Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về chợ. Chương 2: Các nhân tố ảnh hƣởng, thực trạng hoạt động và phân bố mạng lƣới chợ vùng Đông Bắc giai đoạn 2005 - 2013. Chương 3: Định hƣớng và các giải pháp phát triển mạng lƣới chợ vùng Đông Bắc đến năm 2030. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHỢ 1.
Một số khái niệm có liên quan Thương mại Thƣơng mại tiếng Anh là “Trade”. Vừa có nghĩa là kinh doanh, vừa có nghĩa là trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Ngoài ra, tiếng Anh còn dùng 1 thuật ngữ nữa là “business” hoặc “Commmerce” với nghĩa là buôn bán hàng hóa, kinh doanh hàng hóa hay mậu dịch. Tiếng Pháp cũng có từ tƣơng đƣơng “Commerce” là sự buôn bán, mậu dịch hàng hóa dịch vụ.
Tiếng Latinh “thƣơng mại” là “Commercium” vừa có nghĩa là mua bán hàng hóa vừa có nghĩa là hoạt động kinh doanh…Nhƣ vậy, khái niệm thƣơng mại cần đƣợc hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp [14]. Theo nghĩa rộng, thƣơng mại là toàn bộ các hoạt động kinh doanh trên thị trƣờng. Thƣơng mại đồng nghĩa với kinh doanh, đƣợc hiểu nhƣ là các hoạt động kinh tế nhằm mục tiêu sinh lợi của các chủ thể kinh doanh trên thị trƣờng. Theo nghĩa hẹp, thƣơng mại là quá trình mua, bán hàng hóa, dịch vụ trên thị trƣờng.
Là lĩnh vực phân phối và lƣu thông hàng hóa. Nếu hoạt động trao đổi hàng hóa (kinh doanh hàng hóa) vƣợt ra khỏi biên giới quốc gia thì ngƣời ta gọi là ngoại thƣơng (kinh doanh quốc tế). - Nội thương Nội thƣơng (hay thƣơng mại nội địa, buôn bán trong nƣớc) là hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ bên trong một quốc gia. - Hàng hóa Hàng hóa là sản phẩm của lao động có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con ngƣời và đi vào tiêu dùng thông qua trao đổi.
- Thị trường và thị trường nội địa Khái niệm “thị trường”: Trong kinh tế học và kinh doanh thị trƣờng đƣợc hiểu là ngƣời mua và ngƣời bán (hay ngƣời có nhu cầu và ngƣời cung cấp) tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nhau để trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ. Thị trƣờng là nơi chuyển giao quyền sở hữu sản phẩm, dịch vụ hoặc tiền tệ nhằm thỏa mãn nhu cầu hai bên cung và cầu về một loại sản phẩm nhất định. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Thị trường nội địa” là nơi trao đổi mua bán hàng hóa dịch vụ trong phạm vi một quốc gia. - Tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng Là chi tiêu phản ánh tổng hợp toàn bộ doanh thu hàng hóa bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng đã bán ra thị trƣờng của các cơ sở sản xuất kinh doanh bao gồm: Doanh thu bán lẻ hàng hóa của các cơ sở kinh doanh thƣơng nghiệp, doanh thu bán lẻ sản phẩm của cơ sở sản xuất và nông dân trực tiếp bán ra thị trƣờng, doanh thu khách sạn, nhà hàng, doanh thu du lịch lữ hành, doanh thu dịch vụ phục vụ cá nhân, cộng đồng và các dịch vụ khác do các tổ chức và cá nhân kinh doanh, phục vụ trực tiếp cho ngƣời tiêu dùng [14].
Quan niệm về chợ Chợ là hình thức thƣơng mại truyền thống ở nƣớc ta. Chợ xuất hiện từ lâu đời nên nó có mặt ở hầu khắp các địa phƣơng trên cả nƣớc. Mạng lƣới chợ trải khắp mọi nơi, từ các chợ đầu mối nhƣ Đồng Xuân ở Hà Nội và Bến Thành ở Thành phố Hồ Chí Minh đến các chợ cóc nằm ở mọi ngõ ngách để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của ngƣời dân. Trong thời buổi kinh tế thị trƣờng với sự xuất hiện của nhiều loại hình thƣơng mại tiên tiến, hiện đại nhƣng chợ vẫn tồn tại với tƣ cách là hình thức phổ biến nhất nƣớc ta trong lĩnh vực trao đổi, buôn bán.
