cộng hòa lưỡng tính, Tổng thống do nhân dân bầu ra; Tổng thống chỉ đứng đầu nhà nước chứ không đứng đầu Chính phủ nhưng Tổng thống có thể chủ toa các phiên hop của Hội đồng bộ trưởng (Pháp) hoặc có thể chủ toa các phiên họp của Chính phủ (Nga); Tổng thống có quyền bổ nhiệm Thủ tướng nhưng phải được Nghị viện phê chuẩn. Chính phủ vừa chịu trách nhiệm trước Tổng thống vừa chịu trách nhiệm trước Nghị viện. Nghị viện có thể bỏ phiếu không tín nhiệm Chính phủ, buộc Chính phủ phải giải tán. Tổng thống có thể giải tán Hạ nghị viện.

Điển hình của cộng hòa lưỡng tính là nước Cộng hòa Pháp theo Hiến pháp 1958 và Cộng hoà liên bang Nga theo Hiến pháp 1993. Ngoài ra, một số quốc gia khác cũng theo mô hình này như Hàn quốc, Phần Lan, Ba Lan, Belarus, Ukraine, Moldova, Rumani, Armenia, Azerbaijan, Gru-di-a 30 (Georgia), Kazakhstan, Tajikstan, Kirgystan, Pakistan, Ai Cập (Egypt), Sri Lanka, An-gié- ri (Algeria), Cameroon, Niger, Tiểu vương quốc Arập thống nhất, Tanzania, Togo, Guine, Guine Bissau, Gabon, Uganda, Cộng hoa Trung Phi (Central African Republic), Somalia, Liban, Madagascar, Céte- D ivoire, Mauritania, Yemen. CHINH THE CONG HOA NGHI VIEN Hình thức chính thể pho biến của nhà nước hiện dai, trong đó Tổng thống do cơ quan lập pháp bầu ra, Chính phủ do Tổng thống và Thủ tướng thành lập với sự tín nhiệm của cơ quan lập pháp. Thủ tướng Chính phủ là thủ lĩnh của đảng chiếm ưu thế trong Nghị viện.

Chính phủ vừa chịu trách nhiệm trước Tổng thống vừa chịu trách nhiệm trước Nghị viện. Nghị viện có quyền bỏ phiếu không tín nhiệm Chính phủ, buộc Tổng thống phải giải tán Chính phủ, ngược lại Tổng thống có quyền giải tán Hạ nghị viện. Cộng hòa nghị viện là hình thức chính thể phổ biến của nhà nước tư sản, có tên tiếng Anh là Parliamentary Republic. Các nhà nước sau đây có chính thể cộng hoà nghị viện: Italia, Liên bang Đức (Germany), Bồ Đào Nha (Portugal), Ai-len (Ireland), Ai-xo-len (Iceland), Bulgaria, Hungary, Albania, Slovakia, Slovenia, Czech, Thuy Si (Switzeland), Latvia, Estonia, An Độ (India), Thổ Nhĩ Ky (Turkey), Bang-la-det (Bangladesh), Xinh-ga-po (Singapor).

31 CHÍNH THỂ CONG HOA TONG THONG Hình thức chính thé phổ biến của nhà nước hiện dai mà 6 đó nguyên thủ quốc gia do nhân dân bầu ra là người đứng đầu chính quyền hành pháp.