Đối với ngƣời dân, mua bán ở chợ thành thói quen khó thay đổi. Tập quán ăn uống cầu kỳ, thực phẩm tƣơi sống lạm dụng nguyên thủy và tự chế biến theo kỹ thuật của mỗi ngƣời, các món ăn trong bữa ăn rất phong phú và đa dạng và nhu cầu này chỉ có thể đáp ứng thông qua mạng lƣới chợ. Đi chợ đƣợc coi là nét văn hóa của ngƣời Việt Nam. Có nhiều cách hiểu khác nhau về chợ, nhƣng theo cách hiểu thông thƣờng thì chợ là nơi gặp gỡ giữa người mua và người bán để trao đổ, mua bán sản phẩm hàng hóa và dịch vụ.
Theo từ điển Tiếng Việt, chợ là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu các hàng hóa, dịch vụ, chợ vốn là nơi tập trung các hoạt động mua bán hàng hóa giữa người sản xuất, người buôn bán và người tiêu dùng [14]. Theo nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/3/2003 của Chính Phủ về phát triển và quản lí chợ thì khái niệm chợ đƣợc điều chỉnh là “chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng các nhu cầu buôn bán, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trao đổi hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư”. Khái niệm này đã đề cập đến tính tổ chức của chợ và yêu cầu địa điểm tổ chức chợ phải đƣợc quy hoạch, mục tiêu của chợ là để đáp ứng nhu cầu hàng hóa và tiêu dùng của dân cƣ. Theo các nhà kinh tế, chợ là loại hình thương nghiệp có tính chất truyền thống.
Là một bộ phận của thị trường xã hội, nơi tập trung diễn ra các hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ của dân cư thuộc các thành phần kinh tế ở những địa điểm quy định. Chợ tiêu chuẩn xây dựng Việt Nam đƣợc hiểu là một môi trường kiến trúc công cộng của một khu vực dân cư được chính quyền quy định, cho phép hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ thương nghiệp. Nhƣ vậy, dù xét dƣới góc độ nào thì khái niệm về chợ cũng bao hàm các nội dung chủ yếu về không gian họp chợ, thời gian họp chợ, chủ thể tham gia mua bán trao đổi trong chợ, đối tƣợng hàng hóa và dịch vụ trao đổi mua bán trong chợ. Chức năng và vai trò của chợ [15] 1.
Chức năng của chợ a. Chức năng mua bán, trao đổi hàng hóa; thực hiện và thừa nhận giá trị hàng hóa Chợ là nơi ngƣời mua và ngƣời bán gặp nhau để trao đổi, mua bán sản phẩm hàng hóa và dịch vụ. Thông qua chợ, hàng hóa sẽ đƣợc chuyển quyền sở hữu từ ngƣời bán sang ngƣời mua, tiền cũng đƣợc chuyển quyền sở hữu từ ngƣời mua sang ngƣời bán và khi đó kết thúc quá trình trao đổi mua bán hàng hóa. Nhƣ vậy, chợ đã thực hiện chức năng làm thay đổi giá trị hàng hóa từ tiền sang hàng và ngƣợc lại.
Nhờ có chức năng này của chợ, ngƣời bán đạt đƣợc mục đích là giá trị và ngƣời mua có giá trị sử dụng để thỏa mãn nhu cầu của họ. Chợ cũng là một dạng của thị trƣờng. Hàng hóa bán trên thị trƣờng mới đƣợc xã hội thừa nhận. Thị trƣờng chỉ thừa nhận hàng hóa và dịch vụ nếu nó phù hợp với những nhu cầu, đòi hỏi của ngƣời tiêu dùng.
Chợ là nơi thực hiện giá trị của hàng hóa và dịch vụ thông qua các hoạt động mua bán. Giá trị hàng hóa và dịch vụ đƣợc thực hiện thông qua giá cả thị trƣờng trên cơ sở giá trị của chúng đƣợc thừa nhận. Chức năng tạo giá trị gia tăng cho hàng hóa Ngoài chức năng là nơi thực hiện giá trị của hàng hóa, chợ còn góp phần tạo ra giá trị gia tăng của hàng hóa. Hàng hóa đƣợc bày bán ở chợ là hàng hóa đã đƣợc vận 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyển từ nơi sản xuất đến với ngƣời tiêu dùng.
Nó đƣợc bảo quản, phân loại, đóng gói bao bì, chuẩn bị sản phẩm đáp ứng yêu cầu của ngƣời sử dụng…Nhƣ vậy, thông qua các công đoạn này, giá trị hàng hóa trao đổi đƣợc tăng thêm. Hay nói cách khác, hàng hóa đã có thêm giá trị gia tăng trƣớc khi đến tay ngƣời tiêu dùng cuối cùng. Chức năng tập trung hàng hóa Chợ là nơi tập trung các sản phẩm đƣợc sản xuất ra từ các nguồn khác nhau (các địa phƣơng, các hộ gia đình, các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ) để đem ra tiêu thụ. Chợ đƣợc xem nhƣ một kênh phân phối, tiêu thụ sản phẩm.
Ngƣời bán tập trung hàng hóa ở chợ để thực hiện việc trao đổi mua bán hàng hóa. Chức năng này có ý nghĩa quan trọng đối với ngƣời mua và bán hàng hóa trong điều kiện nền sản xuất nhỏ, manh mún. Chức năng phát tín hiệu thị trường Chợ có khả năng phản ánh tổng hợp nhiều mối quan hệ kinh tế. Mua bán, trao đổi hàng hóa chứa đựng thông tin đa dạng về nhiều mặt.
Chợ cung cấp các thông tin về cung cầu đối với các loại hàng hóa (tổng cung, tổng cầu, cơ cấu); về chất lƣợng, kiểu dáng, mẫu mã hàng hóa; về khách hàng (khả năng thanh toán thu nhập, sở thích, thị hiếu, thói quen tiêu dùng…). Chợ cũng cung cấp các thông tin về đối thủ cạnh tranh về chi phí và giá cả. Những thông tin này không chỉ cần thiết cho ngƣời sản xuất, ngƣời tiêu dùng mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với các cơ quan quản lý Nhà nƣớc và các tổ chức kinh tế. Ngƣời sản xuất có đƣợc các thông tin về sản phẩm thị trƣờng cần (về chủng loại, khối lƣợng, khi nào, cho ai, ở đâu, giá cả…) mà có kế hoạch sản xuất kinh doanh phù hợp.
Ngƣời tiêu dùng đƣợc cung cấp thông tin về nơi bán sản phẩm mà mình cần, về chất lƣợng, giá cả hàng hóa…Các cơ quan nhà nƣớc căn cứ vào các thông tin thị trƣờng để hoạch định và điều chỉnh các chính sách và cơ chế quản lý phù hợp. Tuy nhiên, những thông tin thị trƣờng cung cấp luôn biến động và nhiều khi bị nhiễu bởi sự tác động của nhều nhân tố. Vì vậy, cần thu thập, xử lí và chọn lọc thông tin đúng đắn, khoa học. Chức năng nâng cao hiệu quả phân phối sản phẩm.
Chợ đƣợc xem nhƣ một kênh phân phối hàng hóa quan trọng. Đặc biệt đối với hàng hóa từ các nguồn sản xuất nhỏ, phi tập trung gồm nhiều ngƣời sản xuất nông sản, hàng thủ công, hàng tiêu dùng thông thƣờng. Chợ là thị trƣờng dễ tính và dễ xâm 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhập, do vậy thu hút đông đảo ngƣời sản xuất và tiêu dùng tham gia. Thông qua chợ, hàng hóa đƣợc phân phối đến mọi tầng lớp dân cƣ, đặc biệt là khu vực nông thôn, miền núi, hải đảo, vùng sâu và xa.